Қашықтыққа жүгіру: Денсаулық, тарих және мағынасы

Кіріспе

Жеңіл атлетикадағы жарыс

Ұзақ қашықтыққа жүгіру, немесе төзімділік жүгіру – кеміндегі 5 километрге дейінгі қашықтықтарда үздіксіз жүгірудің бір түрі. Физиологиялық тұрғыдан алғанда, ол негізінен аэробтық сипатқа ие және дене күшімен қатар, психикалық төзімділікті де талап етеді. Төзімділік жүгіруде екі түрлі тыныс алу жүйесі бар. Жүгірушілер жиірек кездесетін негізгісі – аэробтық тыныс алу. Бұл оттегі бар кезде жүзеге асады, ал организм оттегіні энергияны және бұлшықеттердің жұмысын қамтамасыз ету үшін пайдаланады. Екінші жағынан, анаэробтық тыныс алу денеде оттегі жетіспеген кезде пайда болады, бұл жарыстың соңғы кезеңінде, қарқынды жылдамдыққа ұмтылғанда жиі кездеседі. Жалпы алғанда, екі түрлі тыныс алу жүйесі де төзімділік жүгірушілер үшін жиі қолданылады, бірақ олар бір-бірінен өте ерекшеленеді. Сүтқоректілердің ішінде адамдар едәуір қашықтыққа жүгіруге жақсы бейімделген, әсіресе приматтардың арасында. Төзімділікке қабілеттілік көшіп-қоныс жасайтын жануарлар мен аю, иттің, қасқырдың және гиенаның сияқты шектеулі ғана құрлықта тіршілік ететін жыртқыштарда да кездеседі. Қазіргі заманғы қоғамда ұзақ қашықтыққа жүгірудің мақсаты алуан түрлі: адамдар оны дене шынықтыру үшін, демалыс ретінде, саяхаттау құралы ретінде, бәсекелестік спорт түрі ретінде, экономикалық немесе мәдени себептермен таңдауы мүмкін. Ұзақ қашықтыққа жүгіру жүрек-қан тамырлары жүйесінің денсаулығын жақсартуға да көмектеседі. Төзімділікке қабілетті жүгіру әскери жаттығулардың маңызды бөлігі болып табылады. Ұзақ қашықтыққа жүгіру дәстүр немесе рәсім ретінде Хопи және Тарахумара халықтарының арасында кеңінен таралған. Жеңіл атлетика спортында ұзақ қашықтыққа жарыстар 5 километрден жоғары қашықтықтағы жарыстар ретінде қарастырылады. Ең көп таралған үш түрі – тректік жүгіру, жол жүгіру және кросс-кантри жүгіру, олардың әрқайсысы жер бедерімен анықталады: әртүрлі ауа райына төтеп бере алатын тректер, жолдар және табиғи ландшафттар.

Аң аулау

Қазіргі заманғы аңшы-жинаушылар қауымдастықтарын антропологиялық тұрғыдан зерттеулер Калахаридегі Сан тайпасы, американдық үндістер және Австралияның аборигендері арасында аң аулаудың тарихи әдісі ретінде ұзақ қашықтыққа жүгіру туралы мәліметтер берді. Бұл әдісте аңшы жануардың жасырынуға орын жоқ аймақта бір сағаттан бірнеше күнге дейін баяу және тұрақты қарқынмен жүгіреді. Жануар қысқа мерзімде жүгіріп, демалып, суыну үшін тыныстайды, бірақ қуу жалғасқан сайын, ол қайтадан жүгіруге үлгермейді, ал біраз уақыттан соң шаршап, ыстықтан құлайды. 12 жасар Нариокотомдық баланың қаңқа құрылымы 1,5 миллион жыл бұрынғы ерте адамдар көбірек ет жегенін, азырақ өсімдікпен қоректенгенін және жануарларды жүгіріп құлатып аң аулағанын көрсетеді. Сондай-ақ, олар әскерилер мен патшаның кеңсе қызметкерлері ретінде патшалықтың барлық айманына құжаттарды жеткізу үшін жүгіріп жүрген. Ежелгі Грекия өздерінің жүгіруші хабаршыларымен мәшһүр болған, оларды "hemerodromoi" деп атаған, яғни "күндізгі жүгірушілер". Осы хабаршылардың ең танымалдарының бірі – Фидиппид, ол туралы аңыз бойынша, б.з.д. 490 жылы Марафон шайқасында гректердің парсыларды жеңгенін хабарлау үшін Марафоннан Афинаға қашып жүгірген. Ол хабарды жеткізіп болған соң құлап, қайтыс болған, ол "Біз жеңдік!" деген сөзді жеткізген. Осы тарихи аңыздың растығына қатысты пікірталастар болғанымен, Фидиппид Марафоннан Афинаға немесе басқа қалаларға жүгірді ме, қашықтық қанша болды және жеңіс туралы хабарды жеткізген адам осы болды ма, 26,2 миль / 42,195 км марафондық жүгіру осы аңызға негізделген.

Жарыс

Ұзақ қашықтыққа жүгірілетін жарыстар әдетте 3000 метрден (1,87 миль) 10000 метрге (6,2 миль) дейін болады, кросс-контри жарыстары көбінесе 5-12 км (3-7,5 миль) аралығында өтеді, ал жол жарыстары одан да ұзақ болуы мүмкін. АҚШ-тағы жоғары оқу орындарындағы кросс-контри жарыстарында ерлер өз дивизиясына қарай 8000 немесе 10000 метрге, ал әйелдер 6000 метрге жүгіреді. Жазғы Олимпиадада ұзақ қашықтыққа жүгіруден төрт түрлі жарыс өткізіледі: 3000 метрлік кедергілермен жүгіру (мұнда кедергілерден секіру және судан өту де бар), 5000 метр, 10000 метр және марафон (42,195 шақырым, немесе 26 миль және 385 ярд).

Физиологиясы

Адамдар барлық жүгіргіш жануарлардың арасында ең ұзақ қашықтыққа жүгіретін жануарлардың бірі болып саналады: жабайы жануарлар қысқа қашықтықта жылдам, бірақ олардың төзімділігі адамдардан кем. Денелері төрт аяқпен жүруге немесе ағашқа шығуға бейімделген басқа приматтардан өзгеше, адам денесі шамамен 2-3 миллион жыл бұрын тік жүруге және жүгіруге қалыптасты. Адам денесі келесі ерекшеліктері арқасында ұзақ қашықтыққа жүгіруге шыдай алады: Сүйек және бұлшықет құрылымы: төрт аяқты сүтқоректілердің масса орталығы артқы аяқтарының алдында орналасса, екі аяқты сүтқоректілерде, оның ішінде адамдарда, масса орталығы тікелей аяқтардың үстінде жатады. Бұл аяқтар мен жамбас сүйектерінде сүйек және бұлшықет жүктемесінің өзгеше болуына алып келеді. Тік жүру мен жүгірудің арасындағы бір айырмашылық – қозғалыс кезінде энергияны пайдалану. Жүріп тұрғанда адамдар жүгіруге қажетті энергияның шамамен жартысын ғана жұмсайды.

Аэробтық сыйымдылық

Аэробтық қабілет немесе VO2Max – ауыр физикалық жаттығу кезінде максималды мөлшерде оттегі қабылдау және тұтыну қабілеті. Ұзақ қашықтыққа жүгіретін спортшылар әдетте максималды аэробтық қабілетінің 75-85% деңгейінде өнер көрсетеді, ал қысқа қашықтыққа жүгіретін спортшылар – 100% жақын деңгейде. Аэробтық қабілет өкпеге және барлық тіндерге үлкен қан ағынының қамтамасыз етілуіне байланысты. Бұл, өз кезегінде, жоғары жүрек соғу жиілігіне, қандағы жеткілікті гемоглобин деңгейіне және қанды тасымалдау үшін тиімді тамыр жүйесіне байланысты. Марафоншылар сияқты төзімділік атлеттеріне, максималды жаттығу кезінде бұлшық еттерінің оттегіге қажеттілігін қанағаттандыру үшін, қаңқа бұлшық еттеріндегі жергілікті қан ағынының 20 есеге артуы қажет, бұл көрсеткіш тыныш күйдегіден 50 есеге дейін жоғары болуы мүмкін. Марафоншының аэробтық қабілетіне әсер ететін басқа физиологиялық факторларға өкпелік диффузия, митохондрия ферменттерінің активтігі және капиллярлардың тығыздығы жатады. Лактатты шекті жаттығулар – күш пен жылдамдықты арттыруға бағытталған темптік жаттығуларды қамтиды, олар жүрек-қан тамыр жүйесінің оттегіні сіңіру және тасымалдау тиімділігін жақсартуға арналмаған. Лактатты шекте жүгіру арқылы дене лактатты тазарту және оны бұлшық еттері үшін отын ретінде қайта пайдалану тиімділігін арттырады. Лактатты шектің төзімділік көрсеткіштеріне қалай әсер ететіні әлі толыққанды анықталған жоқ.

Отын

Марафонға қатысатын жүгіруші жоғары қарқынды жүгіруді сақтау үшін жеткілікті гликоген қорын жинауы керек. Гликоген қаңқа бұлшықеттерінде және бауырда табылмайды. Марафонның басында гликоген қорының төмен деңгейі болса, осы қордың мерзімінен бұрын таусылуы өнімділікті төмендетуі немесе тіпті жарысты аяқтауға кедергі келтіруі мүмкін. Аэробтық жолдар арқылы АТФ өндірісі гликогеннің таусылуымен шектелуі мүмкін. Осы елдердің биіктігі осы жүгірушілерге үлкен жетістіктерге қол жеткізуге көмектеседі дегені дәлелденген. Биіктіктегі жаттығулар мен шыдамдылық жаттығуларының үйлесімі қызыл қан жасушаларының көбеюіне алып келіп, артериялар арқылы оттегі жеткізуді арттырады. Осы Шығыс Африкалық сәтті жүгірушілердің көпшілігі Ұлы Рифт аңғары бойында орналасқан үш таулы аймақтан шыққан. Биіктік олардың табысына әсер ететін фактор болғанымен, еңбекқорлық, ұжымдық жұмыс және дамыған институционалдық құрылым да олардың жетістігіне үлес қосады.

Денсаулыққа әсері

Эволюциялық көзқарас біз ұзақ қашықтықты жылдам жүгіру үшін дамымағанымызды көрсетеді. Сәйкесінше, адам денесінің жүгірушілердің денелеріне қоятын кейбір ауыр талаптарға бейімделуі үшін табиғи іріктелу болмауы ықтимал. Ұзақ қашықтыққа жүгірудің адам денсаулығына әсері көбінесе оң болады. Адам ағзасындағы түрлі мүшелер мен жүйелер жақсарады: сүйек минералды тығыздығы артады және холестерин деңгейі төмендейді. Дегенмен, белгілі бір шектен асып кетсе, кері әсерлер пайда болуы мүмкін. 45-55 жас аралығындағы ересек ерлер, аптасына 64 шақырымнан астам жүгірген жағдайда, тестостерон деңгейінің төмендеуіне тап болуы мүмкін, бірақ бұл көрсеткіш әлі де қалыпты шекте қалады. Марафонға қатысу ерлерде тестостерон деңгейін 50%-ға төмендетсе, кортизол деңгейін 24 сағат ішінде екі еседен астам арттырады. Тестостеронның төмендеуі спортқа физиологиялық бейімделу деп саналады, себебі артық бұлшық еттер төмен тестостерон деңгейінің әсерінен азайып, жүгірушінің тиімділігін арттыруы мүмкін. Көп жылғы тәжірибелі, төзімділік спортына қатысатын спортшылардың жүрегінде бақылау тобына қарағанда көбірек жарақаттар анықталды, бірақ бұл байланыстың себеп-салдар екенін нақты анықтау үшін қосымша зерттеулер мен үлкен ауқымды зерттеулер қажет. Кейбір зерттеулер аптасына 32 шақырымнан астам жүгірудің, жүгірмейтін адамдарға қарағанда өлім-жітім қаупін төмендетпейтінін көрсетсе, ал басқа зерттеулер жаттығу көлемін арттырудың ұзақ өмір сүрумен байланысты екенін дәлелдейді. Кәсіби деңгейдегі ұзақ қашықтыққа жүгіру, жүгірмейтін адамдарға қарағанда тізе буынының артритіне шалдығу қаупін үштен жеті есеге дейін арттырады. Аяқ киімге салынатын кірпіштердің тиімділігі күмәнді. Жады көбігі және осыған ұқсас кірпіштер ыңғайлы болғанымен, ұзақ мерзімде аяқ бұлшықеттерін әлсіретуі мүмкін. Арнайы мүмкіндіктері бар немесе минималистік дизайндағы жүгіру аяқ киімдері жарақаттардың алдын қалдырмайды. Керісінше, ыңғайлы аяқ киім мен стандартты жүгіру стилі қауіпсіз болып табылады.

Спортта

Көптеген спорттық іс-шараларда ұзақ уақыт бойы жүгірудің маңызды деңгейі кездеседі, әсіресе футбол және регби лигасы сияқты доптық ойындарда. Дегенмен, үздіксіз төзімділікпен жүгіру тек жарыс спортында ғана табалады. Олардың көпшілігі жеке спорт түрлері, бірақ командалық және эстафеталық түрлері де бар. Ең танымал қашықтыққа жүгіру спорты жеңіл атлетикаға жатады, онда жүгіру жарыстары қатаң белгіленген жолдарда өткізіледі және қашықтықты ең жылдам аяқтаған жүгіруші жеңіске жетеді. Ең негізгі түрлері – жолға жүгіру, стадиондағы қашықтыққа жүгіру және кросс-кантри. Басқа, аз танымал түрлері, мысалы, таулы жерде жүгіру, жолдан тыс жүгіру, тау жүгіру және мұнараға дейін жүгіру, қашықтық пен курстың бір бөлігі ретінде үлкен көтерілуге немесе биіктік өзгерісіне қатысты қиындықтарды біріктіреді. Көпсайыстық жарыстарда көбінесе төзімділікпен жүгіру кіреді. Халықаралық триатлон одағының анықтамасына сәйкес, триатлон жарысының түріне байланысты жүгіру бөлімдері марафон қашықтығына (42,195 километр немесе 26 миль және 385 ярд) дейін жете алады. Триатлонмен байланысты дуатлон велосипедпен жүгіру мен қашықтыққа жүгірудің үйлесімінен тұрады. Қазіргі заманғы пентатлонның бұрынғы нұсқаларында үш немесе төрт километрлік (1,9–2,5 миль) жүгіру болған, бірақ 2008 жылы ресми ережелерге енгізілген өзгерістер жүгіру бөлімдері енді әрқайсысы бір километрлік (0,6 миль) үш жеке кезеңге бөлінгенін білдірді. Ережелер мен жергілікті жағдайларға байланысты, бағдарлау және рогейнинг сияқты навигациялық спорт түрлері жарыс барысында төзімділікпен жүгіру кезеңдерін қамтуы мүмкін. Әдеби жарыстардың түрлері де осылайша навигациялық дағдыларды және төзімділікпен жүгіруді біріктіруі мүмкін.

Жол жүгіру

Ұзақ қашықтыққа жүгіру тарихы осы жарыстар өткізілетін стадиондармен тығыз байланысты. Овалды трассалар спортшыларға шектеулі аумақта ұзақ қашықтықты жүруге мүмкіндік береді. Алғашқы трассалар көбінесе тегістелген жерде немесе қарапайым шөп алаңдарында жасалған. 20 ғасырда жүгіру трассаларының стилі жетілдірілді: овалды трассалар 400 метрге стандартталды, ал топырақ трассалар 1960 жылдардың ортасынан бастап асфальт пен резеңкеден жасалған синтетикалық, кез келген ауа райына төзімді трассалармен алмастырылды. 1912 жылғы Стокгольм Олимпиадасында ғана 5000 метр және 10 000 метр қашықтықтары стандартты жарыс ретінде енгізілді. 3000 метрлік кедергілермен жүгіру – бұл жүгіру ғана емес, сонымен қатар кедергілерден секіру және су тобынан өтуді қамтитын жарыс. Бұл жарыс кедергілермен жүгіру санатында да қарастырылады, бірақ ұзақ қашықтыққа жүгіру ретінде де кеңінен танымал. Еркектерге арналған кедергілер биік, ал әйелдерге арналғандары төмен. Еркектер арасындағы әлемдік рекорд 7:53.63 – Катар спортшысы Сайф Сааид Шахин 2004 жылдың 3 қыркүйегінде Бельгияның Брюссель қаласында көрсеткен нәтиже. Әйелдер арасындағы әлемдік рекорд – 8:44.32, оны Кениялық Беатрис Чепкоуч 2018 жылдың 20 шілдесінде Монакода көрсетті. 5000 метрлік қашықтыққа жүгіру – тактикалық ойын және жоғары аэробтық дайындықты талап ететін маңызды жарыс. Мұндай жарысқа дайындық аптасына шамамен созылуы мүмкін, бірақ жаттығу жоспарлары әртүрлі. 5000 метрлік жарыс көбінесе жаңадан бастаған жүгірушілер үшін танымал болып табылады. Еркектер арасындағы әлемдік рекорд – 12:35.36 (орташа жылдамдығы 23.83 км/сағ) – Угандалық Джошуа Чептегей 2020 жылдың 14 тамызында Монакода көрсеткен нәтиже. Әйелдер арасындағы әлемдік рекорд – 14:00.21 (орташа жылдамдығы 21.43 км/сағ) – Эфиопиялық Гудаф Цегай 2023 жылдың 17 қыркүйегінде Орегон штатында көрсеткен нәтиже. 10 000 метр – стандартты трассадағы ең ұзақ қашықтық. Бұл қашықтықта жүгіретін көптеген спортшылар жол және кросс-кантри жарыстарында да қатысады. Еркектер арасындағы әлемдік рекорд – 26:11.00 (22.915 км/сағ) – Угандалық Джошуа Чептегей 2020 жылдың 7 қазанында Испанияның Валенсия қаласында көрсеткен нәтиже. Әйелдер арасындағы әлемдік рекорд – 29:01.03, оны Эфиопиялық Летесенбет Гиди 2021 жылдың 8 маусымында көрсетті. Бір сағаттық жүгіру – төзімділік сынағы, көбінесе әлемдік рекордтарды жаңарту мақсатымен өткізіледі, бірақ сирек кездеседі. 20 000 метрлік қашықтыққа жүгіру де сирек өткізіледі, ал 20 000 метрдегі көптеген әлемдік рекордтар бір сағаттық жүгіру барысында орнатылған.

The history of long distance track running events are tied to the track and field stadia where they are held. Oval circuits allow athletes to cover long distances in a confined area. Early tracks were usually on flattened earth or were simply marked areas of grass. The style of running tracks became refined during the 20th century: the oval running tracks were standardised to 400 metres in distance and cinder tracks were replaced by synthetic all weather running track of asphalt and rubber from the mid 1960s onwards. It was not until the 1912 Stockholm Olympics that the standard long distance track events of 5000 metres and 10,000 metres were introduced. The 3000 metres steeplechase is a race that involves not only running but also jumping over barriers and a water pit. While it can be considered a hurdling event, it is also widely regarded as a long distance running event as well. The obstacles for the men are high, and for the women The world record for men is 7:53.63 by Saif Saaeed Shaheen of Qatar in Brussels, Belgium set on 3 September 2004. The world record for women is 8:44.32 by Beatrice Chepkoech of Kenya in Monaco, set on 20 July 2018. The 5000 metres is a premier event that requires tactics and superior aerobic conditioning. Training for such an event may consist of a total of a week, although training regimens vary greatly. The 5000 is often a popular entry level race for beginning runners. The world record for men is 12:35.36 (an average of 23.83 km/h) by Joshua Cheptegei of Uganda in Monaco set on 14 August 2020
The world record for women is 14:00.21 (an average of 21.43 km/h) by Gudaf Tsegay of Ethiopia in Oregon, United States set on 17 September 2023
The 10,000 metres is the longest standard track event. Most of those running such races also compete in road races and cross country running events. The world record for men is 26:11.00 (22.915 km/h) by Joshua Cheptegei of Uganda in Valencia, Spain set on 7 October 2020
The world record for women is 29:01.03 by Letesenbet Gidey of Ethiopia set on 8 June 2021. The One hour run is an endurance race that is rarely contested, except in pursuit of world records. The 20,000 metres is also rarely contested, most world records in the 20,000 metres have been set while in a one hour run race.

Жол жүрісі

Ұзақ қашықтыққа жүгіру жарыстары негізінен асфальтталған немесе тас жолдарда өткізіледі, бірақ ірі жарыстар көбінесе негізгі стадионның жол табанында аяқталады. Көріктік спорт түрі болумен қатар, спорттың элиталық деңгейі – әсіресе марафон жарыстары – жеңіл атлетиканың ең танымал түрлерінің бірі болып табылады. Жол жарыстары кез келген қашықтықта өткізілуі мүмкін, бірақ ең көп таралған және белгілілері – марафон, жартылай марафон және 10 шақырымдық жүгіру. Жол жүгіру спортының тамыры 18-шы ғасырда аристократтардың кареттерімен қатар жүгіретін және қожайындары үшін қашықтықтан тапсырыстарды орындайтын ер адамдар – қызметшілердің қызметінен бастау алады. Жаяу жарыс жарыстары аристократтар арасындағы мелдештерден пайда болды, олар өздерінің қызметшілерін қарсыластарының қызметшілеріне қарсы қойып, жеңімпазды анықтады. Спорттың кәсіби деңгейге көтерілуіне атлетикалық қабілеттеріне қарай жалданып, құмарлық ойындарына дайындыққа өмірін арнаған қызметшілер ықпал етті. 19-шы ғасырдың соңындағы әуесқой спорт қозғалысы кәсіби және құмарлыққа негізделген жарыстарды ығыстырды. 1896 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында қазіргі заманғы марафонның тууы орын алды, бұл оқиға Бостон марафоны (алғаш рет 1897 жылы өткізілді), сондай-ақ 1940 жылдары құрылған Бива көлі және Фукуока марафондары сияқты жыл сайынғы қоғамдық шаралар арқылы жол жүгіру жарыстарының дамуына әкелді. 1970-ші жылдардағы АҚШ-тағы жүгіру бумы жол жүгіруін кең таралған хоббиге айналдырды және элиталық деңгейде де оның танымалдығын арттырды. Марафон – жеңіл атлетикадан әлем чемпионатында және жазғы Олимпиада ойындарында өткізілетін жалғыз жол жүгіру жарысы, сонымен қатар екі жылда бір рет өткізілетін жеңіл атлетикадан жартылай марафон чемпионаты да бар. Марафон – пара-атлетикадан әлем чемпионатында және жазғы Паралимпиада ойындарында да қатысатын жалғыз жол жүгіру жарысы. World Marathon Majors сериясына элиталық деңгейдегі ең беделді алты марафон жарысы кіреді – Берлин, Бостон, Чикаго, Лондон, Токио және Нью-Йорк марафондары. Токио марафоны соңғы рет 2012 жылы World Marathon Majors тізіміне қосылды. Экиден жарыстары – Жапонияда пайда болған және әлі де кең таралған – марафонның эстафеталық түрі болып табылады, бұл әдетте жеке спорт түрінен өзгеше.

Long distance road running competitions are mainly conducted on courses of paved or tarmac roads, although major events often finish on the track of a main stadium. In addition to being a common recreational sport, the elite level of the sport – particularly marathon races – is one of the most popular aspects of athletics. Road racing events can be of virtually any distance, but the most common and well known is the marathon, half marathon, and 10 km run. The sport of road running finds its roots in the activities of footmen: male servants who ran alongside the carriages of aristocrats around the 18th century, and who also ran errands over distances for their masters. Foot racing competitions evolved from wagers between aristocrats, who pitted their footman against that of another aristocrat in order to determine a winner. The sport became professionalised as footmen were hired specifically on their athletic ability and began to devote their lives to training for gambling events. The amateur sports movement in the late 19th century marginalised competitions based on the professional, gambling model. The 1896 Summer Olympics saw the birth of the modern marathon and the event led to the growth of road running competitions through annual public events such as the Boston Marathon (first held in 1897) and the Lake Biwa Marathon and Fukuoka Marathons, which were established in the 1940s. The 1970s running boom in the United States made road running a common pastime and also increased its popularity at the elite level. The marathon is the only road running event featured at the World Athletics Championships and the Summer Olympics, although there is also the World Athletics Half Marathon Championships held every two years. The marathon is also the only road running event featured at the World Para Athletics Championships and the Summer Paralympics. The World Marathon Majors series includes the six most prestigious marathon competitions at the elite level – the Berlin, Boston, Chicago, London, Tokyo, and New York City marathons. The Tokyo Marathon was most recently added to the World Marathon Majors in 2012. Ekiden contests – which originated in Japan and remain common there – are a relay race variation on the marathon, in contrast to the typically individual sport of road running.

Жарыс жүгіру

Алысқа жүгіру – жеңіл атлетикадағы ең табиғи ұзақ қашықтыққа жүгіру түрі, себебі жарыстар ашық ауада, шөп, орманды жолдар, топырақ немесе таулар сияқты беткейлерде өтеді. Трассадағы және жол жарыстарындағы салыстырмалы түрде тегіс трассалардан өзгеше, кросс-кантриде көбінесе лайлы учаскелер, ағаштар мен топырақ үйінділері сияқты кедергілер кездеседі. Осы факторлардың нәтижесінде ауа райы жарыс жағдайларына елеулі әсер етеді. Кросс-кантри – жеке және командалық спорт түрі, мұнда жүгірушілер жеке бағаланады, ал командалар үшін ұпай санау жүйесі қолданылады. Жарыстар әдетте күз және қыс айларында өтетін бір немесе одан көп арақашықтықтық жарыстар болып табылады. Кросс-кантридегі ең табысты спортшылар көбінесе ұзақ қашықтыққа жүгіру және жол жарыстарында да қатысады. Спорт тарихы қағаз іздерін қуып жету ойынымен байланысты, онда жүгірушілер тобы жетекші жүгірушіні ұстау үшін ұзақ қашықтықты басып өтетін, ал ол қағаз іздерін қалдыратын. 1838 жылы Англияда өткен Крик-Ран ұйымдастырылған кросс-кантри жарысының алғашқы тіркелген мысалы болды. Спорт 19 ғасырда британдық, содан кейін американдық мектептерде танымал болды және 1903 жылы алғашқы Халықаралық кросс-кантри чемпионатының құрылымымен аяқталды. Жыл сайынғы Әлемдік жеңіл атлетика кросс-кантри чемпионаты 1973 жылы басталды және бұл спорттың ең жоғары деңгейі болып табылады. Африка, Азия, Еуропа, Океания, Солтүстік Америка және Оңтүстік Америкада континенттік кросс-кантри чемпионаттары өткізіледі. Спорт мектеп деңгейінде, әсіресе Ұлыбритания мен АҚШ-та өз мәртебесін сақтап келеді. Кәсіби деңгейдегі ең маңызды жарыстар Дүниежүзілік жеңіл атлетика кросс-тур аясында өткізіледі. Кросс-кантри жарыстары енді Олимпиада бағдарламасына енгізілмейді (1912-1924 жылдар аралығында өткізілген), бірақ 1912 жылғы жазғы Олимпиададан бастап қазіргі заманғы бесқырлы сайыс құрамындағы бірнеше жарыстардың бірі ретінде қатысады. Жота жүгіру, жол жүгіру және тау жүгіру – бұл дәстүрлі кросс-кантридің нұсқалары, олар трассаға қосымша қиындық ретінде көтеріліс және/немесе төмендік учаскелерін қосады.

Cross country running is the most naturalistic form of long distance running in athletics as competitions take place on open air courses over surfaces such as grass, woodland trails, earth, or mountains. In contrast to the relatively flat courses in track and road races, cross country usually incorporates obstacles such as muddy sections, logs, and mounds of earth. As a result of these factors, weather can play an integral role in racing conditions. Cross country is both an individual and team sport, as runners are judged on an individual basis and a points scoring method is used for teams. Competitions are typically races of or more which are usually held in autumn and winter. Cross country's most successful athletes often compete in long distance track and road events as well. The history of the sport is linked with the game of paper chase, or hare and hounds, where a group of runners would cover long distances to chase a leading runner, who left a trail of paper to follow. The Crick Run in England in 1838 was the first recorded instance of an organised cross country competition. The sport gained popularity in British, then American schools in the 19th century and culminated in the creation of the first International Cross Country Championships in 1903. The annual World Athletics Cross Country Championships was inaugurated in 1973 and this remains the highest level of competition for the sport. A number of continental cross country competitions are held, with championships taking place in Africa, Asia, Europe, Oceania, North America and South America. The sport has retained its status at the scholastic level, particularly in the United Kingdom and the United States. At the professional level, the foremost competitions come under the banner of the World Athletics Cross Country Tour. While cross country competitions are no longer held at the Olympics, having featured in the athletics programme from 1912 to 1924, it has been present as one of the events within the modern pentathlon competition since the 1912 Summer Olympics. Fell running, trail running, and mountain running can all be considered variations on the traditional cross country which incorporate significant uphill and/or downhill sections as an additional challenge to the course.

Әдеби жүгіру

Әдемі жүгіру термині шартты түрде анықталған және жүгіру бетіне қарамастан, табиғи ортада ұзақ қашықтыққа жүгірудің кез келген түрін сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Оған өзендерді кесіп өту, қиын жерлерге шабуылдау, қар, өте жоғары немесе төмен температуралар және биік таулар кіруі мүмкін. Бұл спорттың бәсекелестік және бәсекелестіксіз түрлері бар, соңғысы жеке демалыс немесе әлеуметтік тәжірибе алу үшін. Осының салдарынан, жарыс жолдары көбінесе көркем жерлерде жасалады және қатысушыларға жеңіс сезімін сыйлайтын кедергілермен толықтырылады. Бұл, шаруашылық жарыстардың жүгіру бөлімдерімен ұқсастықтарды бөліседі.

Ұзақ қашықтыққа жүгіру: ұзаққа созылған жарыстар мен жетістіктер

Ұзақ қашықтыққа жүгіруде, жеңіл атлетика жарыстарынан тыс, көптеген оқиғалар, рекордтар мен жетістіктер бар. Оларға көпкүндік жарыстар, ультрамарафондар және экстремалды жағдайларда жүздеген немесе мыңдаған шақырымға дейін жүгірілетін ұзақ қашықтыққа жүгіру жарыстары кіреді. Бұдан өзге, континенттерді кесіп немесе айналып жүгіру, немесе әлемді айналып жүгіру сияқты ерекше мақсаттарға жеткен жеке тұлғалар үшін жеке рекордтар мен жетістіктер де бар (Америка, Австралиядағы жүгірушілер тізімін қараңыз).