Кіріспе

Неміс дарвинисі Карнеги институты, USN және Woods Hole Oceanographic Institution кемесі

Феликс Антон Дохрн FRS FRSE (29 желтоқсан 1840 – 26 қыркүйек 1909) – көрнекті неміс дарвинисі және әлемдегі алғашқы зоологиялық зерттеу станциясы – Италияның Неаполь қаласындағы Stazione Zoologica-ның негізін қалаушы және алғашқы директоры. Ол эмбриология саласында жұмыс істеді, омыртқалы жануарлардың тегін функционалды филогенез тұрғысынан зерттеді және 1875 жылы функциялардың ілу кезектестігі принципін ұсынды, яғни бір орган мүлдем басқа функцияға ие органның эволюциясы үшін негіз бола алады. Ол Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі болып сайланды.

Отбасылық тарихы

Дохрн Пруссияның Померания провинциясындағы Штеттинде (Шцецин) бай орта таптық отбасында дүниеге келген. Оның атасы Генрих Дохрн шарап және дәмдеуіш саудагері болған, ал отбасылық байлықты қант саудасы арқылы жасаған. Бұл байлық Антонның әкесі Карл Августқа өзін түрлі хоббилеріне – саяхаттауға, халық музыкасына және жәндіктерге – арнауға мүмкіндік берді. Ең кіші ұлы Антон Германияның түрлі университеттерінде (Кёнигсберг, Бонн, Йена және Берлин) зоология мен медицинаны оқыды. Оның ағасы Генрих Вольфганг Людвиг Дохрн де зоолог болған. 1874 жылы Дохрн Мессинада танысқан, Польшадан келген босқын, он алты жасар Мария Барановскаға үйленді. Олардың төрт баласы болды: Богуслав, Вольфганг, Харальд және Рейнхард. Марияның тіл білу қабілетінің арқасында ол сәтті аудармашы болды.

Энтомология

Дохрн бастапқыда Хемиптераға қызығушылық танытты. 1859 жылы ол "Entomologische Zeitung" журналында "Harpactoridae туралы білімге үлес" және одан да маңызды "Catalogus hemipterorum" еңбектерін жариялады. Ол 1865 жылы қарашада "Хемиптералардың анатомиясы" тақырыбында диссертация қорғап, докторлық дәрежесін алды. Осы кезде әкесінің Генри Тиббтс Стейнтонмен достығы арқасында ол ағылшын ғылыми ортасымен байланыс орнатты. 1866 жылы ол "Primärformationer-дегі жәндіктер туралы білім" жинағында тасбақа жәндіктер туралы мақала жариялады. Онда ол Eugereon boeckingi (Palaeodictyoptera) сипаттамасын берді.

Дарвинизмге кіріспе

1862 жылы жазда ол Йенаға оқуға оралғанда, оның идеялары өзгерді, онда Эрнст Геккель оны Дарвиннің еңбектерімен және теорияларымен таныстырды. Дорн табиғи іріктеу арқылы эволюция теориясының ынталы жақтаушысы болды. Сол кезде салыстырмалы эмбриология морфологиялық эволюциялық зерттеулердің басты тірегі болды, ол Геккельдің рекапитуляция теориясына негізделген, яғни организм эмбрионалық даму кезінде өзінің түрінің эволюциялық тарихының негізгі кезеңдерінен өтеді деген ойға сүйенді. Морфология 19 ғасырдың соңында зоологтардың Дарвин теориясын кеңейту және дамытуға тырысқан маңызды жолдарының бірі болды. Дорн «дарвинистік морфолог» болуды жөн көрді. Дорн 1865 жылы Эдуард Грубемен Бреслауда докторлық диссертациясын қорғады, ал 1868 жылы Йенада Рудольф Вирхов, Эрнст Геккель және Карл Гэггенбаур қатысқан Habilitation тақырыбын қорғады. Зерттеу нысандары медицина және зоология болды, ал оның Йенадағы монографиясы Studien zur Embryologie der Arthropoden деп аталды. 1868 жылдан 1870 жылға дейін ол Йенада зоологиядан доцент болды. Осы жылдары ол бірнеше рет теңіз жағасында орналасқан мекемелерде жұмыс істеді: 1865 жылы Геккельмен бірге Хелиголандта, 1866 жылы Гамбургте, 1867 және 1868 жылдары Дэвид Робертсонмен бірге Миллпортта (Шотландия), ал 1868 жылдың қысында достасы және әріптесі Николас Миклухо-Маклаймен бірге Италияның Мессина қаласына көшіп, Мессина бұғазының теңіз фаунасын зерттеді. 1870 жылы Дорн Франко-пруссия соғысына шақырылды.

Функциялардың біріне-бірі ауысуы қағидаты

Дорнның ең көп сілтеме жасалған теориялық еңбегі – оның "функциялардың іздік жалғасу принципі" деп аталатын тұжырымы болды. Бұл принцип бұрыннан келген идеяларға, әсіресе салыстырмалы анатомия ғалымы Сент-Джордж Миварт ұсынған идеяларға негізделген. Дорнның функционалды филогенетика жөніндегі ойлары, мысалы, омыртқалы жануарлардың жақ сүйегінің жаңқа доғаларынан пайда болуы сияқты, кейбір эмбриологиялық гипотезалардың негізінде жатыр. Ол өзінің алғашқы жазбаларында жаңқа тіліктері омыртқалы жануарлардың түрлі мүшелеріне айналғанын айтқан.

"Зоологиялық станциялар" дамыту

1850 жылдан 1852 жылға дейін зоолог және геолог Карл Вогт Ницца қаласында тұрды, онда ол теңіз зоологиялық станциясын құру үшін қолдау іздеуге тырысты (кейіннен Observatoire Oceanologique de Villefranche ашылды). Мессинада Дохрн мен Миклохо-Маклай ғалымдар тоқталып, материал жинап, бақылаулар жасап, тәжірибелер жүргізе алатын, теміржол станциялары сияқты зоологиялық зерттеу станцияларының желісімен бүкіл әлемді қамту жоспарын жасады. Дохрн ғалымдар үшін белгілі бір жерге келгенде дайын зертхана табудың қаншалықты пайдалы екенін түсінді. Дохрн "Stazione Zoologica di Messina" үшін екі бөлме жалға алды, бірақ тұрақты құрылым мен қолдау көрсету мүмкіндіктері, мысалы, даярланған қызметкерлер мен кітапханасыз теңіз жануарларын зерттеудің техникалық қиындықтарын тез байқады.

Зоологиялық станцияның құрылуы

1870 жылы Дохрн өзінің станциясы үшін Неапольдің қолайлырақ орын болатынына шешім қабылдады. Бұл таңдау Неаполь шығанағының жоғары биологиялық байлығымен, сондай-ақ ірі университет қаласында халықаралық маңызы бар ғылыми-зерттеу институтын құру мүмкіндігімен байланысты болды, өзі де халықаралық ортаға ие еді. Берлинде жаңа ашылған аквариумды, «Берлин аквариумы Унтер ден Линденді» аралағаннан кейін, ол аквариумға кіру үшін жалпы халықтан ақы алу зертханаға тұрақты көмекшінің жалақысын төлеуге жеткілікті қаржы әкелуі мүмкін деген қорытындыға келді. 500 000 тұрғыны бар Неаполь, Еуропаның ірі және тартымды қалаларының бірі болды және аквариумды баруы мүмкін туристердің көп ағынына (жылына 30 000 адам) ие болды. Дохрн қала билігінің күмәнін жеңіп, оларды өз қаражатымен «Зоология стансасын» салуға уәде берген жағдайда, теңіз жағасындағы әдемі Вилла Коммуналедегі жер учаскесін тегін беруге көндірді. Ол станцияны 1873 жылдың қыркүйегінде зерттеуші ғалымдарға, ал 1874 жылдың қаңтарында жалпы жұртшылыққа ашты. 1875 жылы Дохрн «Дер Уршпрунг дер Вирбелтиере унд дас Принцип дес Функшнс-Вехселс: Генеалогише Скиззен» атты еңбегін жариялады, онда омыртқалы жануарлардың пайда болуының «функция алмасу» теориясы ұсынылды.

"Бенч" жүйесі

Stazione-ның халықаралық беделін арттыру және оның экономикалық, соның салдарынан саяси тәуелсіздігін және зерттеу еркіндігін қамтамасыз ету мақсатында Дохрн жобасын қаржыландыру үшін бірқатар жаңаша шаралар енгізді. Біріншіден, жұмыс және зерттеу орындарын жалға беру ("Тіреу жүйесі"), университеттер, үкіметтер, ғылыми мекемелер, жеке қорлар немесе жеке тұлғалар жылдық төлем жасау арқылы бір ғалымды Stazione-ға бір жылға жібере алатын болды. Онда ғалым зерттеу жүргізу үшін қажеттінің бәрін – зертханалық кеңістік, жануарлар, химиялық заттар, ерекше кітапхана және тәжірибелі қызметкерлер – таба алатын. Ол өзінің кітапханасын жинақтап, Дарвин сияқты баспагерлер мен авторлардан кітаптар алды. Бұл мүмкіндіктер ешқандай талапсыз ұсынылды, яғни зерттеушілер өз жобалары мен идеяларын толығымен еркін іске асыра алатын. Осы жүйе тиімді болды, сондықтан Антон Дохрн 1909 жылы қайтыс болғанда Еуропа мен АҚШ-тан 2200-ден астам ғалым Неапольде жұмыс істеді және жылына 50-ден астам орын жалға берілді. Қазіргі заманғы түсініктегі халықаралық ғылыми ынтымақтастық идеялардың, әдістердің және нәтижелердің жылдам және еркін алмасуына негізделген Stazione-да туды деуге болады.

Мұра

Зоологиялық станцияның жетістігі және зерттеулерді қаржыландырудың жаңа тәсілі мен ойлау жолы – Дохрнның ең маңызды мұрасы. Бұл үлгі әлем бойынша бірнеше рет көшірілді. 1878 жылы Джонс Хопкинс университеті В.К. Брукс басшылығымен Чесапик зоологиялық зертханасын құрды. Содан кейін, 1888 жылы Вудс-Холда Теңіз биологиясы зертханасы, ал 1892 жылы Калифорнияда АҚШ-тың батыс жағалауындағы алғашқы зертхана – Хопкинс теңіз станциясы ашылды. Ұлыбританияда осы кезеңде пайда болған қазіргі теңіз зертханаларының ішінде Дунстаффнадж теңіз станциясы (қазіргі Шотландия теңіз ғылымдары қауымдастығы, 1884), Гатти теңіз зертханасы (Сент-Эндрюс университеті, 1884), Ұлыбританияның Теңіз биологиялық қауымдастығы (Плимут, 1888), Dove теңіз зертханасы (Ньюкасл университеті, 1897), Балық шаруашылығы зерттеу қызметінің теңіз зертханасы (Абердин, 1899) және Бангор теңіз станциясы (Белфаст Королева университеті, 1903) бар. Дохрнның есімі теңіз астындағы Антон Дохрн таушаңы арқылы мәңгі есте қалды. Бұл таушаң Британ аралдарының солтүстік-батысындағы Роколл ойысында орналасқан және осы аймақтағы Lophelia pertusa су түбіндегі мүжілген коралында өмір сүретін ұлы биоәртүрлілікке танымал. Карнеги институтының Теңіз биологиясы бөлімінің Флорида штатындағы Драй Тортугас зертханасы 1911 жылдың шілде айында мұхитты зерттеу жұмыстары үшін моторлық кемені пайдалануға берді. Кеме 1917 жылдан 1919 жылға дейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінде Антон Дохрн (SP 1086) атты патрульдік кеме ретінде қызмет етті.