Кіріспе
Мексикалық саясаткер Фидель Веласкес Санчес (12 мамыр 1900 – 21 маусым 1997) 20 ғасырдың Мексикадағы ең белгілі кәсіподақ жетекшісі болды. 1936 жылы ол Висенте Ломбардо Толеданомен бірге Мексика жұмысшыларының конфедерациясын (CTM) құрушылардың бірі еді. Бұл ұлттық еңбек федерациясы биліктегі партия – Институционалдық революциялық партиямен (PRI) ең жақын байланыста болды. Ол 1941 жылы Ломбардоның орнын басып, 1948 жылы оны CTM-нан шығарды. 1997 жылы қайтыс болғанға дейін ол CTM-ді басқарды, ол уақыт өте келе жемқорлыққа және консервативтікке бой берді.
Fidel Velázquez Sánchez (May 12, 1900 – June 21, 1997) was the preeminent Mexican union leader of the 20th century. In 1936 he was one of the original founders, along with Vicente Lombardo Toledano, of the Confederation of Mexican Workers (CTM), the national labor federation most closely associated with the ruling party, the Institutional Revolutionary Party (PRI). He replaced Lombardo as the leader of the CTM in 1941, then expelled him from it in 1948. He led the CTM, which grew increasingly corrupt and conservative, until his death in 1997.
Алғашқы жылдар
Веласкес Мексика штатындағы Сан-Педро-Аскапоцальтонго (қазіргі Вилла Николас Ромеро) қаласында дүниеге келген. Оның әкесі қала әкімі болған. Мексика революциясы кезінде отбасы Пуэблаға (Пуэбла) көшіп келді. 1920 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Веласкес Мексика қаласының Аскапоцалько ауданына көшіп барды, онда ол, басқа жұмыстармен қатар, сүт жеткізіп жүрді. 1923 жылы ол сүт өнеркәсібі қызметкерлерінің одағын ұйымдастырды және оны сол кездегі ең ірі және ең күшті кәсіподақ конфедерациясы – Confederación Regional Obrera Mexicana (CROM) ұйымына қосты, сондай-ақ Плутарко Элиас Кальлес пен Альваро Обрегон үкіметтерін қолдады. 1928 жылы бұрынғы президент Обрегонды кристеро қозғалысына байланысты оңшыл католик өлтірді. CROM мен оның басшысы Луис Моронес бұл қылмысқа қатысы болмаса да, Кальлес (өкілеттік мерзімі аяқталып, «Эль Максимато» кезеңінде президенттің артындағы «сұр кеңесші» рөліне кірісетін) Моронесті өлтірудің идеологы деп санайды, себебі ол Обрегонның конституцияны өзгерту жоспарын сынаған, бұл оған Мексика президенті ретінде тағы бір мерзімге сайлауға мүмкіндік беретін еді. Обрегонның ізбасары Эмилио Портес Гиль – Обрегонның өлтірілуінен туындаған жағдайға байланысты Кальлеспен одақтасуға мәжбүр болды – CROM шенеуніктерін үкіметтік лауазымдарынан босатып, үкіметтің қолдауын Конфедерация Генерал де Траболадорес (CGT) сияқты қарсы кәсіподақтарға, атап айтқанда, формальды түрде анархистік бағыттағы ұйымға, және Мексика Коммунистік партиясымен (PCM) байланысты Конфедерация Синдикаль Унитариа де Мексика ұйымына бұрды. CROM мемлекеттік қолдауды жоғалтқаннан кейін ыдырай бастады. Веласкес және Тазалау және көлік жұмыскерлері одағының төрағасы Хесус Юрен өздерінің одақтарын CROM-нан шығарып, 1929 жылдың 25 ақпанында Федералды округтегі кәсіподақтардың федерациясы – Confederación Sindical de Trabajadores del Distrito Federal (CSTDF) ұйымын құрды. CSTDF XIX ғасырдағы АҚШ-тағы Еңбекшілердің орденіне ұқсас, әртүрлі болды: оған Веласкес пен Юрен басқарған екі кәсіподақ, көше сатушылары мен саудагерлер ұйымдары, көбінесе ереуілшілерден құралған трамвай жұмыскерлерінің «unión blanca» немесе компаниялық кәсіподағы, гомеопатия дәрігерлері, қабір қазушылар және бөтелке зауытының жұмысшыларының одағы кірді. Фернандо Амильпа, Альфонсо Санчес Мадриага және Луис Квинтеро тағы үш кәсіподақ басшысы да өздерінің одақтарын CROM-нан шығарып, көп ұзамай CSTDF-ке қосылды. Моронес осы «құрттардан» құтылуға қуанғанын айтқанда, CGT кәсіподақ жетекшісі: «Олар құрт емес, қасқырлар және жақын арада қорадағы тауықтарды жейді» деді. Содан кейін бұл бесін los cinco lobitos, яғни «бес қасқыр» деп атады. Веласкес 1930 жылдардың басында кәсіподақ ісіне белсенді қатысты: ол 1931 жылы жаңа Федералды еңбек заңын редакциялаған комиссия мүшесі болды, Федералды еңбек кеңесінің алдындағы іс-қағаздарды қарастырды, ол кәсіподақтарды тіркеуге немесе ереуілді заңды немесе заңсыз деп жариялауға құқылы болды, сондай-ақ кеңестегі үкіметтік өкілдермен де, жұмыс берушілермен де байланыс орнатты. 1930 жылдардағы әлемдік депрессиядан кейін Мексикаға еңбек күресінің толқыны келген кезде Веласкес, CGT басшылары және CROM-нан шыққан Ломбардо Толедано 1933 жылдың 28 маусымында Мексика жұмысшылары мен шаруаларының жалпы конфедерациясын (CGOCM) құрды.
КТҚ-ны құру
CGOCM Мексикадағы ең маңызды кәсіподақ ұйымына айналды және 1934 жылы бірқатар ереуілдерге жетекшілік етті. Президент Лазаро Карденас дель Рио кәсіподақтарды Каллестің төңкерілісіне қарсы тұруға және Монтеррейдегі жұмыс берушілер ереуіліне қарсы шығуға шақырғанда, CGOCM және PCM оны қолдауға бірікті. Карденас сондай-ақ осы одақтарды бірыңғай ұйым құруға шақырды. Жауап ретінде CGOCM өзін Мексика жұмысшыларының конфедерациясына, яки CTM-ге айналдырды. CTM құрылған сәтте-ақ жайлауға айналу қаупі туды. Ломбардо Толедано 1935 жылы Кеңес Одағына сапар жасағаннан кейін он жыл бойы Мексика мен Латын Америкасындағы Кеңес Одағының маңызды өкілі және беделді сталинист болғанымен, ол ешқашан ПКМ мүшесі болған жоқ. CTM-ның құрылтай съезінде PCM және олар ұйымдастырған өнеркәсіптік одақтарға ұйымдық хатшы лауазымы, CTM-дағы екінші ең жоғары лауазым уәделенген еді. Бірақ Ломбардо Толедано бұл лауазымды Веласкеске бергенде, солшыл кәсіподақтар съезден шығып кетті. Бірақ, бірлік сақталуы керек деген қысымға көніп, олар қайта оралып, Веласкестің сайлануына наразылық білдірді. Келесі жылы PCM және оның одақтары тағы да CTM-ден шығуға жақын болды. Сол кезде АҚШ Коммунистік партиясының басшысы Эрл Браудер оларды «кез келген құнмен бірлікке» келісуге шақырды, және олар қайта оралды. CTM (CGT, CROM және электрмен жұмыс істейтін жұмысшылар одағымен бірге) 1938 жылы PRI-дің алдағы PRI партиясымен ресми түрде бірікті және оның «еңбек секторы» болды. Партияның және, тиісінше, мемлекеттің бір бөлігі ретінде CTM бірқатар нақты пайдаларға ие болды. Қай кәсіподақтар жұмысшыларды өкілдік ете алатынын және қай ереуілдердің заңды екенін анықтауға құқығы бар Федералдық еңбек кеңестері әрдайым CTM-ді оның қарсыластарынан жоғары қойды. Уақыт өте келе CTM PRI-дің және мемлекеттің қаржылық қолдауына тәуелді болды: PRI CTM-ге субсидиялар берді, ал CTM өз кезегінде барлық жұмысшылардан өздерінің жұмыс орнында мойындалған кәсіподаққа және, демек, PRI-ге қосылуын талап етті. PRI сонымен қатар CTM басшыларына үкіметтің барлық деңгейлерінде лауазымдар берді және кем дегенде бір сенаторлық мандатты CTM басшысына сақтықпен қалдырды. Екінші жағынан, Карденас CTM партиядан тәуелсіз болатындай күшті болмауын қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдады. Ол CTM-ге мемлекеттік қызметкерлерді өкілдік етуге тыйым салды, осы жұмысшылар үшін жеке кәсіподақ федерациясын құрды және CTM-ге шаруалардың мүшелігіне қабылдауға тыйым салды.
CTM-ны басқару
Ұйымның хатшысы ретінде Веласкес ұйымның күнделікті шешімдеріне араласып, қолдау көрсету арқылы өзінің билік негізін құрды. Ломбардо Толедано өкілеттігі бітіп, CTM бас хатшысы лауазымынан кеткен соң, Веласкес 1941 жылдың 28 ақпанында оның орнына келді. 1946 жылы CTM жаңа PRI құрамына қосылып, оның құрамдас бөлігіне айналды. PRI мен мемлекет арасындағы ресми шекараның нашарлауына байланысты, CTM мен партия және мемлекет арасындағы айырмашылықтарды ажырату қиын болды. Веласкес Ломбардо Толеданоны алмастырғаннан кейін ол CTM-де белсенді болып қала берді. Бірақ, Ломбардо Толедано 1947 жылы PRI-дан бөлініп, Partido Popular партиясын құрғаннан кейін жағдай өзгерді. CTM жаңа партияны қолдаудан бас тартқан ғана емес, Ломбардо Толеданоны, оның CTM атқару кеңесіндегі қолдаушыларын және басқа да солшыл кәсіподақ жетекшілерін партиядан шығарды, сондай-ақ Ломбардо Толедано құрған Латын Америкасы жұмысшыларының конфедерациясынан және кеңестік Дүниежүзілік кәсіподақтар федерациясынан да шықты. Содан кейін CTM Халықаралық еркін кәсіподақтар конфедерациясына мүше болды.
Мексиканың еңбек күшін қайта құру
Веласкес пен CTM мемлекеттік қолдаумен кеншілер, мұнайшылар және теміржолшылар сияқты өнеркәсіптік кәсіподақтардағы тәуелсіз кәсіподақ жетекшілерін жоюға кірісті. Мемлекет өкілеттігін пайдаланып, бірлесіп жұмыс істемейтін кәсіподақ жетекшілерін тікелей қызметтен шеттетуге немесе ішкі сайлауларды манипуляциялау арқылы ығыстыруға ұмтылды. Жаңа жетекшілер 1948 жылы теміржолшылар кәсіподағына тағайындалған Хесус Диас де Леонның есімімен «чарро» немесе «ковбойлар» деп аталды, ол мексикалық ковбойларға тән сән-салтанатқа құштарлығымен белгілі болды. Үкімет сондай-ақ 1949 жылы мемлекеттік мұнай компаниясы PEMEX қызметкерлерін білдіретін STPRM кәсіподағын Густаво Рольдан Варгасты жаңа жетекші етіп қабылдауға мәжбүрледі және 1950 жылы Хесус Каррасконы Тау-кен және металл жұмысшылары кәсіподағына (SNTMMSRM) тағайындады. Бұл қатаң шаралар әрқашан қарсылықсыз болған жоқ: үкімет Каррасконы SNTMMSRM жетекшісі етіп тағайындағанда, бірқатар жергілікті ұйымдар кәсіподақтан бөлініп, Ұлттық кеншілер кәсіподағын құрды. 1950 жылы Нуэва-Росита шахтасында ереуіл басталғанда, жұмыс беруші жергілікті кәсіпкерлерге ереуілшілерге азық-түлік сатудан бас тартуға мәжбүр етті, ал үкімет аймақта әскери жағдай режимін жариялап, ереуіл жетекшілерін қамауға алды, кәсіподақтың қаржысын тәркіледі және барлық жиналыстарды тыйым салды. Үкімет 1959 жылы да осындай тактиканы қолданды, теміржол индустриясын мемлекеттік меншікке алды, мыңдаған ереуілшіні жұмыстан шығарды және ереуілге жетекшілік еткен кәсіподақ жетекшілерін он жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айырды. CTM осы және басқа да шараларды тәуелсіз кәсіподақтарды немесе наразылық қозғалыстарды оқшаулау немесе жою мақсатымен мақұлдады. 1950 жылдардың соңына қарай CTM ішіндегі Веласкеске қарсы барлық оппозиция жойылды. CTM еңбек ұйымдастыруда монополиялық құқыққа немесе PRI-мен эксклюзивті қарым-қатынасқа ие болған жоқ: CROM және басқа ұйымдар да PRI-мен оның Congreso de Trabajo (CT) арқылы ресми қарым-қатынаста болды. Дегенмен, CMT мемлекеттік қолдаудың артықшылығын пайдаланып, кез келген тәуелсіз кәсіподақтарға қарсы тұрды және PRI жетекшілігінің тапсырмасы бойынша өзінің құрамына кіретін кәсіподақтардың талаптарын басып тастады. CTM «қорғау шарты» практикасын қабылдады, ол АҚШ-та «сүйкімді шарттар» деп аталады, мұнда жұмысшылар келіссөздерге қатыспады және кейбір жағдайларда олардың бар екенінен хабардар болмады. Осы өкілдіксіз кәсіподақтардың көпшілігі CTM филиалымен келісімшарт жасау арқылы тәуелсіз кәсіподақтардың өкілдігіне қарсы кепілдік беруді «сатумен» айналысатын ұйымдарға айналды, бірақ кез келген мағыналы жағдайда кәсіподақ ретінде жұмыс істемеді.
Динозаврлар дәуірі
Билікте қалған PRI басшылары "динозаврлар" деген атымен танылды. Олардың арасында ең ұзақ өмір сүргені – Веласкес еді. Ол сонымен қатар ең консервативтілерінің біріне айналды. Веласкес пен CTM статус-квоға қарсы әрбір қозғалысқа қарсы тұрды: 1968 жылы Кубаны қолдаған және Мексикада демократия талап еткен студенттерге, оларды шетелдік доктриналармен шабыттанған радикалдар деп айыптады. Үкімет одан да әрі барып, сол қазан айында Тлателолькода бірнеше студентті қаза қылды. Веласкес осы қозғалысты басуды қолдады. 1972 жылы CTM кәсіподақ демократиясын талап еткен және жұмыс берушілерге қатысты белсенді ұстаным алған электр жұмысшыларының STERM одағын қуды. Одақ тарамай қалған соң, үкімет оны басқа одақпен біріктіріп, жаңа ұйым – SUTERM құрды. Веласкес SUTERM ішкі істеріне араласып, STERM-нің бұрынғы басшыларын қуып шықты, содан кейін жұмыс берушілер оларды және олардың жақтастарын қара тізімге енгізді. Бірақ сол жұмысшылар табандылық танытып, 100 мыңнан астам электр жұмысшылары мен олардың жақтастарының митингілерін ұйымдастырды және 1976 жылдың 16 шілдесінде Федералды электр комиссиясында (CFE) ереуіл жариялады. Бұл ереуілді CFE зауыттарын басып алған әскер бөлімдері мен қарақшылар тоқтатты; әскер Сан-Луис-Потосиде жүздеген ереуілшіні тұтқындады, ал қарақшылар жұмысшыларды ұрып-соғып, SUTERM-нің "шарро" басшылығын қолдайтын хаттарға қол қоюға мәжбүр етті. Веласкес 1987 жылы PRI ішінде Демократиялық ағымды ұйымдастырған және Partido de la Revolución Democrática (PRD) партиясын құрған Куаутемок Карденасты PRI-ден шығаруды алғашқылардың бірі болып талап етті, себебі ол демократияны нығайтуды және бекінген басшылыққа қарсы шықты. Веласкес Карденасты қатыгез радикал деп атады және оның коммунист екенін айтты. Веласкес сондай-ақ Чиапаста қарулы көтеріліске шыққан кезде, Ejército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN) басшыларына қарсы бірінші болып шабуыл жасады. Веласкес PRI ішіндегі "технократтардың" адал қолдаушысы болды, олар Мексиканы шетелдік инвестициялар үшін одан әрі ашу үшін Мексика революциясының ұлттық экономикалық саясатын жоюға тырысты, соның ішінде Мигель де ла Мадрид, Карлос Салинас де Гортари және Эрнесто Зедильо Понсе де Леон. Веласкес оларды қолдауын жалғастырды, тіпті олар халықаралық валюта қорының талаптарымен жүзеге асырылған құрылымдық реформалардың бөлігі ретінде CTM билігінің тірегі болған мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендірді, сонымен қатар жұмысшыларға ауыр жүктеме түсіретін ұлттық келісімдерге қол қойды, нәтижесінде олардың нақты жалақысы осы жылдары 70 пайызға жуық төмендеді. Веласкес 1993 жылы Солтүстік Америка еркін сауда аймағы туралы келісімді қолдады, бірақ бастапқыда оны үш елдің жұмысшылары үшін апатты деп айыптады. Дегенмен, 1990 жылдары Веласкестің PRI ішіндегі билігі оның денсаулығы нашарлағандықтан төмендеді. Бұрынғы президенттер Мексика президентіне мұрагер таңдау алдында Веласкеспен кеңесетін болса, 1994 жылы Луис Дональдо Колосионы президенттікке кандидат етіп таңдағанда Веласкеспен кеңеспеді және Зедильоның Колосио қаза болғаннан кейін оны алмастыруы туралы шешімнен бірнеше минут бұрын ғана хабардар болды. Веласкес 1995 жылы жұмысшылардың дәстүрлі 1 мамыр митингілерін тоқтатты, оған бағынбағандарды айыппұл салумен немесе партиядан шығарумен қорқытты, CTM немесе PRI-ге қарсылық білдірудің ұятты көріністерін болдырмау үшін. 1996 жылы 1 мамыр күні митингінің орнына бір топ Веласкестің өліміне арналған көрінеу жоба жасады. Нағыз жерлеу рәсіміне Мексиканың барлық саяси элитасы бір жылдан кейін қатысты. Зедильо Веласкеске арнап сөз сөйледі: "Дон Фидель жұмысшылардың ерекше мүдделерін ұлттың үлкен мүдделерімен қалай үйлестіруді білді". Веласкестің уақытша мұрагері Блас Чумасеро Веласкестен үш аптадан кейін 92 жасында қайтыс болды. Оның орнын 76 жастағы Леонардо Родригес Алкайн бағындырды. 1997 жылы қарашада Веласкестің мұрасына қарсы тұру үшін Ұлттық жұмысшылар одағы (UNT) құрылды.