Кіріспе

Субъюнктивті мүмкіндік (сондай-ақ алтетикалық мүмкіндік деп аталады) – модальдық логикада зерттелетін модальдық түр. Субъюнктивті мүмкіндіктер – контрфактикалық жағдайларды қарастырғанда ескерілетін мүмкіндіктердің түрлері; субъюнктивті модальдықтар – мәлімдеме шын болуы мүмкін бе немесе болуы мүмкін бе деген мәселеге қатысты модальдықтар, мысалы, болуы мүмкін, құлайып, міндетті түрде, мүмкіншілікпен, қажеттілікпен, жағдайға байланысты, мәндік тұрғыдан және т.б. Субъюнктивті мүмкіндіктерге логикалық мүмкіндік, метафизикалық мүмкіндік, номологиялық мүмкіндік және уақыттық мүмкіндік кіреді.

Субъюнктивтік мүмкіндік және басқа да тәсілдер

Субъективті мүмкіндік (басқа нәрселермен қатар) эпистемиялық мүмкіндікпен (біз білгенше әлемнің қалай болуы мүмкін екенімен айналысады) және деонтикалық мүмкіндікпен (әлемнің қалай болуы тиіс екенімен айналысады) салыстырылады.

Эпистемиялық мүмкіндік

Эпистемиялық мүмкіндікпен қарама-қайшылықты атап өту өте маңызды, себебі күнделікті тілде бірдей тіркестер ("мүмкін", "болмайды", "болуы керек") екі түрлі мүмкіндікті білдіру үшін жиі қолданылады. Бірақ олар бір емес. Голдбахтың болжамы дұрыс па, жоқ па, біз білмейміз (әлі ешкім дәлелдеме берген жоқ); сондықтан оның дұрыс болуы (эпистемиялық) мүмкін, ал оның жалған болуы да (эпистемиялық) мүмкін. Бірақ егер ол, шындығында, дәлелдеуге болатын болса (біз білгендей, мүмкін), онда ол (қосымша) міндетті түрде дұрыс болуы керек; дәлелдеуге болатын нәрсе – оның жалған болуы (логикалық) мүмкін емес екендігін білдіреді. Сол сияқты, сыртта жаңбыр жауып тұрғаны (эпистемиялық) мүмкін емес болуы мүмкін – біз оның жаумайтынына күмәнданбаймыз, бірақ бұл сыртта жаңбыр жаууы (қосымша) мүмкін емес дегенді білдірмейді. Норман Шварц және Реймонд Брэдли де осы пікірді айтады.

Деонтикалық мүмкіндік

Тілде субъюнктивті мүмкіндіктер мен деонтикалық мүмкіндіктер арасында белгілі бір ортақтықтар бар: мысалы, біз кейде "Сіз мұны істей аласыз / істей алмайсыз" деген сөйлемді (i) сіздің істей алуыңыз немесе субъюнктивті түрде мүмкін еместігін білдіру үшін, ал кейде (ii) сіздің дұрыс немесе дұрыс емес істеуіңізді білдіру үшін қолданамыз. Бұл екеуі күнделікті тілде субъюнктивті және эпистемиялық мүмкіндіктерге қарағанда шатастыруға аз бейім, себебі субъюнктивті модальдықтар мен деонтикалық модальдықтардың логикасында маңызды айырмашылықтар бар. Атап айтқанда, субъюнктивті қажеттілік шындыққа алып келеді: егер адамдар логикалық тұрғыдан бір нәрсе жасауы керек болса, онда олардың оны істегенін қорытуға болады. Бірақ бұл идеалды емес әлемде деонтикалық "міндетті" адамдардың моральдық тұрғыдан осылай істеуі керек деген сенімділікпен келе бермейді.

Қосалқы мүмкіндіктің түрлері

Субъективті модальділіктің бірнеше түрі бар, олар "мүмкін" деп есептелетін ережелердің қаншалықты шектеулі екеніне байланысты бір-бірінен кеңірек немесе тар болып жіктелуі мүмкін. Ең көп талқыланатындары: Логикалық мүмкіндік әдетте мүмкіндіктің ең кең түрі саналады; егер оның шын болуына логикалық қайшылық болмаса, ұсыныс логикалық мүмкін деп айтылады. "Дик Чейни үйленбеген" логикалық тұрғыдан мүмкін, бірақ шындығында жалған; көптеген философтар "Егер мен қолымды қатты шапалақтасам, ұшамын" сияқты мәлімдемелердің логикалық тұрғыдан мүмкін екенін ойлайды, бірақ олар заңдылық тұрғысынан мүмкін емес. "Дик Чейни үйленген үйленбеген" деген сөз логикалық тұрғыдан мүмкін емес; үйленбеген адам үйленген емес, сондықтан бұл ұсыныс логикалық тұрғыдан өзара қайшы (бірақ сөйлемде қайшылық жоқ, өйткені "үйленбеген" сөзі "үйленген адам" деген мағынаны білдіруі логикалық тұрғыдан мүмкін). Метафизикалық мүмкіндік логикалық мүмкіндікке тең немесе одан тар (философ екеуінің арасындағы қарым-қатынасты қалай түсінетіні, ішінара, философтың логикаға деген көзқарасына байланысты). Кейбір философтар Крипкенің "Су - H2O" сияқты ашылған теңдіктері метафизикалық тұрғыдан қажет, бірақ логикалық тұрғыдан қажет емес деп санайды (олар "Су - H2O емес" дегенге формальды қайшылық жоқ деп мәлімдейді, тіпті ол метафизикалық тұрғыдан мүмкін емес болып шықса да). Заңдылық мүмкіндік – табиғаттың нақты заңдары шегіндегі мүмкіндік. Дэвид Юмнан бері көптеген философтар табиғат заңдары метафизикалық тұрғыдан белгілі емес, яғни қазіргідей емес, басқаша табиғи заңдар болуы мүмкін деп санайды. Егер солай болса, сіздің Альфа Центаврға бір күнде саяхаттауыңыз логикалық немесе метафизикалық тұрғыдан мүмкін емес болар еді; сіз жарық жылдамдығынан жылдам саяхаттауға болатын жағдай болуы керек. Бірақ, әрине, бұл мағынада мүмкін емес; табиғат заңдары осындай болғандықтан, сіз мұны істей алмайсыз. (Кейбір философтар, мысалы, Сидней Шумейкер, табиғат заңдары шын мәнінде қажет, емес, белгілі емес деп санайды; егер солай болса, онда заңдылық мүмкіндік метафизикалық мүмкіндікке тең). Уақытша мүмкіндік – әлемнің нақты тарихын ескере отырып, мүмкіндік. Дэвид Льюис философияның орнына экономика мамандығын таңдауы мүмкін еді, бірақ ол қазір оны істей алмайды. "Істей алатын" деген сөз Льюистің философия емес, экономика мамандығы бойынша біліміне ие болуына логикалық, метафизикалық, тіпті заңдылық тұрғысынан ешқандай мүмкін емес екенін көрсетеді; "қазір істей алмайды" деген сөз бұл мүмкіндік енді орындалуға ашық емес екенін көрсетеді, өйткені өткен осылай болды. Сол сияқты, Дэвид Льюис экономика мамандығын таңдауы мүмкін еді, бірақ авиация (өйткені ол Гарвардта оқытылмады) немесе когнитивтік нейробиология (мұндай мамандық үшін "концептуалды кеңістік" деп аталатын нәрсе болмады) мамандығын таңдауы мүмкін емес еді. Мүмкіндіктің осы соңғы түрінің шын мәнінде уақытша мүмкіндіктен өзгеше мүмкіндік түрін құрай ма, жоқ па деген пікірталас бар, кейде оны Иан Хакинг сияқты ойшылдар тарихи мүмкіндік деп атайды.