Кіріспе
Махмұд Дарвиш (مَحمُود دَرْوِيْش; 13 наурыз 1941 – 9 тамыз 2008) – Палестинаның ұлттық ақыны деп есептелетін палестиналық ақын және жазушы. 1988 жылы Дарвиш Палестина Тәуелсіздік Декларациясын жазды, ол Палестина мемлекетін құру туралы жариялама болды. Дарвиш өзінің туындылары үшін көптеген сыйлықтарға ие болды. Дарвиш Палестинаны Еденді жоғалту, туу және қайта тірілу, отансыздық пен жер аударудың азабы туралы метафора ретінде пайдаланды. Ол "Исламдағы саяси ақын дәстүрін, өзінің ісі поэзия болатын адамды" бейнелейтін және көрсететін тұлға ретінде сипатталды. Сонымен қатар, Израиль мен Палестина аумақтарында бірнеше әдеби журналдың редакторы болып жұмыс істеді.
Mahmoud Darwish (مَحمُود دَرْوِيْش; 13 March 1941 – 9 August 2008) was a Palestinian poet and author who was regarded as Palestine's national poet. In 1988, Darwish wrote the Palestinian Declaration of Independence, which was a declaration for the creation of a State of Palestine. Darwish won numerous awards for his works. Darwish used Palestine as a metaphor for the loss of Eden, birth and resurrection, and the anguish of dispossession and exile. He has been described as incarnating and reflecting "the tradition of the political poet in Islam, the man of action whose action is poetry." He also served as an editor for several literary magazines in Israel and the Palestinian territories.
Өмірбаян
Махмуд Дарвиш 1941 жылы Батыс Ғалилеядағы әл-Бируа қаласында Салим мен Хурейя Дарвиштің екінші баласы болып дүниеге келді. Оның отбасы жер иелері болған. Оның анасы сауатсыз болған, бірақ оны оқуға әкесі үйретті. Бұл жаңа еврей мемлекетінің ішіндегі өз үйлеріне қайта оралудың алдын алу мақсатында жасалған. Бір жылдан кейін Дарвиштің отбасы Израильдегі Акра аймағына оралып, Дейр әл-Асадқа қоныстанды. Дарвиш Джадейдиден екі шақырым солтүстікке қарай орналасқан Кафр Ясиф қаласында орта мектепте оқыды. Кейін ол Хайфаға көшіп барды. 19 жасында өзінің алғашқы өлеңдер кітабын – «Асафир била аджниха», яғни «Қанаты жоқ құстар» деп жариялады. Ол алғашқыда өлеңдерін Израиль Коммунистік партиясының әдеби журналы «Әл Джадид» журналында жариялады, соңынан оның редакторы болды. Кейін Израиль жұмысшы партиясы (Мапам) басылымы болған «Аль-Фаджр» әдеби журналының редакторының көмекшісі қызметін атқарды. Дарвиш 1970 жылы Израильден Совет Одағына (КСРО) оқуға кетті. Ол бір жыл бойы Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде білім алды. 1973 жылы Палестина Азат ету Ұйымына (ПАҰ) қосылғаннан кейін Палестинаға қайта кіруіне тыйым салынды. Сол жылы Дарвишке Рамаллада тұруға рұқсат берілді. Бұл қарым-қатынас туралы режиссер Ибтисам Мараана «Мен арабпын, жазып қой» деген фильм түсірді. Дарвиш жүрек ауруымен ауырған, 1984 жылы жүрек талмасы болды. Ол 1984 және 1998 жылдары екі рет жүрек операциясы жасады. Ол ФАТХ пен ХАМАС арасындағы қақтығысты «көшедегі өз-өзіне қол жұмсау әрекеті» деп сынады.
Әдеби мансап
67 жылдық өмірінде Дарвиш 30 томнан астам өлеңдер мен сегіз прозалық кітап жариялады. Бір кезде ол «Әл-Жадид», «Әл-Фажр», «Шу’ун Филастиния» және «Әл-Кармель» журналдарының редакторы болды. Сонымен қатар, ол Египет пен Кеңес Одағы қаржылаған «Лотос» әдеби журналына материалдар жазушылардың бірі болды. Он жеті жасында Дарвиш Накбадағы босқындардың күйзелісі мен олардың отанына қайту мүмкін еместігі туралы өлеңдер жазып, поэзия фестивальдерінде жырлай бастады. Жеті жыл өткен соң, 1965 жылдың 1 мамырында, жас Дарвиш Назарет кинотеатрында «Битакат хувия» («Жеке куәлік») өлеңін оқығанда, қызу пікірталас туды. Бірнеше күн ішінде өлең елдің және араб әлемінің бәріне тарады. «Зәйтүн жапырақтары» (Хайфа, 1964) атты екінші жинағында жарық көрген поэманың алты шумағы «Жазып қойыңыз: Мен арабпын» деп қайталап тұрады. 1966 жылғы «Анама» өлеңі палестиналықтардың ресми емес әнұранына айналды, ал 1967 жылғы «Ақ лилиялар армандаған солдат» өлеңі, Израиль солдаты ретіндегі жас Шломо Сандпен болған әңгімені бейнелегендіктен, пікірталас тудырды. Дарвиштің өлеңдері дания тіліне аударылып, «Politisk Revy» сияқты әртүрлі басылымдарда жарияланды. 1970 жылдары «Дарвиш, Палестинаның қарсылық ақыны ретінде, жеңіліс пен апаттың көрінісін (1967 жылғы маусым соғысынан кейін) қалыптастыруға бел буды, тіпті ол болашақ ұрпақтардың жүрегін «жаралаған» дейін». Дарвиш Израильдің Ливанға басып кіруіне қатысты «Ward aqall» («Аз гүлдер») (1986) және «Sa ya'ti barabira akharun» («Басқа варварлар келеді») шығармаларында айтты. Дарвиштің еңбектері көптеген марапаттарға ие болып, 20 тілде жарық көрді. Дарвиштің поэзиясының орталық тақырыбы – ватан, яғни отан ұғымы. Ақын Наоми Шихаб Най Дарвишті «палестиналық халықтың өмірлік тынысы, жер аударылу мен өз отанын сағынудың көрнекті куәсі» деп жазды. Оның марапаттарының бірі – АҚШ-тың Ланнан қорының «Мәдени бостандық сыйлығы», ол «қиял, зерттеу және өрнектей алу құқығын қорғайтын ерекше және батыл еңбектері үшін» берілді.
Жазу стилі
Дарвиштің алғашқы жазбалары классикалық араб стилінде жазылған. Ол дәстүрлі араб поэзиясының өлшемдерін сақтап, бір ұйқасты өлеңдер жазды. 1970 жылдары ол бұл қағидалардан ауытқып, классикалық поэзиялық нормаларды қатаң ұстанбаған "бос өлең" техникасын қабылдады. Оның ерте туындыларындағы жақымды романтикалық тіл жеке, икемді тілге ұшырады, ал оның алғашқы поэзиясына тән ұрандар мен мәлімдемелі тіл, саясат ешқашан алыс болмаса да, жанама және сырттай саяси емес мәлімдемелерге айналды.
Әдебиетке әсері
Дарвиш ирак ақындары Абд әл-Вахаб әл-Баяти мен Бадр Шакир әл-Сайябтан әсерленді. Ол Артур Рембо мен Аллен Гинзбергті әдеби ықпал еткен жазушылар ретінде атады. Дарвиш араб тілінде жазды, сонымен қатар ағылшын, француз және еврей тілдерін білді. Израильдік автор Хайм Гуридің жеке танысқандығынан айтуынша, Дарвиш еврей тілінде өте жақсы сөйлеген. Оның төрт томдық өлеңдерін Мұхаммед Хамза Ганеим еврей тіліне аударды: "Бейтаныс төсегі" (2000), "Неге жылқыны жалғыз қалдырдың?" (2000), "Қоршау күйі" (2003) және "Сурет" (2006). Оқиғаның поэзиямен байланысты емес, премьер-министр Эхуд Барактың үкіметін әлсіретуге тырысқан Израильдің ішкі саясатына қатысы бар деген пікір бар. Дарвиштің қайтысымен 2008 жылы оның өлеңдерін Израиль мектептерінің оқу бағдарламасына қосу туралы пікірталас қайта жаңғырды. "Қазір еврей студенттері Дарвишті оқуға мүмкіндік алғанмен, оның шығармалары араб мектептерінде әлі де тыйым салынған. Араб білімінде қолданылатын оқу бағдарламасы 1981 жылы бір ғана еврей мүшесі "керісінше сезім тудыруы мүмкін" деп ойлаған туындыларға вето қойған комиссиямен келісілген." Дарвиш еврей тілін "махаббат тілі" деп сипаттады.
Саяси белсенділік
Дарвиш Бейрутта Палестина Азат ету Ұйымына қосылғанға дейін Израиль Коммунистік партиясының «Раках» мүшесі болған.
Бейбітшілік процесіне қатысты көзқарастар
Дарвиш Израильмен келіссөздерде "қатаң және әділ" позицияны тұрақты түрде талап етті. Израильді де, Палестина басшылығын да сынға алғанмен, Дарвиш бейбітшілікке қол жеткізу мүмкін деп сенді. "Мен үмітсіз емеспін", - деді ол Израильдің "Хаарец" газетіне берген сұхбатында. "Мен шыдамдымын және израильдіктердің санасындағы терең өзгерісті күтудемін. Арабтар ядролық қаруы бар күшті Израильді қабылдауға дайын – оларға тек бекіністің қақпаларын ашып, бейбітшілік жасау керек". "Сонымен, біздің жерімізді, жағалауымызды, теңізімізді, бидайымызды, тұзымызды, жараларымызды қалдырып кете беріңдер". Дарвиштің поэзиясын зерттеуші Адель Уста бұл өлеңнің дұрыс түсінілмегенін және қате аударылғанын айтты. Ақын және аудармашы Аммиэль Алкалей "өлеңге жасалған гистериялық реакция ізраилдік психологияның өте дәл көрсеткіші болып табылады" деп жазды, (өлең) – оккупацияның тілін және жердің анықталу шарттарын қабылдаудан бас тартудың қатаң нысаны.
Хамасқа сын
2005 жылы Қалқилияда ашық ауада музыка мен би өнерпаздарының өнер көрсетуіне ХАМАС басқаратын муниципалитет кенеттен тыйым салды, билік органдары мұндай шаралар ислам дінінде тыйым салынған дей отырып түсіндірді. Муниципалитет Qualqiliya хайуанаттар бағында да музыка ойнатуға тыйым салды. Осыған жауап ретінде Дарвиш: «Біздің қоғамда Талибан сияқты элементтер бар, және бұл өте қауіпті сигнал» деп ескертті. 2007 жылдың шілде айында Дарвиш Рамаллаға қайтып оралып, Хайфаға оның құрметіне өткізілген мерекелік шараға қатысты; оны «Машараф» журналы мен Израильдің «Хадаш» партиясы ұйымдастырды.
Дарвиштің өлеңдері музыка мен фильмде
Дарвиштің көптеген өлеңдерін араб композиторлары музыкаға енгізді, олардың ішінде Марсель Халиф, Рием Келани, Маджида Эль Руми және Ахмад Каабур болды. Ең танымалдары – «Рита және мылтық», «Мен әдемі арманымды жоғалттым», «Галилея құстары» және «Мен анамның нанына құштармын». Олар кем дегенде екі буын арабтың әнұранына айналды. 1980 жылдары 1948 жылғы аумақтардағы палестиналық музыкалық тобы «Сабрин» Дарвиштің «Адам туралы» және «Тілектер туралы» өлеңдерінің нұсқаларын қамтитын альбом жазды. Композитор Марсель Халифтің «Мен Юсуфпын, әке», – деген әні Дарвиштің сөздеріне негізделгендіктен және Құран аятын сілтегендіктен, діни құндылықтарды мойынсыздандыру және қорлауда айыпталды. Бұл өлеңінде Дарвиш өзінің ағаларынан қабылдамаған, тым әдемі және мейірімді болғандықтан қорқынышпен қараған Юсуфтың (Жүсіптің) қайғысын бөлісті. «Әке, мен Юсуфпын / Әке, бауырларым мені жақсы көрмейді және араларында болғым келмейді». Дарвиш Жүсіп оқиғасын палестиналықтарды израильдіктердің қабылдамауының метафорасы ретінде ұсынады. Израиль-американдық композитор Тамар Мускал Дарвиштің «Мен сол жерденмін» әнін өзінің «Сары жел» композициясына енгізді, ол толық оркестрді, араб флейтасын, араб және израиль поэзиясын, сондай-ақ Дэвид Гроссманның «Сары жел» кітабынан алынған тақырыптарды біріктіреді. 2002 жылы швейцариялық композитор Клаус Губер «Die Seele muss vom Reittier steigen» атты ірі туындысын аяқтады, ол виолончель, баритон және контратенорге арналған камералық музыкалық концерт, онда Дарвиштің «Жан тауынан түсіп, жібек аяқтарымен жүруі керек» деген сөздері қолданылды. 2008 жылы Мохаммед Фейруз «State of Siege» фильмінен таңдамаларды музыкаға қойды. 2012 жылғы «Өлеңдер мен дұғалар» атты үшінші симфониясында Махмуд Дарвиштің сөздерімен қатар араб ақыны Фадва Тукан мен израиль ақыны Ехуда Амихайдың өлеңдері орындалды. 2011 жылы сириялық композитор Хасан Таха Махмуд Дарвиштің өлеңдері мен сөздеріне негізделген «Күбіші ойнаушы» атты музыкалық пьесасын жазды. Оның премьерасы Базельдегі қазіргі заманғы музыканың эксперименталды орталығында өтті. 2014 жылы фин композиторы Каия Саарияхо Дарвиштің «Соңғы пойыз кетті» (Fewer Roses жинағынан) өлеңін баритон мен оркестрге арналған «True Fire» шығармасына енгізді, ол L.A. Times бағасынша, «терең және маңызды туынды». Халифтің «Мен Юсуфпын, әке» шығармасын басып тастау әрекетінен шабыттанған норвегиялық әнші-күйші Модди өлеңге жаңа әуен шығарды. Ән «Ой, әке, мен Жүсіппін» деп аталады, ол 2015 жылғы «Unsongs» альбомына енді. 2017 жылы британдық музыкант Роджер Уотерс өзінің «Is This the Life We Really Want?» альбомында Дарвиштің «Камасутра сабағы (Оны күте тұрыңыз)» өлеңінің ағылшын тіліне аудармасын «Оны күте тұрыңыз» әні ретінде музыкаға қосты.
Басқа БАҚ-та бейнелеу
1997 жылы француз телеарнасы француз-марокколық режиссер Симон Битонның "Махмуд Дарвиш" атты деректі фильмін жасады. Дарвиш Жан-Люк Годардың "Біздің Музыкамыз" (2004) фильмінде өзінің ролінде түсті. 2008 жылы Дарвиш "Arts Alliance Productions" компаниясының "id – Жанның Жекелігі" атты бес экранды фильмінде түсті, онда ол "Ақ лилиялар туралы солдат арманы" өлеңін Ибсеннің "Терье Виген" өлеңімен бірге оқып береді. Бұл оның соңғы өнері болды. Фильм Палестинада 2008 жылдың қазанында ондаған мың көрерменге көрсетілді. 2010 жылы фильм халықаралық көрсету турнесін жалғастырды. 2009 жылы Италияның "patchanka" тобы Egin "Жеке куәлік" өлеңін музыкаға қойып ән шығарды. 2016 жылы оның "Біз болашақсыз едік" өлеңі "48-ші қиылыс" фильмінде палестиналық рэпер Тамер Нафардың "Я Рейт" атты басты әнінің негізі болды. Бұған қоса, оның өлеңдерінің бірі Нафардың Офир сыйлығы салтанатындағы сөйлеуінің бөлігі ретінде оқылды. 2017 жылы оның "Басқаларды ойла" өлеңін Оңтүстік Африка суретшісі және 11 жасар палестиналық жас белсенді Жанна Джихад Айяд музыкаға қойды.
Өлім
Махмуд Дарвиш 2008 жылғы 9 тамызда 67 жасында Хьюстон қаласындағы Мемориал Герман ауруханасында жүрекке жасалған операциядан кейін үш күннен соң қайтыс болды. Операцияға дейін Дарвиш миы тоқтаған жағдайда жан сақтау шараларын қолданбау туралы құжатқа қол қойған еді. Ибрагим Мухавидің сөзіне қарағанда, ақын жүрек ауруымен ауырғанмен, шұғыл операция жасату қажет болмаған, ал операция күнінің таңдалуы символдық мәнге ие болған. "Естен Шығуға Арналған Естелік" атты туындысында Дарвиш Израильдің Ливанға басып кіргені мен 1982 жылғы 6 тамыздағы Бейруттің 88 күндік қоршауы туралы жазған. Сол кезде жаңа бомба қолданылған, ол 12 қабатты ғимаратты құлатып, вакуум құру арқылы кеңістікті жоя алатын еді. Дарвиш: «Осы күні, Хиросима бомбасының жылдығында, олар вакуумдық бомбаны біздің денемізде сынап жатыр және тәжірибе сәтті аяқталды», – деп жазды. Мухавидің пікірінше, Дарвиш осы күнді операцияға таңдап, «палестиналық халқының алдында тұрған жоқ нәрсені» көрсеткен. Араб баспасөзіндегі алғашқы хабарларда Дарвиштің өсиеті бойынша Палестинада жерленуі тілегі білдірілген. Бастапқыда үш орын ұсынылды: оның туған ауылы әл-Бируа, жақын орналасқан Джадейда ауылы, онда Дарвиштің туыстары әлі де тұрады, немесе Батыс Жағалаудағы Рамалла қаласы. Кейін Рамалла қаласының мэрі Джанет Михаил Дарвиштің Рамалланың оңтүстік-батыс жағындағы Иерусалимге қарайтын төбеде, Рамалланың Мәдениет сарайының жанында жерленетінін және оның құрметіне мақам салынатынын мәлімдеді. Палестина президенті Махмуд Аббас Дарвиштің құрметіне үш күндік аза тұру жариялады және оған мемлекеттік деңгейдегі жерлеу рәсімі жасалды. 2008 жылдың тамызында Палестина басқармасы Дарвиштің есіміне арналған төрт пошта маркасының жиынтығын шығарды. Техас штатынан мәйіттің жеткізілуіне байланысты жерлеу бір күнге кешіктірілді. Дарвиштің денесі Амман қаласынан Рамаллаға жеткізілді. Палестина президенті Махмуд Аббас мыңдаған адамдар жиналған жерде алғашқы сөз сөйледі. Мұхамед Бараке (Хадаш) пен Ахмет Тиби (Біріккен Араб Тізімі Таал) отбасымен бірге болды, ал Дов Кенин (Хадаш) мен Джамал Захалка (Балад) Мукатаа сарайында болды. Сонымен қатар, Францияның бұрынғы премьер-министрі және ақын Доминик де Вильпен де қатысты. Салтанатты рәсімнен кейін Дарвиштің табыты Мукатаадан Мәдениет сарайына дейін қадам басып әкелінді, жол бойы мыңдаған жандар жиналды. 2008 жылғы 5 қазанда Берлиндегі Халықаралық әдебиет фестивалі Махмуд Дарвиштің есіне арналған дүниежүзілік оқу шарасын өткізді.
Пікірлер
Миллер, Кевин (1975), «Таңдалған өлеңдер» жинағына шолу, Calgacus 1, 1975 жылғы қыс, 59-бет.