Кіріспе

Мексиканың президенті (1934–1940 жылдар аралығында) және Мексиканың бұрынғы президенті Лазаро Карденас дель Рио (21 мамыр 1895 – 19 қазан 1970) – Мексиканың 1934–1940 жылдар аралығында президент болған мексикалық әскери шенеунік және саясаткер. Бұрын ол Мексика революциясы кезінде Конституциялық армияның генералы, Мичоакан штатының губернаторы және Институционалдық-революциялық партияның президенті қызметін атқарған. Кейін ол Ұлттық қорғаныс министрі болды. Максиматоның аяқталуы саналатын президенттік кезеңінде ол ауқымды жер реформаларын жүзеге асырды, елдің мұнай өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алуға жетекшілік етті және көптеген солшыл бағытталған реформаларды енгізді. Жұмысшы отбасында туған Карденас (Мичоакан штатының Хикильпан қаласында) Мексика революциясына қатысып, Конституциялық армияның генералы болды. 1920 жылдары Мексика саясатына үстемдік еткен Сонора штатының революциялық генералдарынан болмаса да, Карденас Сонора генералы және Мексиканың бұрынғы президенті Плутарко Элиас Каллес тарапынан президенттікке кандидат ретінде таңдалып, 1934 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетті. Президент сайланған Альваро Обрегонның қазасынан кейін Плутарко Элиас Каллес Ұлттық революциялық партияны (PNR) құрғаннан кейін, ол Максимато кезеңінде (1928–1934) бейресми түрде билікте болды және Карденас қызметке келген кезде осы рөлді сақтап қалатынын күтті. Алайда Карденас оны саяси тұрғыдан озатып, елден қуғынға жіберді. Ол Ұлттық революциялық партияның құрылымын жасады, ол ақырында Мексика революциясы партиясы (PRM) деп аталды. Бұл партия шаруалар лигаларының, кәсіби одақтардың және Мексика армиясының өкілдіктерін қамтыды. Карденастың армияны партия құрылымына енгізуі – әскерилердің билігін төмендету және төңкеріс арқылы саясатқа араласуына жол бермеу мақсатымен жасалған қадам болды. Солшыл экономикалық ұлтшыл Карденас 1938 жылы Мексиканың мұнай өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алды және мемлекеттік мұнай компаниясы Pemex-ті құрды. Ол Мексикадағы жер реформаларын кең ауқымда жүзеге асырып, үлкен жерлерді ежидос деп аталатын жерлердегі шағын шаруаларға қайта бөліп берді. Ол Ұлттық политехникалық институтын (IPN) және El Colegio de México (Colmex) құрды. Сыртқы саясатымен Испания азамат соғысы кезінде республикашылдарды қолдап, оларға пана берді. Карденастың маңызды жетістігі – 1940 жылдың желтоқсанында билікті өзінің ізбасары Мануэль Авила Камачоға толық беруі болды. Авила Камачо – әскери өмірінен гөрі саяси орталықтан шыққан адам еді. Карденас идеалдарын іске асырғаны үшін «Мексика революциясының ең ірі конструктивті радикалы» деп мақталып, бірақ «авторитарлық популист» деп те сынға ұшырады. Ол сексено (6 жылдық мерзім) қызмет еткен алғашқы мексикалық президент болды, бұл дәстүр бүгінге дейін сақталуда. Көптеген сауалнамалар мен сарапшылар пікірінше, Карденас ХХ ғасырдағы ең танымал мексикалық президент болып табылады.

Ерте өмір және мансап

Лазаро Карденас дель Рио 1895 жылдың 21 мамырында Мичоакан штатының Джикильпан ауылындағы төменгі орта тапқа жататын отбасында сегіз баланың бірі болып дүниеге келді. Оның әулеті белгілі Пурэпеча тайпасынан тегін алады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, 16 жасынан бастап Карденас отбасын (анасы мен жеті кіші бауырларын қоса алғанда) күтіп, асырады. 18 жасқа келгенде ол салық жинаушы, баспахана жұмысшысы және түрме күзетшісі болып жұмыс істеген. Он бір жасында мектепті бітірмегенімен, өзін өзі біліммен қаруландырып, өмірі бойы көп оқыды, әсіресе тарих кітаптарына ден қойды.

Әскери мансап

Карденас мұғалім болуды жоспарлаған, бірақ 1913 жылдың ақпанында Викториано Уэрта президент Франсиско Мадероны құлатып жібергеннен кейін Мексика революциясына тартылды. Дегенмен, Мичоакан Мадероны Мексика президенттігіне жеткізген революциялық оқиғалардан шалқап жатқан. Уэртаның төңкерісі мен Мадероның қазасынан кейін Карденас сапатистер тобына қосылды, бірақ Уэртаның әскері бұл топты таратып жіберді, онда Карденас капитан және кассир болып қызмет еткен.

Мичоаканның губернаторы, 1928-1932

1928 жылы Карденас өзінің туған Мичоакан штатының губернаторы болып тағайындалды, ол штат пен шіркеу арасындағы Кристеро соғысы деп аталатын саяси қақтығысты бастан өткеріп жатты. Оның идеологиялық ұстазы Мугика бұрын штат губернаторы қызметін атқарған және Мексикадағы католик шіркеуінің ықпалына қарсы заңдар арқылы күресуге тырысқан. Ол өз ұстанымдарын қолдау үшін топтарды біріктіріп, "саяси шабуыл жасақтарын" құрды, олар мемлекеттік мектеп мұғалімдері мен таратылған аграрлық лига мүшелерінен тұрды. Олар "Одақ, жер, еңбек" ұранымен "Конфедерасьон Революсьонария Мичоакана дель Трубахо" ұйымын құрды. Ұйым мемлекеттік қаражат есебінен қаржыландырылды, бірақ бұл ресми шығындарға енгізілмеді. Ол жұмысшылар мен шаруаларды біріктірген ең беделді ұйымға айналды. Жұмысшылар мен шаруаларды жұмылдыру және олардың ұйымдарын бақылауда ұстау Карденас президент болғандағы әрекеттерінің үлгісіне айналды.

Жер реформасы

Губернатор ретінде Карденас президент Каллес бұл бағдарламаға көңілі тоймаған кезде жер реформасын басымдыққа қойды. Ол помещиктік жерлерді мемлекеттік меншікке алды және ұжымдық иеліктегі, мемлекет басқаратын ехидостар (ejidos) құрды. Ехидитариолар, яғни ехидо мүшелері, жеке жер учаскелерін өңдеді, бірақ оларға жеке меншік құқығы берілмеді. Бағдарламаға қарсылық помещиктер (хасендадолар), дін қызметкерлері және кейбір жағдайларда шаруалар да болды, бірақ Карденас өз штатында жер реформасын жалғастырды. Губернаторлық қызметін атқарган төрт жыл ішінде Карденас штат деңгейінде жерді қайта бөлуді бастады, шаруалар мен еңбек ұйымдарының дамуына көмектесті және федералдық үкімет назардан тыс қалдырған кезде білім беру жүйесін жақсартты. Карденас мұғалімдердің жалақысын уақтылы төледі, мектептерді жеке бақылады және жүз жаңа ауылдық мектеп ашты. Халыққа жақын үкімшілік стилінің арқасында Карденас маңызды саяси шешімдерді өзінің жақын кеңесшілерінің пікіріне емес, халықтан тікелей алынған ақпаратқа сүйене отырып қабылдады.

Туризмді, өнерді және жергілікті мәдениетті насихаттау

Губернаторлық өкілеттігі кезінде Карденас мемлекетке бейбітшілік орнатуға, Кристеро соғысы салдарынан бөлінген халқын біріктіруге және Мичоаканды, әсіресе Пацкуароның тарихи қаласын туристік орталыққа айналдыруға ұмтылды. Мексика президенті болғаннан кейін де ол осы жобаға мемлекеттік қаржыны бөлуді жалғастырды. Карденас штат губернаторы болып тағайындалғанда Пацкуарода "La Quinta Eréndira" деп аталатын үй салды. Бұл үй испан басқыншылығына қарсы тұрғандықтан Мексиканың алғашқы антиколониалдық қаһарманы ретінде танылған Пурэпеча ханшайымының есімімен аталды. Ол Кортестің мәдениет аудармашысы болған Малинчеге қарама-қарсы тұрды. Карденас билікке келгеннен кейін Эрендира танымал тарихи тұлғаға айналды. Ол өзінің жеке меншігінде үй үшін фрескалар жасауды тапсырды, олар қазір жоғалып кеткен, бірақ тарихи дереккөздерден олардың негізгі тақырыбы – испан жаулаушылығы кезінде Пурэпеча империясының өркендеуі мен құлдырауы болғаны белгілі. Фрескалар мен мәтіндер "ұлттық мифтерді ығыстырып, Мексиканың идеалдық негізін Мичоаканда орнату үшін ұлттық тарихи баяндамаларды бейімдеуге" бағытталған.

1934 жылғы президенттік сайлау

Каллес Карденасты партияның президенті етіп тағайындады. Революциялық генералдардың ішінде Карденас "әділ, қабілетті, дінге қарсы және саяси тұрғыдан салмақты" деп есептелді. Оның демеушісі Каллеске президенттік лауазымға қайта сайлану саяси жағынан мүмкін емес еді, бірақ ол президенттік мерзімінен кейін (1924–1928) "басқа біреудің ықпалындағы үкіметтер" арқылы Мексиканы билеуді жалғастырды, бұл кезең Максимато деп аталды. Оның таңдаған екі адамы билікте болғаннан кейін, PNR 1932 жылы оның бірінші таңдауы Мануэль Перес Тревиньоны қолдаудан бас тартты. Оның орнына олар президенттікке үміткер ретінде Карденасты сайлады. Кальес Карденасты бұрынғыларындай бақылай алатынына сеніп, келісім берді. Карденас екі он жыл бойы Каллеспен байланыста болды, сонымен қатар Каллестің қолдауымен саяси өркендеді. Карденас 1933 жылдың 15 мамырында соғыс және теңіз күштері министрі қызметінен кетіп, 5 маусымда PNR-дың ұсынысын қабылдады.

Президенттік стиль

Карденас 1934 жылдың 1 желтоқсанында қызметке кірісті. Ол билікке келгеннен кейін жасаған алғашқы қадамы – президенттік жалақысын екі есеге төмендету болды. Ол Мартинес дель Рио отбасынан алынған Лос-Пинос ресми президенттік резиденциясының тұңғыш иегері атанды. Алдыңғы резиденциясы – әсем Шапультепек сарайын Ұлттық тарих мұражайына айналдырды. Карденас өзінің қолдаушысы Каллестің жақтастарының қаржылық мүдделеріне нұқсан келтіретін қадам ретінде, олардың құмар ойындары мен жезөкшелік орындарын жапты, онда "танымал Каллестің жақтастары пара мен өнеркәсіптен түскен пайдасын инвестициялаған".

Карденас пен католик шіркеуі

1934 жылы президент болғаннан кейін көп ұзамай Карденас Каллес заңын жойды. Карденас Папа Пий XI-ден құрметке ие болды және Мексика архиепискобы Луис Мария Мартинеспен жақын достық қарым-қатынаста болды. Бірақ, Карденас үкіметі шіркеу мен мемлекет арасындағы келіспеушілікті аяқтады, шіркеумен еңбек етуге және достық қарым-қатынас орнатуға қол жеткізді, сондай-ақ Мексика революциясынан бері сақталған католиктер мен солшылдар арасындағы өткір антагонизмді басуға көмектесті. Нәтижесінде, Ватикан Карденасты, Каллестің радикалды дінсіздігін айыптағаннан гөрі, қолдады.

Жер реформасы мен шаруалар

Карденас президент болған кезде үкімет "кең көлемді, жылдам және кейбір жағынан жаңашыл" жер реформасын жүзеге асырды. Ол шамамен 180 000 км² жерді құрайтын ірі коммерциялық еншіктерді шаруаларға қайта бөліп берді. Мексика Конституциясының 27-бабына сәйкес, ол аграрлық кооперативтерді немесе эхидостарды құрды, бұл 20 ғасырдың басында Мексикада жерді ұстаудың ерекше нысаны болды. Маңызды жер реформасы өткен басқа аймақтар – Солтүстік Мексикадағы Баха-Калифорния және Сонора, оның туған жері Мичоакан және Оңтүстік Мексикадағы Чиапас. Денсаулығының нашарлығына байланысты қатыса алмағанына қарамастан, ол Карденастың Луис Кабрераға қарсы әрекетін қорғады, ол Карденас жерді кеңінен қайта бөлуді бастағанда құрған Эхидал банкінің шын мәнінде Мексика мемлекетін жаңа еншік иесіне айналдырғанын айтты. Молина Энрикес үшін Юкатанның хенекен плантациялары майя халқы үшін "жаман мұра" және "тозақ" еді. Жер реформасын өмір бойы қолдаған Молина Энрикес үшін Карденастың "даңқты крест жорығын" қолдауы маңызды болды. Карденас шаруалардың қолдауының маңызды екенін білді және 1933 жылғы президенттік сайлауда автономды шаруалар ұйымы – Ұлттық шаруалар лигасына (Liga Nacional Campesina) жүгініп, оны партия құрылымына енгізуге уәде берді. Лига осы мәселе бойынша жарылды, бірақ оның бір бөлігі Partido Nacional Revolucionario құрамына кірді. Карденас 1938 жылы шаруалар лигасының базасын кеңейтіп, Ұлттық шаруалар конфедерациясын (CNC) құрды. Карденас "ұйымдастырылған шаруалар қалыптасқан жер иеленушілердің элитасына қарсы тұра алатын саяси күшке айналады, сондай-ақ жаңа Мексика мемлекеті үшін маңызды дауыс блогын қамтамасыз етеді" деп сенді. Ғалымдар Карденастың CNC-ге қатысты мақсаты туралы әртүрлі пікірде: кейбіреулері оны жерді ұстау, ауылдық жобалар және шаруалардың саяси мүдделері бойынша шаруаларды қолдайтын автономды ұйым деп қарастырса, енді біреулері CNC-ні мемлекетпен меценаттық-клиенттік қарым-қатынаста деп санайды, бұл оның автономиясын шектейді. CNC "шаруаларды біріктіру" идеясымен құрылды және үкімет тарапынан бақыланды. Шаруалардың құқықтары мойындалды, бірақ олар саяси режимнің жауапты серіктері болуы керек еді. Мексика жұмысшыларының радикалды конфедерациясы (CTM) және Мексика Коммунистік партиясы (PCM) шаруаларды ұйымдастыруға тырысты, бірақ Карденас жер реформасына жауапты болғандықтан, оны жасауға үкіметтің құқығы бар екенін мәлімдеді және олардың шаруаларды ұйымдастыруға тырысуы алауыздық тудыруы мүмкін екенін ескертті. Карденас үкіметтің рөлін одан әрі күшейтіп, ауылдық милицияларды немесе резервтерді құрды, олар 1940 жылға қарай армия бақылауында болған шамамен 60 000 шаруаны қаруландырды. Қаруланған шаруалар аймақтық күштілерге (каудильоларға) қарсы саяси тұрақтылықты нығайтуға көмектесті. Олар мемлекеттік жер реформасының жүзеге асырылуын қамтамасыз ете алды. Шаруалар резерві реформаны алғандарды еншік иелерінен қорғайды және үкіметтік бақылауға қауіп төндіретін ауылдық ереуілдерді тоқтатуға көмектеседі. Аграрлық реформа әртүрлі нәтижелермен, жамылғы түрде жүзеге асырылды. Көп жылдар бойы көптеген аймақтарда шаруалар репрессияға және "төмен қарқынды аграрлық соғысқа" қарсы тұрды. Морелос штатындағы шаруалар қозғалысы Мексика революциясына дейін жұмылдырылды және Эмилиано Сапата басшылығымен сол штаттағы еншік жүйесін жоюда сәттілікке жетті. Карденастың аграрлық реформасында революциялық режим консолидацияланып, аграрлық мәселелер әлі шешілмеген кезде президент жұмылдырылған аграристерге шабыт берді, олар енді мемлекеттің өз мәселелеріне назар аударатынын көрді. Жер реформасы, Юкатан сияқты кейбір ерекшеліктерден басқа, бұрынғы жұмылдыру аймақтарында жүзеге асырылды.

Еңбек

Реформаның тағы бір маңызды саласы – өнеркәсіптік еңбек болды. 1917 жылғы Конституцияның 123-бабы жұмысшыларды бесiлiмді түрде күштендірді, ең төменгі жалақы, сегіз сағаттық жұмыс күні және ереуілге шығу мен кәсіподақ құру сияқты адам құқықтарын кепілдеді. Алайда, 123-баптың маңызы одан да артық болды, ол мексикалық мемлекеттің жұмысшылардың жағында тұрғанын нақты көрсетті. Карденас билікке келген кезде Луис Моронестің CROM кәсіподағынан басқа жұмысшылар ұйымы да бар еді. Моронес Кальес үкіметіндегі лауазымынан алынып тасталды, CROM-ның ықпалы азайды, Мексика қаласының кәсіподақтарының көптеген өкілдері одан шығып кетті, олардың бірін социалист Висенте Ломбардо Толедано басқарды. Карденас Толеданоның «тазартылған» Мексика жұмысшыларының конфедерациясын қолдады, ол кейін Мексика жұмысшыларының конфедерациясы (CTM) болып өсті. CTM-нің Карденаспен одақтасуы тактикалық және шартты болды, олар Карденастың өздерінің мүдделерін ілгерілетуін көрді, бірақ оған бағынбады. Шаруалар сияқты, жұмылдырылған және ұйымдасқан жұмысшылар да ұзақ уақыт бойы өз мүдделері үшін күресті және агитация жасады. Конституцияның 123-бабы – олардың Мексика революциясына конституционалистер тарапынан қатысқандығының нақты нәтижесі болды. Шындығында, радикалды жұмысшы ұйымы Casa del Obrero Mundial ұйымдастырған жұмысшылар Эмилиано Сапата басқарған шаруа революционерлеріне қарсы Қызыл батальондарда шайқасты. Ломбардо Толедано мен CTM Карденастың Кальеске қарсы қуғын-сүргінін қолдады, сонымен қатар Карденас CROM-ның беделсіз көшбасшысы Луис Наполеон Моронесті де қуғын-сүргінге жіберді. Карденас 1938 жылы темір жол жүйесін ұлттандырып, Ferrocarriles Nacionales de México құрды және оны «жұмыскерлер басқаруына» берді. Оның ең ауқымды ұлттандыруы – 1938 жылы мұнай өнеркәсібін ұлттандыру болды. Карденас кезінде еңбекке қатысты бірқатар шаралар қабылданды. Республика бойынша қант қызылшасы егісінде, қант фабрикаларында (қосалқы өнімдерді қоса алғанда) және барлық ұқсас кәсіпорындарда жұмыс істейтін адамдар үшін аптасына 48 сағаттан аспайтын жұмыс уақытын белгілейтін ұжымдық келісімге міндетті күш беру туралы жарлық шығарылды. Сонымен қатар, Федералды билік фабрикаларды тексеру қызметіне жұмыс уақытын тұрақты және тиімді қадағалауды қамтамасыз ету және 8 сағаттық жұмыс күнін бұзудың алдын алу үшін шаралар қабылдауды тапсырды. Апталық демалыс күніне жалақы төлеуге қатысты 1936 жылғы 20 ақпандағы заңға сәйкес, мемлекеттік органдар әкімшілік ережелерді қабылдағанда әр аймақтың ерекше жағдайларын және қажеттіліктерін ескеруге құқылы болды. Еңбек министрлігі шахталардағы силикоз және мақта өнеркәсібіндегі биссинозға қатысты жүргізген зерттеуі осы ауруларды тіркеу және оларға өтемақы төлеу шараларын қабылдауға әкелді. Жалпы өнеркәсіптік гигиена туралы ереже 1936 жылғы 6 маусымда жарияланды. Белгілі бір шикізатты (жүн, мақта және т.б.) пайдаланатын зауыттар үшін шаңды сору аппаратурасы мен респираторлар міндетті болды, ал Федералды денсаулық сақтау департаменті жүн өнеркәсібі қызметкерлерінің денсаулығын қорғау үшін ережелерді шығарды. 1936 жылғы 6 маусымдағы Өнеркәсіптік гигиена ережесі зауыттарда медициналық қызмет көрсетуді міндетті етеді. Қазандықтарды тексеру ережесі 1936 жылғы 30 тамызда, ал 1936 жылғы 25 маусымдағы өнеркәсіптік гигиена ережесінде Денсаулық сақтау департаменті өнеркәсіптік кәсіпорындардың өз қызметкерлерінің балалары үшін балабақшалар мен күндізгі балабақшалар құруы керек жағдайларды анықтауға тиіс екені қарастырылған. Үкімет сонымен қатар Конституцияның 123-бабын іске асыруға міндеттенді, онда барлық ауыл шаруашылығы, өнеркәсіптік және тау-кен кәсіпорындары өз қызметкерлері үшін жайлы және салауатты тұрғын үймен қамтамасыз етуге тиіс екені көрсетілген. 1938 жылғы 27 қыркүйекте қабылданған және 1938 жылғы 5 желтоқсанда жарияланған заң бойынша, Федералды мемлекеттік қызметшілердің мәртебесі, жұмыс уақыты және басқа да еңбек жағдайлары 1939 жылғы 21 наурызда қабылданған теңіз инспекциясы ережелерінен басқа барлық федералды мемлекеттік қызметшілер үшін реттелді.

Білім

Калле Максимато кезінде Мексиканың білім беру саясаты католик шіркеуінің мәдени ықпалын шектеуге бағытталған. Бұл үшін жыныстық білім беру мен солшылдық идеологияны социалистік білім беру арқылы енгізу қажет болды. Карденас президенттікке кандидат ретінде, қатал антиклерикал Каллестің қолдауымен, осындай саясатты жақтады. Католик шіркеуінің және Мичоакан, Халиско және Дуранго сияқты бекіністердегі ауылдық католиктердің социалистік білім беруге қарсылығы қарулы шаруалардың қарсылығын қайта жандандырды, кейде оны Екінші Кристиада деп атайды. Қарсылықтың масштабы айтарлықтай болды және Карденас радикалды білім беру саясатын іске асырудан бас тартуды таңдады, әсіресе ол Каллестің билігін әлсіретумен айналысқанда. Карденас католик шіркеуінің қолдауын алды, өйткені ол антиклерикалды саясаттан бас тартты. Карденасқа Колумбия университетінен білім беру саласында докторлық дәрежесін алған және Каллес әкімшілігінде Мемлекеттік білім беру хатшылығында (SEP) қызмет атқарған индигенизмнің жақтаушысы Моисес Саенс әсер етті. Алғашында Мексиканың жергілікті халқының ассимиляциясын жақтағанмен, ол Пурэпеча ауылында тұрғаннан кейін, оны "Карапан: Боскехо де уна эксперенсия" деп жариялағаннан кейін көзқарасын өзгертті. Ол жергілікті мәдениеттің құндылығын түсінді. Саенс жергілікті халықтың жағдайын жақсартатын білім беру және экономикалық реформаларды жақтады, бұл Карденас құрған департаменттің мақсаты болды. 1940 жылғы ресми үкіметтік есепте Карденас әкімшілігі туралы айтылғандай, "жергілікті халық мәселесі – революциялық үкіметке тап болған ең ауыр мәселелердің бірі". Департаменттің мақсаты Мексиканың жергілікті халқына қатысты, әсіресе экономикалық және әлеуметтік жағдайларға қатысты негізгі мәселелерді зерттеу, содан кейін атқарушы билікке жергілікті халықтың мүдделеріне қатысты шаралар қабылдау және басқаруды үйлестіру үшін шаралар ұсыну болды. 1930 жылғы халық санағына сәйкес, жергілікті халықтың көпшілігі Веракрус, Оахака, Чиапас және Юкатан аймақтарында кездесті. 1936 және 1937 жылдары департаментте шамамен 100 қызметкер және 750 000 песо бюджет болды, бірақ Карденас режиміне қатысты басқа да аспектілер сияқты, 1938 жылы персонал мен бюджет едәуір өсті; 1938 жылы 350 қызметкер және 2,77 миллион песо бюджет, ал 1939 жылы департаменттің бюджеті бойынша ең жоғары көрсеткіш, 3,75 миллион песо бюджетпен 850 қызметкер болды. 1940 жылы бюджет 3 миллион песоға дейін берік болып қалды, 650 қызметкері болды. Департаменттің қызметі негізінен экономикалық және білім беру саласында болды. Оның міндеті жергілікті ауылдар мен қауымдастықтарды, ежидо иелерін (ejidatarios) және жергілікті азаматтарды қуғын-сүргін мен зұлымдықтардан қорғау болды. Ол ejido комиссариатын (comisariados ejidales) және ауыл шаруашылығы кооперативтерін қорғады. Департаменттің алға қойған мақсаттары, ең алдымен, экономикалық және білім беру, екінші кезекте мәдени шаралар болды. Әлеуметтік шаралар мен денсаулық сақтау/санитария саласы осы бөлімнің іс-әрекеті жағынан маңызды емес. Департамент жергілікті халықтың ұлттық конгрестерін ұйымдастырды, әртүрлі жергілікті топтар жергілікті тұрғындар ретінде кездесіп, ортақ мәселелерді талқылады. Үкімет бұны "жалпы азаттық" (liberación integral) жолында бірлесіп, олардың құқықтарын құрметтеуге бағытталған. Басты мақсат – жергілікті халықты ұлттық халықтың үлкен бөлігіне теңестіру. Алғашында 1936 және 1937 жылдары бір жылдық конференция болды. Біріншісі шамамен 300 пуэблоны, ал екіншісі 75-ті ғана тартты. 1938 жылы 950 пуэблоның қатысуымен екі конференция өтті. Карденас сексениосының соңғы екі жылы жылына екі конгресс болды, бірақ әрқайсысында 200-ге жуық пуэблода аз қатысу болды. Үкімет жергілікті халықтың белсенді қатысуын қамтамасыз етуге тырысты, өйткені мұндай қатысу табыстың кілті болды, бірақ соңғы екі жылдағы құлдырау жұмылдырудың төмендеуін көрсетеді. Департамент 12 кітапты басып шығарды, олардың жалпы саны 350-ге жетті, сондай-ақ жергілікті тілде 170 таспаға жазылған материалдар жарық көрді. 1940 жылдың ақпан айында департамент Чиуауада 4 және Сонорада бір клиникасы бар жеке медициналық/санитариялық бөлім құрды, бірақ олардың саны ең көп Мексиканың орталық және оңтүстік аймақтарында болды. 1940 жылы Мичоаканның Пацкуаро қаласында алғашқы Америкааралық индейлер конгресі өтті, Карденас қатысушыларға пленарлық сөз сөйледі.

Әйелдердің сайлау құқығы

Карденас Мексикада әйелдердің сайлау құқығын қамтамасыз етуге тырысты, бұл әйелдер белсенділерінің қысымына және азаматтардың теңдігін баса назар аударатын саяси ахуалға жауап ретінде жасалды. Мексика Латын Америкасында әйелдерге сайлау құқығы бермеген жалғыз ел емес еді, бірақ 1932 жылы Бразилия мен Уругвай әйелдерге дауыс беру құқығын берді, сондай-ақ Эквадор да осы қадамды жасады. Әйелдер Мексика революциясына маңызды үлес қосты, бірақ революциядан кейінгі кезеңде үлкен табысқа жете алмады. Ұлттық шаруалар конфедерациясының (Confederación Nacional Campesina) немесе Мексика жұмысшылары конфедерациясының (Confederación de Trabajadores Mexicanos) мүшелері, өздерінің ұйымдық құрамы арқылы, 1938 жылы қайта құрылған Карденастың партиясы – Мексика революциясы партиясының (PRM) мүшелеріне айналды. Бірақ іс жүзінде әйелдер билікке жоламай қалды. Әйелдер ұлттық немесе жергілікті билікке сайлауға түсе де, дауыс бере де алмады. 1917 жылғы Конституцияда әйелдердің құқықтары туралы нақты айтылмағандықтан, оларға сайлау құқығын беру үшін конституциялық түзету қажет болды. Түзету өте қарапайым және қысқа болды, онда «mexicanos» терминінің әйелдер мен еркектердің екеуіне де қатысты екені көрсетілді. Көптеген PNR конгрессмендері мен сенаторлары түзетуді қолдап сөйледі, бірақ қарсыластары да болды. Карденастың 1938 жылы партияны қайта ұйымдастыруы кейбір қарсыластардың жақтастарына айналуына ықпал етті. Ақырында түзету бірауыздан қабылданды және бекіту үшін штаттарға жіберілді. Дегенмен, баяндамалар мен бекітулерге қарамастан, қарсыластар түзетуді күшіне енгізуге кедергі келтіру үшін ресми «Diario» басылымында өзгеріс туралы хабарлама жариялаудан бас тартты. Әйелдердің сайлау құқығына күмәнданушылар консервативті католик әйелдерінің дін қызметкерлерінен дауыс беру туралы нұсқаулар алып, Революцияның прогрессивті жетістіктерін жоюы мүмкін деп опасызданды. Консервативті католик әйелдері 1920 жылдардың соңындағы шіркеу-мемлекет қақтығысы және Кристеро көтерілісі кезінде белсенділік танытып, Кристеро армиясына материалдық көмек көрсетті және тіпті құпия «Жанна д'Арк әйелдер бригадасы» қоғамын құрды. Мексикалық әйелдердің дін қызметкерлерінен дауыс беру туралы кеңес алуы туралы алаңдаушылық 1930 жылдардағы солшыл Испания Республикасының мысалымен байланысты болды. Шындығында, көптеген испан әйелдері республиканың дінге қарсы саясатына қарсы шыққан Католик шіркеуінің позициясын қолдады. Испаниядағы азаматтық соғыс (1936–1939 жж.) Мексика үшін ескерту болды, әскери төңкерістен кейін солшыл режимнің сәтсіздігі. Карденас әйелдердің сайлау құқығына қарсылықты жеңе алмады, бірақ жеке өзі осы мәселеге бейілді болды. Мексикада әйелдер 1953 жылға дейін дауыс бере алмады, осы кезде мексикалық үкімет бизнеске ыңғайлы экономикалық саясатты ұстанды және Мексикадағы Католик шіркеуімен келісімге келді.

Мексикалық революция партиясы

Мексика революциясы партиясы (МРП) 1938 жылдың 30 наурызында Кальес 1929 жылы құрған Ұлттық революциялық партия (ҰРП) таратылғаннан кейін құрылды. Карденастың МРП 1946 жылы Институционалдық революциялық партия ретінде қайта ұйымдастырылды. Кальес ҰРП-ні президент сайланған Обрегонның қазасынан кейін революциялық көшбасшыларға тәртіп пен билікті сақтаудың жолын табу үшін құрды. Кальес президенттікке қайта сайлана алмады, бірақ жаңадан құрылған партия арқылы билікті ұстады. Көптеген жағдайда "ресми партия" деп аталатын бұл партия "жергілікті саяси машиналар мен мүдделерді бақылау үшін құрылған". 1934 жылы Карденас ҰРП атынан сайлауға түскенде, Кальес Мексикадағы нақты билікті өз қолында ұстай береді деп күткен. Карденас 1929-1934 жылдар аралығындағы қысқа мерзімді, биліксіз президенттердің бірі болуы мүмкін еді, бірақ оның орнына ол өнеркәсіптік жұмысшылар мен шаруалардың үлкен және жұмылдырылған қолдау базасын құрып, 1935 жылы Кальесті елден қууға мәжбүр етті. Карденас ҰРП-ні таратып, мүлдем басқа ұйыммен жаңа партия құрып, билікті одан әрі нығайтты. Конгресс Каллисталардың үстемдігінде болғанмен, Карденас конгрессмендерді өз жағына көндіріп, палатада көпшілікке ие болды. Бір зерттеуде айтылғандай, Кальес аграрлық және еңбек қозғалысын сынағанда және 1935 жылдың ортасында үкіметті саясатын жұмсартуға қысым жасағанда, Карденас өзінің кабинетін Кальестің ең адал жақтастарынан тазартты. Бұл әрекет шефе Максимоның күші көрінеді ғана екенін көрсетті. Оның салдарынан Карденчистер ҰРП-ні, Конгрессті және 14 штаттың үкіметтерін басып алды. Басқа зерттеуде айтылғандай, Кальес елден кетіп, Одақ Конгресіндегі Карденчистер блогы көпшілікке айналды. МРП төрт секторға бөлінді: өнеркәсіптік еңбек, шаруалар, орта тап (көбінесе мемлекеттік қызметкерлерден тұрады) және әскерилер. Бұл ұйым корпоративизмнің қайта жандануы болды, яғни сословиелер немесе мүдделік топтар арқылы ұйымдастыру. Партияның әр секторының қатар ұйымдастырылуы болды, сондықтан еңбек секторы Мексика жұмысшыларының конфедерациясынан (МЖК), шаруалар секторы Ұлттық шаруалар конфедерациясынан (ҰШК), ал орта тап секторы 1938 жылы құрылған Мемлекеттік қызметкерлер кәсіподақтары федерациясынан (МҚКФ) құралды. Бұрынғы Федералды армия революцияда жойылды, ал революциядан кейінгі әскери күштер ардагер революциялық жауынгерлердің жинағынан дәстүрлі иерархия мен бақылау желісі бойынша ұйымдастырылған әскерге айналды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Латын Америкасының көп бөлігінде әскерилер өздерін биліктің төрешісі ретінде қарастырып, күшпен немесе күш қолдану қаупімен саясатқа араласқан. Революциядан кейінгі кезеңде Мексика президенттері, соның ішінде Карденас, революциялық армияның бұрынғы генералдары болды. Әскери билікті шектеуді Альваро Обрегон мен Кальес бастады, бірақ көтеріліс және мемлекеттің әлсіреуі қауіпі сақталды, өйткені 1920 жылдардың соңында бұрынғы революциялық генерал Энрике Горостиета бастаған Кристеро көтерілісі көрсетті. Карденас әскерилердің саясатта үстемдік ету мүмкіндігін ресми партияның бір бөлігіне айналдыру арқылы әлсіретуді мақсат етті. Кейбір сыншылар әскерилердің партияға қосылуына күмән келтірсе де, Карденас оны азаматтық бақылаудың тәсілі ретінде қарастырды. Оның айтуынша, "Біз армияны саясатқа араластырмадық. Ол қазірдің өзінде сол жерде болды. Шын мәнінде, ол жағдайды үстемдікке алды, сондықтан біз оның дауысын төрттен бірін азайтуды жөн көрдік". Карденас жұмысшылар мен шаруаларды "әскерилердің саясатта үстемдігіне" қарсы күрес құралы ретінде жұмылдырған болатын. Бұл топтардың мүдделері әр түрлі болған, бірақ топтар бәсекелескен плюралистік жүйе құрудың орнына корпоративтік модель президентті мүдделердің төрешісі етіп қойды. Осылайша, партияда ресми түрде өкілдік ететін әртүрлі мүдделік топтардың ұйымдастырылуы оларға мемлекет тарапынан көмек алуға мүмкіндік берді, бірақ олар жаңа жүйеге тәуелді болғандықтан, өз бетімен әрекет ету қабілетін шектеді. Корпоратистік модель көбінесе фашизммен байланысты, оның Германия мен Италияда 1930 жылдары өрлеуі Карденастың президенттік кезеңімен тұспа-тұс келді. Карденас фашизмге қарсы болды, бірақ МРП-ні құрып, Мексика мемлекетін авторитарлық бағыттар бойынша ұйымдастырды. Бұл қайта ұйымдастыруды Карденас төрағалығының тұрақты мұрасы ретінде қарастыруға болады. МРП 1946 жылы Институционалдық революциялық партияға қайта ұйымдастырылғанмен, негізгі құрылымы сақталды. Карденастың МРП-ге әскерилерді қосу олардың билігін әлсіретеді деген есебі дұрыс болды, өйткені олар жеке сектор ретінде жойылды, бірақ "халықтық" секторға сіңірілді.

1938 жылғы мұнайды иемдену

Карденас Хуастекадағы мұнай өнеркәсібімен әскери қолбасшы ретінде байланыс жасаған. Шетелдік компаниялар мен мексикалық мұнайшылар ұйымы арасындағы мәселелер ушыға түсті. Президенттік лауазымға келгеннен кейін ол компаниялар мен үкімет арасындағы бұрынғы келісімнің Конституцияның 27-бабының негізгі қағидасына қайшы келетінін мәлімдеді. 1936 жылы 18 мың мүшелі мұнайшылар кәсіподағы мұнай компанияларын алғашқы ұжымдық шартқа қол қоюға мәжбүр етті. Кәсіподақ 26 миллион песо талап етті, ал компаниялар 12 миллион ұсынды. Мексикалық жұмысшылардың талаптарына күш беру үшін Карденас Ұлттық мұнай басқармасын құрды, ал үкіметтің татуласу және төрелік кеңесі жалақы дауын қарау құқығын алды. Кеңес жұмысшылардың талаптарын қолдады, бірақ компаниялар төлеуден бас тартты. Үкіметтің позициясын нығайту үшін ол Порфирато кезеңіне дейінгі мұнай концессияларын жойды. Бұл Мексикадағы шетелдік мұнай тарихында бұрын-соңды болмаған жағдай еді. Компаниялардың басқарушылары мен жоғары білікті жұмысшыларының барлығы шетелдіктер болғандықтан, ұлттандыру Мексика үшін асығыс қадам болар деп ойлады. Компаниялар үкіметтің компанияларды жалақы төлеуге мәжбүрлеу туралы шешіміне қарсы Мексиканың Жоғарғы сотына шағымданды, ол 1938 жылдың 1 наурызында олардың шағымын қабылдамады. Карденас әрекет етуге дайын болды. Карденас өзінің бұрынғы одақтасы Франсиско Ж. Мугикаға мемлекеттендіру туралы жарияламаны жазуды тапсырды. 1938 жылдың 18 наурызында Карденас Мексиканың мұнай қорларын мемлекеттендірді және Мексикадағы шетелдік мұнай компанияларының жабдықтарын иемденді. Бұл жариялау Мехикода спонтанды алты сағаттық шеруге әкелді, одан кейін жеке компанияларды өтеу үшін ұлттық қайырымдылық науқаны ұйымдастырылды. Мемлекеттендіру туралы заңда иемденілген активтер үшін өтемақы қарастырылды, бірақ Карденастың әрекеті халықаралық бизнес қауымдастығы мен Батыс үкіметтерін, әсіресе Ұлыбританияны ашуға түртті. Мексика үкіметі мұнай өңдеу зауыттарын басқару үшін елде жеткілікті техникалық сарапшылықтың болмауына көбірек алаңдады. Мұнай компаниялары кетер алдында, олар Карденасты өз шарттарын қабылдауға мәжбүрлеу үшін құнды ештеңе қалдырмады. Мексика ақырында мұнай кен орындары мен мұнай өңдеу зауыттарын қайта іске қосты, бірақ өндіріс 1942 жылға дейін, АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа кіргеннен кейін ғана мемлекеттендіруге дейінгі деңгейге жетпеді. АҚШ Мексикаға техникалық кеңесшілерді жіберіп, өндірістің одақтастардың соғыс күшін қолдауына кепілдік берді. 1938 жылы Ұлыбритания Карденас үкіметімен дипломатиялық қатынастарды үзіп, мексикалық мұнайды және басқа да тауарларды бойкоттады. Халықаралық сот Мексиканың мемлекеттендіруге құқығы бар екенін растады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда мұнай өте қажетті тауарға айналды. Карденас құрған "Petróleos Mexicanos" (немесе Pemex) кейіннен мұнай және табиғи газ ресурстарын бақылауды күшейтуге ұмтылған басқа елдер үшін үлгі болды. Мексиканың Испания азамат соғысындағы күш-жігері Испания Республикасын құтқаруға жеткіліксіз болса да, ол 20 000-40 000 испан босқынына пана берді. Мексикаға келгендердің арасында мексикалық мәдени өмірге үлкен әсер еткен көрнекті зиялылар да болды. Босқындардың құрамын 1939 жылы Sinaia, Ipanema және Mexique кемелерімен Мексикаға келген 4559 жолаушыны талдаудан көруге болады: ең ірі топтар - техниктер мен білікті жұмысшылар (32%), фермерлер мен мал өсірушілер (20%), сондай-ақ кәсіпқойлар, техниктер, жұмысшылар, бизнесмендер, студенттер және саудагерлер, олар жалпы санының 43% құрады. 1930 жылдардың басында мексикалық үкіметтің қолдауымен құрылған Casa de España испандық лоялист зиялылары мен суретшілеріне баспана беру үшін құрылған ұйым еді. 1940 жылдың қазан айында ол Карденас үкіметінің қолдауымен Мексиканың элиталық жоғары оқу орнына - Colegio de México айналды. 1936 жылы Карденас орыс эмигранті Леон Троцкийге Мексикада қоныстануға рұқсат берді, бұл Карденастың сталинист екені туралы айыптауларды жою мақсатымен жасалған деп хабарланды. Карденас Леон Троцкий мен басқа да социалистер тілегендей солшыл болған жоқ, бірақ Троцкий оның үкіметін әлемдегі жалғыз адал үкімет деп сипаттады.

Латын Америкасымен қарым-қатынастар

Карденас президенттігі кезінде Мексиканың шетел мемлекеттермен ең маңызды қарым-қатынасы АҚШ болды, бірақ Карденас Куба, Чили, Колумбия және Перудегі латын америкалық елдерге, әсіресе мәдени саласында тиімді ресми дипломатиялық күш-жігер көрсетуге тырысты. Мексика жақсы ниет нысаны ретінде суретшілер, инженерлер және спортшыларды жіберді. Латын Америкасының ешбір елі Карденастың аграрлық сектордағы, білім берудегі немесе экономикалық ұлтшылдықтағы радикалды саясатын қабыланбады.

Басқа да президенттік іс-әрекеттер

Оның президенттік мерзімінде Nacional Financiera даму банкі құрылды. Бұл кезеңде тым белсенді болмаса да, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Мексиканың өркендеу дәуірінде банк үкіметтің индустрияландыру жобаларында маңызды рөл атқарды. Карденас жолдар мен мектептер салу, білім беруді жандандыру арқылы прогрессивті бағдарламасын жүзеге асырды және бұрынғы президенттердің барлығынан екі есе көп қаражатты ауылдық білім беруге жұмсауға Конгресс қолдауын алды.

1938-1939 жылдардағы Сатурнино Седильо төңкерісі сәтсіз аяқталды

Мексикадағы соңғы ірі әскери көтеріліс – Сан-Луис-Потоси штатында орналасқан аймақтық каудильо және бұрынғы революциялық генерал Сатурнино Седильоның көтерілісі болды. Седильо Каллестің жақтасы болды және Partido Nacional Revolucionario партиясын құруға қатысты. Ол өзінің аймағында күшті адам ретінде әрекет етіп, федералды үкімет пен жергілікті билік базасы арасында делдалдық жасаған "парадигмалық тұлға" еді. Әскери және саяси шеберліктері бар билік иесі ретінде ол Сан-Луис-Потосиде үлкен дербестікке ие болды, губернаторлық қызметін атқарды (1927–32), бірақ содан кейін Каллестің Максиматосын үлгі етіп, губернаторлық лауазымының артындағы күш болды. Седильо Каллеспен билік күресінде Карденасты қолдады. Алайда, Седильо мен Карденас арасындағы қарым-қатынас нашарлады, әсіресе Карденастың жаңа саяси жүйесі бекігенде және жергілікті кациктердің дербес билігіне нұқсан келтіргенде. Карденас идеологиялық тұрғыдан Седильодан радикалдырақ болды, ал Седильо Карденасқа қарсы оңшыл оппозицияның маңызды тұлғасына айналды. Оның айналасындағы топтарға фашистік «Алтын көйлектер» кірді, олар Карденасты құлатуға қабілетті күш ретінде қарастырылды. 1938 жылы Седильо Карденасқа қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ федералды үкімет әскери жағынан басымдық танытып, көтерілісті жаншып тастады. 1939 жылы Седильо, оның отбасының мүшелері және бірқатар жақтастары қаза болды, ал Седильоның өзі жасырынып жүргенде өзінің бір ізбасарының сатқындығына ұшырады.

1940 жылғы президенттік сайлау

1940 жылғы сайлауда Карденас өзінің солшыл саясатына қарсы шыққандардың тағы бір көтерілісін немесе тіпті "республика бойынша тікелей қарсы төңкерісті" болдырмауды үміттеніп, PRM кандидаты Мануэль Авила Камачоны қолдады. Обрегонист Франсиско Мугика Карденастың идеологиялық мұрагері болар еді және ол революцияда маңызды рөл атқарды, 1917 жылғы Конституцияда негізгі қағидаларды табысты орналастырған солшыл фракцияның басшысы, еңбек құқықтарына кепілдік берді. Мугика Карденасты 1926 жылдан бастап, екеуі Веракруста жұмыс істеген кезден бастап жеке таныған. Мугика Карденас кабинетінде Ұлттық экономика министрі және Байланыс және қоғамдық жұмыстар министрлігінің хатшысы болып қызмет атқарған. Бұл лауазымдарда Мугика федералды үкіметтің әлеуметтік мақсаттарды көздеуін қамтамасыз етті; Мугика "карденизмнің әлеуметтік ар-ожданы" деп саналды. Мугика 1940 жылғы президенттік сайлауға үміткер болу үшін кабинетінің қызметінен кетті. Алайда, саяси жүйе кандидаттар арасында ашық бәсекеге жатпады, бірақ PRM ережелері кандидатты таңдау үшін ашық конвенцияны талап етті. Карденас президенттің өз орнын басушысын таңдау туралы жазба ереже енгізді. Карденас ПРМ-нің ресми кандидаты ретінде Мугикадан гөрі көп орталықшыл, саяси белгісіз Мануэль Авила Камачоны таңдады. Ол "басшы емес, татуластырушы ретінде танымал болды" және кейіннен "белгісіз сарбаз" деп мазақталды. Мугика өзінің жеке амбициялары қанағаттандырылмағанын түсінген соң, үкіметтегі басқа лауазымдарды атқара бастады. Карденастың ізбасарлары жаңа үкіметте белгілі бір деңгейде өкілдік етті, Камачо Карденастарды мексикалық жұмысшылар мен солшыл идеологтарға маңызды министрліктердің басшысы етіп тағайындады. Үгіт-сайлау науқаны мен сайлаулар зорлық-зомбылық оқиғаларымен ерекшеленді; сайлау күні қарсылас партиялар көптеген сайлау орындарын басып алды және әрқайсысы өздерінің "сайлау нәтижелерін" жариялады. Карденас сайлау күні дауыс бере алмады, өйткені сайлау орны Алмазанның жақтастарының дауыс беруіне кедергі жасау үшін ерте жабылды. Үкімет сайлау процесін бақылағандықтан, ресми нәтижелер Авила Камачоны жеңімпаз деп жариялады; Алмазан алаяқтыққа шағымданып, көтеріліспен қорқытып, параллель үкімет пен конгресс құруға тырысты. Авила Камачо Алмазанның күштерін талқандап, 1940 жылдың 1 желтоқсанында билікті қолға алды. Оның инаугурациясына АҚШ-тың вице-президенті болып сайланған Генри А. Уоллес қатысты. Мексикалықтардың таңғалуы, Карденас Каллестің үлгісіне еліктеп, президенттің артында тұрған күш болып қала береді деп күткен. Әсіресе, Авила Камачо Еуропадағы қақтығыс пен ішкі тәртіпсіздіктің айқын көрінген кезінде үлкен басшылық қабілеттеріне ие болмағандықтан, ол президенттік пен оның өкілеттіктерін өзінің мұрагеріне қалдырудың маңызды прецедентін құрды.

Төрайымнан кейінгі кезең

1940 жылғы 1 желтоқсанда аяқталған президенттік мерзімінен кейін Карденас 1942–1945 жылдары Мексиканың соғыс министрі қызметін атқарды. Мексика Екінші дүниежүзілік соғысқа белсенді қатысқан, бұл АҚШ-пен тығыз одақтастыққа алаңдайтын мексикалық ұлтшылдарды сендірді. Карденас Институционалдық-революциялық партиямен (ПРИ) байланысты жалғыз президент болған, ол лауазымын жеке байыту үшін пайдаланбаған. Ол Мичоакан штатындағы Пацкуаро көлінің жағасындағы қарапайым үйге зейнеткерлікке шығып, қалған өмірін суару жобаларын қадағалаумен, сондай-ақ халықтың мұқтаж жағдайларындағы азаматтарға тегін медициналық көмек пен білім беруді ұйымдастырумен өткізді. Ол халықаралық саяси мәселелер туралы пікір білдіріп, Латын Америкасы мен басқа да елдерде демократия мен адам құқықтарын нығайтуды қолдады. Мысалы, ол Вьетнамдағы соғыс қылмыстарын тергеу үшін құрылған Рассел трибуналына қатысты. Карденас президенттік биліктің артында тұрған Кальес сияқты рөл атқармаса да, ПРИ мен Мексика саясатына ықпал етті. Ол 1946 жылы Мигель Алеман Вальдестің президенттікке кандидат болуына қарсы болды, Вьетнам соғысына қарсылық танытты және 1959 жылғы Куба революциясынан кейін Кубаға қатысты АҚШ саясатын сынады. Карденас Мексика президенттерінің оңға қарай бұрылуына наразы болды, бұл Мигель Алеманның (1946–1952) президенттігінен басталды. Адольфо Лопес Матеос президент болған кезде (1958–1964) Карденас зейнеткерліктен шығып, президентті солшыл бағытта ықпалдауға тырысты. 1959 жылғы қаңтарда Куба революциясы жеңіске жеткен соң, Латын Америкасындағы басқалармен бірге Карденас жас революцияның үмітін көріп, Мексика революциясының мұрасын сақтайтын, бірақ революциялық идеалдардан алыстаған партия басқарып тұрған елде өмір сүрді. Карденас 1959 жылғы шілдеде Кубаға сапар шегіп, бұрынғы партизан көшбасшысы Кастроның өзін Кубаның премьер-министрі деп жариялаған үлкен митингке қатысты. Карденас Мексикаға жер реформасы, ауыл шаруашылығын қолдау және мексикалықтарға білім беру мен денсаулық сақтау қызметтерін кеңейту арқылы Мексика революциясының идеалдарын жаңартуға болатынына үмітпен оралды. Ол сондай-ақ Лопес Матеосқа түрмеде отырған кәсіподақ жетекшілерін босатуды тікелей өтінді. Лопес Матеос Карденасқа наразылық білдіре бастады, оны ашық және жасырын түрде сынады. Карденасқа ол: «Коммунистер сені қауіпті желіге тоқуда деп айтады», - деді. Лопес Матеосқа жасалған қысым әсер етті, ол жер, білім беру және Карденас кезінде болған әлеуметтік бағдарламаларды еске түсіретін реформаларды жүзеге асыруды бастады. Карденас ПРИ саясатына қарсылық білдіруін тоқтатты және 1964 жылы Лопес Матеос тағайындаған мұрагері, оның ішкі істер министрі Густаво Диас Ордазды қолдады. 1964 жылы Диас Ордастың салтанатты іс-шарасына қатысты. 1968 жылы Карденас Мексикадағы жазғы Олимпиада алдында Диас Ордастың қатаң шараларын күтпеген. Сол жазда 1968 жылғы Мексика қозғалысы пайда болды, онда ондаған мың студенттер мен орта тап өкілдері жұмылдырылды. Бұл қозғалыс 1968 жылғы 2 қазанда Тлателолькодағы қанды қырғынмен аяқталды. Сол жаздағы қиындықтар кезінде Карденастың ұзақ жылдардан бергі досы, Ұлттық университетінің механика инженері профессоры Хеберто Кастильо қозғалысқа белсенді қатысты және Диас Ордастың құпия полициясы оны қуды. Карденас Мексиканың Поланко ауданындағы резиденциясында Кастильо мен бірнеше студенттік көшбасшылармен кездесу өткізді. Карденас қозғалыстың партия құрған саяси бейбітшілікке тигізер әсеріне алаңдады. Ұлттық университет қозғалыстың орталығы болғанына қарамастан, Карденас үкіметтің университет автономиясын бұзып, кампусты басып алатынын ойламады. 18 қыркүйекте университетке танктер кірді. Кастильо қашып құтылуға тырысты. Қазан айында үкімет әскерлері Тлателолькодағы Үш мәдениет алаңында демонстрация жасағандарға оқ атқанда, сол жерде болған біреу Карденас үйіне барып, оған оқыс жағдайды жылап айтты. Карденастың әйелі Амалия: «Менің ойымша, генерал да жылап қалды», - деді. Карденас 1970 жылғы 19 қазанда 75 жасында өкпе қатерінен қайтыс болды. Оның есімімен аталған көптеген көшелер бар, соның ішінде Мексикадағы Эхе Централь Лазаро Карденас және Гвадалахара, Монтеррей және Мехикали қалаларындағы автомобиль жолдары. Сербияның Белград қаласындағы Шеталиште Лазаро Карденаса (Лазаро Карденас саябағы) да оның есімімен аталған, сондай-ақ Испанияның Барселона қаласындағы бір көше және оның есімімен аталған мадридтік саябақтағы ескерткіш, ол Испания азамат соғысынан кейін жеңілген испан республикалықтарын Мексикаға қабылдағаны үшін құрылған. Чикагодағы Лазаро Карденас K8 мектебі мексикалықтар көп шоғырланған Литл Вилладж ауданында орналасқан. Чикаго мемлекеттік мектептері жүйесіне бағынады. 1955 жылы Лазаро Карденас сол жылы Кеңес Одағына жақын тұрған шетелдік азаматтарға берілген Сталин атындағы бейбітшілік сыйлығының иегерлерінің бірі болды. Кейін сыйлықтың аты десталиндану кезінде Ленин атымен өзгертілді. Мексика қаласы метросында оның есімімен аталған станция бар.

Ағылшын тілінде

Эшби, Джо С. Ұйымдастырылған еңбек және Лазаро Карденас тұсындағы Мексика революциясы. Чапел-Хилл: Солтүстік Каролина университетінің баспасы, 1963. Банджес, Адриан А. "Карденизм: Түсіндірулер" Мексика энциклопедиясында, 1-том. 195–199-беттер. Чикаго: Fitzroy and Dearborn, 1997. Банджес, Адриан. Иса жер бетінде жүргендей: Карденизм, Сонора және Мексика революциясы. Вилмингтон: Scholarly Resources, 1998. Беккер, Марджори (1995). "Бейбалды өртеп жіберу: Лазаро Карденас, Мичоакан шаруалары және Мексика революциясының құтқарылуы". Беркли: Калифорния университетінің баспасы. Карденас, Энрике. "Ұлы депрессия және индустрияландыру: Мексика мысалы" Розмари Торп редакторы атынан. Латын Америкасы 1930 жылдары: Әлемдік дағдарыстағы шеткері аймақтардың рөлі. Лондон, 1984, 222–241-беттер. Клайн, Говард Ф. Америка Құрама Штаттары мен Мексика, екінші басылым, 11-тарау, "Карденас көтерілісі", 215–238-беттер. Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1961. Даллес, Джон В. Ф. Кешегі Мексика: 1919–1936 жылдардағы революцияның тарихнамасы. Остин: Техас университетінің баспасы, 1961. Двайер, Джон. "Көңілсіздердің дипломатиялық қарулары: АҚШ-Мексика аграрлық дауы кезінде Мексиканың саясатты қалыптастыруы, 1934–1941", Diplomatic History, 26:3 (2002): 375. Фаллоу, Бен. Ұнаспаған Карденас: Революциядан кейінгі Юкатандағы реформаның сәтсіздігі. Дьюк университетінің баспасы, 2001. Гамильтон, Нора. Мемлекеттік биліктің шектері: Революциялық Мексикадан кейінгі кезең. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1982. Гамильтон, Нора. "Лазаро Карденас" Мексика энциклопедиясында, 1-том, 192–195-беттер. Чикаго: Fitzroy and Dearborn, 1997. Жолли, Дженифер. Пацкуароны құру, Мексиканы құру: Лазаро Карденас тұсындағы өнер, туризм және ұлтты құру. Остин: Техас университетінің баспасы, 2018. Киддл, Амелия және Мария Л. О. Муньос (ред.). ХХ ғасырдағы Мексикадағы популизм: Лазаро Карденас пен Луис Эчеверрияның президенттік кезеңдері. Тусон: Аризона университетінің баспасы, 2010. Найт, Алан. "Карденизм: Жоғарғы күш пе әлде жалақылы машина?" Латын Америкасы зерттеулері журналы, 26 (1994). Найт, Алан. "Карденизмнің өрлеуі мен құлдырауы" Мексика тәуелсіздік алғаннан бері, Лесли Беттелл (ред.). Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1991, 241–320, 417–422-беттер. Краузе, Энрике. Мексика: Билік тарихы. Нью-Йорк: HarperCollins, 1997. Леонард, Томас М.; Ранкин, Моника; Смит, Джозеф; Братцель, Джон (ред.) (2006 жылдың қыркүйегі). Латын Америкасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде. Ланхам, Мэриленд: Rowman & Littlefield. Лукас, Джеффри Кент (2010). Мексиканың бұрынғы революционерлерінің оңға қарай бұрылуы: Антонио Диас Сото и Гама мысалы. Льюистон, Нью-Йорк: Edwin Mellen Press. Майклс, Альберт Л. "Карденизм дағдарысы", Латын Америкасы зерттеулері журналы, 2-том (1970 жылдың мамыр айы): 51–79. Пауэлл, Т. Г. Мексика және испандық азаматтық соғыс. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1981. Райдинг, Алан (1986). Алыс көршілер. Нью-Йорк: Vintage Books. Шулер, Фридрих Э. Мексика Гитлер мен Рузвельт арасында: Лазаро Карденас дәуіріндегі Мексиканың сыртқы саясаты, 1934–1940. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1998. Таунсенд, Уильям Кэмерон. Лазаро Карденас, Мексика демократы. Энн-Арбор, 1952. Уэстон, Чарльз Х. "Лазаро Карденастың саяси мұрасы", The Americas, 39-том, 3-нөмір (1983 жылдың қаңтары), 383–405-беттер. Басылған: Америка францискан тарихы академиясы. Stable URL: https://www.jstor.org/stable/981231 (қарастырылған күні: 2009 жылдың 26 ақпаны, 14:16). Уэттен, Нейтан Л. Ауылдық Мексика. Чикаго, 1948. Вейл, Натаниел және Сильвия Вейл. Мексиканы қайта бағындыру: Лазаро Карденастың жылдары. Лондон, 1939.