Кіріспе

Мексика президенті 1964 жылдан 1970 жылға дейін. Густаво Диас Ордас Боланос (ɡusˈtaβo ˈði. as oɾˈðas; 12 наурыз 1911 – 15 шілде 1979) – мексикалық саяси қайраткер және Институционалдық-революциялық партияның (ПРИ) мүшесі. Ол 1964 жылдан 1970 жылға дейін Мексика президенті қызметін атқарды. Бұрын ол Пуэбланың 1-ші округінен депутаттар палатасының мүшесі, Пуэбла штатының Одақ Конгресінің сенаторы және Ішкі істер министрі болған. Диас Ордас Сан-Андрес Халхикомулада дүниеге келді және 1937 жылы Пуэбла университетін заңгер мамандығы бойынша бітірді, кейінрек университеттің проректоры болды. 1943 жылдан 1946 жылға дейін Пуэбланың 1-ші округін Депутаттар палатасында өкілдік етті. Содан кейін 1946 жылдан 1952 жылға дейін Сенаторлар палатасында сол штаттың өкілі болды, ол сол кездегі сенатор Адольфо Лопес Матеоспен жақын танысты. Диас Ордас ЦРУ-дың LITEMPO 2 кодовалық атымен белгілі агенті болды. Диас Ордас 1952 жылғы сайлауда Адольфо Руис Кортинестің сайлауалды штабында жұмыс істеді, кейін Анхель Карвахал Берналь басқарған Ішкі істер министрлігінде қызмет етті. 1958 жылғы сайлауда Лопес Матеос жеңіске жеткеннен кейін министрлікке тағайындалды және президент қатыспаған кезде, әсіресе Куба зымырандық дағдарысы кезінде атқарушы биліктің өкілі ретінде іс жүзінде билік жүргізді. 1963 жылы ПРИ оны 1964 жылғы сайлауға президенттік кандидат ретінде ұсынды, ол дауыс берушілердің 88,81% қолдауын алды. Оның басшылығындағы кезең көбінесе 1968 жылы өткен студенттік наразылықтармен және Тлателолькодағы қырғынмен есте қалады, онда армия мен мемлекеттік күштер жүздеген қарусыз наразылықшыларды өлтірді. Оның президенттік мерзімі Мексиканың «Мексикалық керемет» деп аталған экономикалық өсу кезеңімен де сәйкес келді. Президенттік лауазымды өзінің Ішкі істер министрі Луис Эчеверрияға тапсырғаннан кейін Диас Ордас қоғамдық өмірден шеттеді. 1977 жылы Испаниядағы елші болып тағайындалды, бірақ бұқаралық ақпарат құралдарының қысымы мен қарсылығынан кейін қызметтен кетті. 1979 жылдың 15 шілдесінде 68 жасында колоректальды қатерлі ісіктен қайтыс болды. Президенттік кезеңінде экономиканың жоғары деңгейде өсуіне қарамастан, Диас Ордас Тлателолько қырғыны мен басқа да репрессивтік әрекеттеріне байланысты ең беделсіз және даулы мексикалық президенттердің бірі саналады, олар оның ізбасарларының президенттік кезеңінде де жалғасты.

Ерте өмір және білім

Густаво Диас Ордас Боланос Сан-Андрес Халхикомулада (қазіргі Сиудад Сердан, Пуэбла) дүниеге келді. Оның отбасы испан және үнді тайпаларының аралас тегінен тараған. Оның екі үлкен бауыры – Рамон (1905 жылы туған) және Мария (1908 жылы туған), сондай-ақ екі кіші бауыры – Эрнесто мен Гуадалупе болды. Әкесі Рамон Диас Ордас Редонет өмірінің соңғы жылдары бухгалтер болып жұмыс істеді. Бірақ, он жыл бойы Президент Порфирио Диас басқарған саяси жүйеде қызмет етіп, Сан-Андрес Чильчикомуланың «хефе политикосы» және полиция басшысы болды. 1911 жылдың мамыр айында Мексика революциясы басталғанда, Диас революциялық күштермен құлатылып, билік ауысқан кезде бюрократиялық лауазымын жоғалтты. Содан кейін отбасының қаржылық жағдайы тұрақсыз болды, Диас Ордастың әкесі түрлі жұмыстар істеді және отбасы жиі көшіп-қонып жүрді. Ол өзінің тегін жаулап алушы-тарихшы Берналь Диас дель Кастильоға жетелейтінін айтқан. Густавоның анасы Сабина Боланос Качо де Диас Ордас – «қатаң және діндар» деп сипатталатын мектеп мұғалімі болды. Густаво, сондай-ақ оның үлкен бауыры Рамон да, әлсіз иегі және ірі, көзге түсетін тістерімен ерекшеленді, денесі жұқа болды. "Анасы кез келген адамға: «Менің ұлым қаншалықты келмейтін!» – деп еркін айтар еді". Оның сыртқы келбетінің тартымсыздығы Мексика президенті болғаннан кейін оны мазақтауға себеп болды. Комедияшы Чеспирито (нағыз аты Роберто Гомес Боланос) – оның бірінші туысы болды. Отбасы біраз уақыт Оахакада тұрғанда, жас Диас Ордас Өнер және ғылым институтына оқуға түсті, оның түлектерінің қатарында Бенито Хуарес және Порфирио Диас та болды. Ол жақсы оқушы болды, бірақ отбасының қаржылық жағдайына байланысты қажетті оқулықтарды әрқашан сатып ала алмайтын. Бір кезде отбасы Оахака штатының лауазымды адамы болған анасының туысының қамқорлығында қайырымдылықпен өмір сүрді. Үйге құрметті қонақтар келгенде, отбасы көрінбейтін еді. Густаво институтта оқығанда, оның үлкен бауыры Рамон Испанияда оқығаннан кейін латын тілінен сабақ берді. Бір студент профессор Рамон Диас Ордастың келмейтіндігін мазақтады, ал Густаво ағасын физикалық күшпен қорғады. Диас Ордас 1937 жылдың 8 ақпанында Пуэбла университетін заңгер мамандығы бойынша бітірді. Ол университетте профессор болып жұмыс істеді және 1940-1941 жылдары ректордың орынбасары қызметін атқарды.

Алғашқы саяси мансап

Оның саяси мансабы қарапайым бастау алды. Ол Революцияда күреспеген және әкесі Порфирио Диас режимінде болғандықтан, оның саяси өрлеуі тік жолмен болған жоқ. Ол 1932 жылдан 1943 жылға дейін Пуэбла штатының үкіметінде қызмет етті. Кейін ол федералды саясатқа қатысып, Пуэбла штатының бірінші сайлау округінен депутаттар палатасына сайланды, ал 1946 жылдан 1952 жылға дейін сол штаттың сенаторы болды. 1958-1964 жылдары Мексика президенті Адольфо Лопес Матеос кабинетінде Ішкі істер министрі (Gobernación) ретінде ұлттық деңгейде танымал болды. 1963 жылдың 18 қарашасында ол Институционалдық-революциялық партияның (ПРИ) президенттікке үміткері атанды. Ұсақ оппозицияға қарамастан, Диас Ордас өзін әлсіз үміткер ретінде көрсетіп, белсенді науқан жүргізді. Ол 1964 жылдың 5 шілдесінде өткен президенттік сайлауда 88,8% дауыспен жеңіске жетті, ал оның басты қарсыласы Ұлттық әрекет партиясынан Хосе Гонсалес Торрес 10,9% ғана жинады.

Сауықтыру

Диас Ордас 1964 жылғы 1 желтоқсанда Паласио де Белас Артесте президенттік міндетін атқара бастады. Онда ол Альфонсо Мартинес Домингес төрағалық еткен Одақ Конгресі алдында ант берді. Бұрынғы президент Адольфо Лопес Матеос президенттік белбеуді табыс етті, ал Диас Ордас ағарту сөз сөйледі. Бұл сол кездегі Мексикадағы ағарту сөздері үшін тым ұзақ болды, шамамен бір сағатқа созылды. Сөз сөйлеген кезінде ол Мексика Конституциясын қорғауға, Мексика халқының еркіне бағынуға, Мексика шаруаларының қажеттіліктерін басты орынға қоюға және (үкіметтің бизнеске тым көп араласуына қатысты сынға жауап ретінде) үкімет жеке инвестициялармен бәсекелес болмайтынын не алмастырмайтынын уәделеді. Сыртқы саясатқа қатысты ол Мексиканың Фидель Кастроның Кубасымен қарым-қатынасын үзмейтінін, ал заңдар сақталған жағдайда шетелдік инвестициялар Мексикада әрдайым құпталады деді. Ол кабинетінің құрамын жариялады, Лопес Матеос үкіметінен төрт министрді сақтап қалды. Оның авторитарлық басқару стилі Герреро штатында партизандық қозғалыстың пайда болуына ұласты. Экономикалық тұрғыдан Диас Ордас дәуірі өсу кезеңі болды. Ол 1965 жылы Мексика Мұнай институтын құрды, бұл маңызды қадам болды, себебі мұнай Мексиканың ең өнімді салаларының біріне айналды.

Студенттік қозғалыс

Мексикадағы университет студенттері 1968 жылғы жазғы Олимпиада ойындары қарсаңында үкіметтің әрекеттеріне қарсы шыққанда, Диас Ордас Мексиканың Ұлттық автономиялық университетін басып алуға және бірнеше студентті қамауға бұйрық берді. Бұл 1968 жылдың 2 қазанында Мексика қаласының орталығындағы Тлателолько трагедиясына әкеліп соқты, онда жүздеген қарусыз наразылар атылып өлтірілді. Мексика армиясы "Олимпия батальоны" деп аталатын топтың қарусыз студенттер мен оларды үйлеріне бастырып алған көптеген адамдар арасында атыс ашуынан кейін қаталдықпен атысты. Осы оқиғадағы қазалар туралы статистика әртүрлі, көбінесе саяси себептерге байланысты. Кейбір адамдар бірнеше жыл бойы түрмеде ұсталды. Бұл қатаң шаралар Диас Ордастың ізбасарлары тарапынан айыпталып, қарапайым мексикалықтар қарусыз студенттерге жасалған шабуылды қырғын деп есептейді. Бұл оқиға ПРИ партиясының беделіне көп жылдар бойы дақ түйді. Жыл сайын Тлателолько трагедиясының құрметіне Халиско штатының Запопан қаласындағы Диас Ордастың ескерткішіне қызыл бояу шашыратылып, зардап шегеді.

ПРИ-ді демократияландыруға тырысу

Диас Ордастың авторитарлық билеу тәсілі ПРИ-ді демократияландыруға жасалған кез келген әрекетке тосқауыл қойды. ПРИ төрағасы Карлос Мадразо партияның негізін нығайту мақсатында ішкі партия сайлауларын ұсынды. Оның тырысы сәтсіз аяқталғаннан кейін Мадразо отставкаға шықты.

Америка Құрама Штаттары

Диас Ордас басшылығының кезінде АҚШ-пен қарым-қатынас көбінесе үйлесімді болды және бірнеше екіжақты шарттар жасалды. 1969 жылдың 8 қыркүйегінде Диас Ордас және президент Ричард Никсон Техас штатында Амистад тоғанын ашты. Диас Ордастың құрметіне президент Никсон 1970 жылдың 3 қыркүйегінде Сан-Диегодағы "Хотел дель Коронадо" қонақүйінде Вашингтоннан тыс жерде өткен алғашқы Ақ үйлік мемлекеттік кешкі ас ұйымдастырды. Дегенмен, АҚШ-пен кейбір даулы мәселелер де болды. Олардың бірі – АҚШ жүргізген есірткіге қарсы "Перехват" операциясы; 1969 жылдың қыркүйек және қазан айлары аралығында Мексикадан АҚШ-қа кіретін барлық көлік құралдары тексерілді. Мексика да араласпау доктринасын қабылдады, және Диас Ордас АҚШ-тың Доминикан Республикасының астанасы Санто-Домингоға жасаған шабуылын айыптады.

Президенттік мұрагерлік

1969 жылғы 12 қазанда Диас Ордас өзінің ішкі істер министрі Луис Эчеверрияны өзінің ізбасары ретінде таңдады, бұл президенттің қатарынан жетінші рет мұрагерін таңдауы болды және бұл оқиға ешқандай кедергісіз өтті. Басқа мүмкін кандидаттар Альфонсо Корона де Росал, Эмилио Мартинес Манату және Антонио Ортис Мена еді. Ол сондай-ақ Сан-Луис-Потоси штатының губернаторы және бұрынғы Бас прокуроры Антонио Роша Кордероны (58 жасқа толғандықтан) және ата-анасы Мексикадан тыс жерде, яғни Испанияда туғандықтан Конституцияның 82-бабына сәйкес жарамсыз деп танылған Хесус Рейес Геролесті де қарастырды. Саяси ғалым Хорхе Г. Кастаньеданың пікірінше, Эчеверрия Диас Ордастың таңдауымен емес, іріктеу процесінен өткен соң таңдалды.

Кейінгі өмірі

Оның өкілеттігі аяқталғаннан кейін Диас Ордас және оның отбасы жұртшылықтың назарынан мүлдем жоғалып кетті; ол кейде газеттерде еске алынды (көбінесе жағымсыз сипаттамамен), сирек сұхбат берді және көбінесе сайлауда дауыс берген кезде ғана көзге түсті. 1977 жылы ол 38 жылдан кейін Испаниядағы Мексиканың алғашқы елшісі болып тағайындалды, екі ел арасындағы қарым-қатынас бұрын Испания Азамат соғысында фалангизмнің жеңісімен үзілген еді. Елшілік қызметін атқару кезеңінде ол испан және мексикалық БАҚ-тың қарсылығына тап болды, себебі оған президенттік кезеңдегі әрекеттері туралы жиі сұрақтар қойылды. Ол денсаулығының нашарлауына байланысты бірнеше айдан кейін қызметтен кетті. Халықтың наразылығы "Испания халқына, осы шағын жәндікті жібермеңдер!" деген ұранды тудырды. Диас Ордас Луис Эчеверрияның президенттігін, әсіресе популистік саясатын сынады. Диас Ордас бірде Эчеверрияны "басқарудан шығып кеткен адам" деп сипаттаған. [Эчеверрия] кез келген нәрсе туралы сөйлейді. Ол не айтып тұрғанын өзі де білмейді. Ол өзгерістер жасауға ұмтылып жатқанын айтады, бірақ мақсатын айтпайды. Ол 1979 жылдың 15 шілдесінде 68 жасында колоректальды қатерлі ісіктен көз жұмды, Мексикадағы үйінде, төсегінде, дәрігері және балалары Густаво, Гуадалупе және Рамонның қасында.

Мұра және қоғамдық пікір

Лиценсиадо Густаво Диас Ордас Пуэрто-Вальяртадағы халықаралық әуежайы оның құрметіне аталған. Диас Ордас басқармасы және оның тарихи мұрасы туралы қоғамдық пікір көбінесе теріс, себебі ол Тлателолько трагедиясымен және кезекті PRI басқармаларында үстемдік құрған авторитарлықтың күшеюімен байланысты. Тіпті оның өмірлік кезеңінде 1977 жылы Испания елшісі қызметіне тағайындалғанда, қатты қарсылықтар мен наразылықтар туындағандықтан ол көп ұзамай отставкаға кетіп, қызметтен босатылды. 2012 жылы өткізілген жалпыұлттық сауалнамада сауалнамаға қатысушылардың 27%-ы Диас Ордас басқармасын "өте жақсы" немесе "жақсы" деп бағаласа, 20%-ы "орташа" десе, ал 45%-ы "өте жаман" немесе "жаман" деп жауап берді.