Кіріспе

Лингёр шайқасы – 1812 жылы Норвегияның оңтүстік жағалауында Дания-Норвегия және Ұлыбритания арасында болған теңіз шайқасы. Шайқас Дания-Норвегияның жеңілісімен аяқталды және Наполеон соғыстарына Дания-Норвегия Корольдігінің қатысуын тоқтатты.

Өмірбаян

Дания-Норвегияның Франция мен Ұлыбритания және олардың одақтастары арасындағы күрес кезінде бейтараптығын сақтап қалу әрекеті 19 ғасырдың басында Ұлыбританияның 1807 жылғы алдын ала теңіз шараларынан кейін аяқталды, оның нәтижесінде Дания флотының барлық кемелері жаулап алынды. Британдықтар Дания-Норвегия Наполеон соғыстарына француз жағынан қосылуды жоспарлап отырғаны мүмкін деп санады. Британдықтар Скагеррак бұғазында Норвегия мен Дания арасындағы жабдықтау жолдарын блокадалады, бірақ Норвегия кемелері, Британияға ағаш тасымалдағанда, бұғаздан өтуге рұқсат етілді. Бұл блокада Норвегияны Даниядан және нарықтан оқшаулады, сондай-ақ Норвегия экономикасына әсер етті. Экспорттың көп бөлігі, соның ішінде Даниядан астық импорты тоқтатылды. Блокада Дания-Норвегияда экономикалық дағдарысқа әкелді. Норвегиялықтар әскери операцияларды жағалау қорғанысына шектеуге ұмтылды. Дегенмен, Копенгаген шайқасынан (1807) кейін қалған Дания-Норвегия флоты блокаданы бұзуға тырысты. Жылдар бойы шайқастардан кейін Дания-Норвегия флоты бір үлкен кемеге, фрегатқа дейін қысқарды, оны 1811 жылы бұрынғы шайқастарда қираған кемеден құтқарылған материалдармен аяқтады. «Наджаден» фрегатын Дания теңіз офицері Ханс Петер Холм басқарды. «Наджаденге» үш бриг сүйемелдеді: «Киль» (Отто Фредерик Раш басқаруымен), «Лолланн» және «Самсё». Британдықтар блокаданы аяқтау және Дания-Норвегия теңіз күшінің қалдықтарын жою мүмкіндігін пайдаланды. Сондықтан олар 64 зеңбірекке ие үшінші дәрежелі кеме және үш бриг – 18 зеңбірекке ие, 14 зеңбірекке ие бриг-слот және 14 зеңбірекке ие «Флеймер» бригін Дания-Норвегия флотының соңғы қалдықтарын іздеуге жіберді.

Жауынгерлік жоспарлар

Капитан Стюардтың жоспары Наджаденді қуып жетіп, батыру арқылы Ұлыбританияға Норвегия мен Дания арасындағы Скагеррак аймағындағы сауда жолдарына толық бақылау беру және Наполеон соғыстарында Данияның қатысуын тоқтату еді. Майдан шайқасында оның желілік кемесі фрегатты оңай жеңіп шығар еді. Осының салдарынан, Корольдік теңіз флотында "Ақылсыз Джим" деп танылған шотланд Стюард теңіз шайқасына ұмтылып тұрды. Капитан Холм британдық кемелермен қақтығысудан қашуды жоспарлады. Ол жергілікті сулар туралы терең біліміне сүйене отырып, Стюардтың қуып жете беруінен құтылуға тырысты. Норвегияда орналасқан Дания-Норвегия теңіз күштерінің тобы Норвегия жағалауындағы қорғалған, бірақ нашар қорғалған шалқалардың бірін операциялық база ретінде пайдаланды. Егер күшті теңіз күштері шабуыл жасаса, Дания-Норвегия соғыс кемелері шалқалардағы географиялық тұзаққа түсіп, қамауға алынар еді, одан шығудың жалғыз жолы – жеткіліксіз қорғалған Дания-Норвегия жағалау батареяларынан өту еді.

Шайқас

Наджаден Тведстранд маңындағы Сандоя аралына тоқтаған еді. Оның пікірінше, британдық кемелер бейтаныс және тік жарлы аралдарда жағаға отыруға батыл болмайтын. Ол «Самсё» кемесінің капитанының шақыруын қабылдап, тамақтанғаннан кейін аралға шықты. Жоғарыдағы төбелерден ол британдық кемелердің аралдың ішінде екенін және оларға қарай бет алғанын көрді. Кемелеріне асығып оралып, солтүстік-шығысқа қарай, Лингёрге қарай ішкі қатынаспен жүруге бұйрық берді. «Подаргус» британдық эскадрильяның алдында, су жолдарын жақсы білетін бағытшысымен бірге болды. Дегенмен, ол Бускьерстейненге тіреліп, Стюард Фламерге қалған күштермен зардап шеккен бригке көмектесуді бұйырды. Бірақ Стюард теңізге шығып, артына якорь тастап, жағаға қарай жүгірді, тік бұрышпен теңізге қарай бағытталды. Ол «Диктаторды» 35-40 метр қашықтықта «Наджаденге» қарсы орналастырды. Бұрыла алмай, «Наджаден» қарсы кемеден қашып, суға батып қалды. Сағат 21:30 шамасында «Диктатор» «Наджаденге» қарсы 15 минуттық шабуыл жасады, ол шамамен төрт тонна оқ-дәріні құрады. Шабуыл салдарынан бірден басты мач сындырылып, кемеде өрт шықты. «Диктатор» жақын жердегі екі даттық бригті бомбалауға көшті, олардың туларын төмен түсіріп, 21:47-де бас берді. Британдықтар «Лааландты» және «Кильді» олжа ретінде алды, бірақ екі кеме жағаға отырғаннан кейін оларды тастап кетті. Британдықтар екі кемеге де от қоймады, өйткені оларда әлі де экипаждар мен жаралылар болды.

Салдарлар

Лингёр шайқасы нәтижесінде Дания Наполеон соғыстарына қатысуын тоқтатты. Киль шарты бойынша Дания Норвегия үстемдігінен бас тарды, бұл Норвегияның тәуелсіздік күресіне мүмкіндік берді және оның өз парламенті мен конституциясын қабылдауына әкеп соқты. Сонымен қатар, бұл шайқас британдық теңіз күштерін босатып, Наполеон соғыстарында француз теңіз күштерімен күресуді жалғастыруға мүмкіндік берді.

Екі жүз жылдық

2012 жылы шайқастың 200 жылдығына арналған Øster Riisøer III деп аталған зеңбірек қайығының көшірмесі салынды. 1995 жылы портодан, мүмкін Najaden қайығынан алынған зеңбірек табылды. Шабуыл жыл сайын Лингёрде қойылым арқылы еске алынады, ал сол қайықтың құлаған жері су астында жүзуге танымал орын болып табылады.