Кіріспе

Мориц Лазар (15 қыркүйек 1824 – 13 сәуір 1903), Филенде, Позен герцогтығында дүниеге келген, неміс еврейі философ, психолог және заманының антисемитизміне қарсы белсенді оппозициялаған.

Өмірі және білімі

Ол Позеннің Филехне қаласында дүниеге келген. Арон Левин Лазарестің ұлы, Акиба Эйгердің шәкірті, сонымен қатар Филехне биеті мен ешивасының президенті (1874 жылы онда қайтыс болды), ол еврей әдебиеті мен тарихынан білім алды, кейін Берлин университетінде заң және философияны оқыды. 1850 жылы докторлық диссертациясын қорғады; сол жылы Сара Лебенхаймға үйленді. 1860 жылдан 1866 жылға дейін Берн университетінде профессор болды, содан кейін Берлинге оралып, Крейгсакадемияда (1868) және кейін Берлин университетінде (1873) философия профессоры қызметін атқарды. Жеті жүз елу жылдық мерейтойына орай Гегеймрат атағымен құрметтелді. Ол Меран қаласында қайтыс болды.

Философия

Оның философиясының негізгі қағидасы – шындықты метафизикалық немесе априорлық абстракцияларда емес, психологиялық зерттеуде іздеу қажеттігі, және бұл зерттеу жеке санамен ғана сәтті шектеле алмайды, ал негізінен қоғамға арналуы тиіс. Психолог адамзатты тарихи немесе салыстырмалы тұрғыдан зерттеуі керек, қоғам құрылымын құрайтын элементтерді, оның әдет-ғұрыптарын, нормаларын және оның эволюциясының басты бағыттарын талдауы керек. Бұл Völkerpsychologie (халықтық немесе салыстырмалы психология) – философияның Гербартиандық теориясының маңызды дамуларының бірі; ол табиғат философтарының ғылыми көзқарасына ғана емес, сонымен қатар позитивистердің жекеленушілігіне де қарсылық білдіреді. Ол өз теориясын қолдау үшін Хайман Штейнтальмен бірлесіп, Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft (1859) журналын құрды. Оның осы журналға қосқан үлесі көп және маңызды болды. Оның ең басты еңбегі – «Жанның өмірі» (Берлин, 1855–1857; 3-ші басылымы, 1883). Басқа философиялық еңбектері: Ueber den Ursprung der Sitten (1860 және 1867), Ueber die Ideen in der Geschichte (1865 және 1872); Zur Lehre von den Sinnestäuschungen (1867); Идеалдық сұрақтар (1875 және 1885), Erziehung und Geschichte (1881); Біздің ұстанымымыз (1881); Ueber die Reize des Spiels (1883). Лазар өзінің философиялық еңбегінің үлкен қызығушылығынан бөлек, Германиядағы «семиттер» деп аталатын еврейлердің арасында ерекше көзге түсті. Хайне, Ауербах және Штейнталь сияқты, ол неміс еврейлерінің тар шеңберлі идеалдарынан жоғары көтеріліп, неміс әдебиеті мен ой-санатында жетекші орын алды. Ол сол кездегі қатыгез антисемитизмге қарсы наразылық білдірді және жарияланымдарының шамалы тонына қарамастан, өзіне шексіз айыптаулар тудырды. Осы орайда ол 1887 жылы Treu und Frei: Reden und Vorträge über Juden und Judenthum деген атпен бірнеше мақала жинағын жазды. 1869 және 1871 жылдары Лейпциг және Аугсбургте өткен бірінші және екінші еврей синодтарының төрағасы болды.

"Völkerpsychologie" атты ғылыми-зерттеу ұйымының негізін қалады

Лазарустың "Die Sittliche Berechtigung Preussens in Deutschland" (Берлин, 1850) атты алғашқы жарияланымы кең жұртшылыққа әсер етті. Осы кітабында ол Пруссияның саяси, философиялық және діни жоғарылығының есебінен басқа неміс мемлекеттеріне жетекшілік ету құқығын алға тартты. 1850 жылдан бастап Лазарь өзін психология ғылымына арнады. Жеке тұлғаның психологиясы заңдарын ұлтқа және адамзатқа (оларды әлеуметтік жандар деп есептегендіктен) қолданған Лазарь зерттеудің жаңа саласын құрды, оны "Völkerpsychologie" (ұлттық психология) деп атады. "Ueber den Begriff und die Möglichkeit einer Völkerpsychologie als Wissenschaft" (Роберт Пруцтың "Неміс мұражайында", 1851) атты мақаласында ол осы ғылымды зерттеуге негіз салды. Тоғыз жыл өткен соң, досы және қайын інісі Штейнтальмен бірлесіп "Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft" журналын (т. i-xx, Берлин, 1860–90; кейін "Zeitschrift des Vereins für Volkskunde" деп жалғастырылды) құрды. 1856–1858 жылдары өзінің маңызды еңбегін – "Das Leben der Seele in Monographien" (3 томдық) жариялады. 1883–97 жылдары қайта басылды. Онда психологияның негізгі мәселелері Гербарттың философиялық көзқарасы тұрғысынан қарастырылған. Халыққа түсінікті, қарапайым стильде жазылғандықтан, көп оқырмандарға жол тапты. 1860 жылы Лазарь Берн университетінде психология профессоры болып тағайындалды, алты жылдан кейін Берлинге оралды және Корольдік әскери академияда философия пәнінің оқытушысы (1867) болды, ал 1874 жылы осы қаланың университетінде философия профессоры атанды. Ол Шилер қорының негізін қалаушылардың бірі және көп жыл бойы оның президенті болды, сондай-ақ Виктория лицейінің мүшесі болды. Лазарьдың жетпіс жылдық мерейтойында Германия императоры, Берн университеті және Цинциннатидегі еврейлер одағы колледжі оны құрметпен марапаттады. Біріншісі оған "Кенігслайхер Гехаймер Рат" атағын берді, екіншісі – заң ғылымдарының докторы, ал үшіншісі – теология ғылымдарының докторы дәрежесін тағайындады. 1895 жылы Лазарь бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін, протестанттық ортада тәрбиеленген, бірақ оның ықпалымен яһуди дінін қабылдаған Нахида Рут Ремиге үйленді. Лазарь өмірінің соңғы жылдарын Меран қаласында зейнеткерлікте өткізді. Оның қысқа философиялық және тарихи жазбаларының арасында: "Ueber den Ursprung der Sitten" (1860), "Ueber die Ideen in der Geschichte" (1861), "Zur Lehre von den Sinneserscheinungen" (1867), "Ein Psychologischer Blick in Unsere Zeit" (1872), "Ideale Fragen" (1878), "Erziehung und Geschichte" (1881) және "Ueber die Reize des Spiels" (1883) бар.

Коммуналдық қызмет

Лазар Пруссиядағы яһудилердің қоғамдық және рухани өмірінде белсенді қатысты. 1867-1892 жылдары ол Берлиндегі еврей қауымының Repräsentanten Versammlung мүшесі болды; 1882-1894 жылдары Deutsch Israelitischer Gemeindebund вице-президенті; 1867-1874 жылдары Alliance Israélite Universelle Берлин бөлімшесінің президенті; 1869 жылы Лейпцигтегі, ал 1871 жылы Аугсбургтегі еврей синодының президенті болды. Ол сондай-ақ Ресейдің көмекші комитетінің және Румыния комитетінің вице-президенті болды (1869–94). Лазар сонымен қатар Берлиндегі Lehranstalt für die Wissenschaft des Judenthums мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды және көп жыл бойы оның кураторлар кеңесінің президенті қызметін атқарды. Ол өте тиімді және танымал лектор болды. Оның еврейлер мен иудаизм туралы маңызды лекциялары жинақталып, 1887 жылы Лейпцигте "Treu und Frei" деген атпен жарияланды (оның ішінде екі синодтың мәжілісіндегі сөздері: «Ұлт дегеніміз не?», «Біздің ұстанымымыз», «Неміс яһудилеріне», «Мойсей Мендельсон туралы», «Михаил Сакс туралы», «Елу жыл бұрынғы яһуди қауымынан»). Лазар 1878 жыл шамасында Германияда пайда болған антисемитизммен күресуге көп уақыт пен күш сарплады. Ол өз заманындағы ең белгілі яһуди қорғаушыларының бірі болды. Көптеген замандастары сияқты, ол (қате түрде) антисемитизмдің тек уақытша құбылыс екеніне, реакциялық кезеңдерде туған нәрсе екеніне және жазбалармен немесе сөздермен түсіндірілуге болатынына сенді. Ол яһудилердің тек діни тарих арқылы біріккенін айтты ("Treu und Frei", 77-бет). Осы жағдайда да, көптеген басқа жағдайларда да, яһуди мәселелерін қарастырғанда Лазар жалпы халықтың мүддесінен гөрі өз тілектерін басшылыққа алады («Gemeingeist»). Оның «ұлт» ұғымының анықтамасы апелляциялық мақсаттар үшін жиі келтіріледі, онда ол ұлттың ең маңызды және жалғыз объективті ерекшелігі ретінде әдет-ғұрыптар мен мораль, территория, дін және нәсілдің ұқсастығын емес, тілдің байланысын қарастырады.

"Ди Этик дез Юдентумс"

Оның еврей әдебиетіне қосқан маңызды еңбектерінің ішінде мыналарды атауға болады: "Дер Пророк Иеремия" (1894) – лекция және "Die Ethik des Judenthums" (1-бөлім, 1898; 2-басылым, 1899; Генриетта Шолд аударған және Америка еврей баспа қоғамы жариялаған, 1900). Соңғы еңбегінде Лазар этиканы діннің бастапқы қағидасы емес, оның салдары ретінде қарастырады. Канттың ізімен, еврей этикасының негізгі қағидасы ретінде Құдайдың теңдігі мен автономия заңын белгілейді, осы арқылы еврейлердің Құдай туралы түсінігі өзгертілді. Лазар еврей дінінің моральдық принциптерінің әртүрлі көздерге сәйкес дамуын толық көрсетпеген, бұл туралы Герман Коэн ("Das Problem der Jüdischen Sittenlehre, eine Kritik von Lazarus, 'Ethik des Judenthums,'" "Monatsschrift", xliii, 385 және одан кейінгі беттерде) айтқан.