Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Автоматты taxobox
| кескін = Monarda didyma 00.jpg
| кескіннің атауы = Monarda didyma
| display parents = 2
| таксоны = Monarda
| авторитеті = L.
| типтік түрі = Monarda fistulosa
| типтік түрінің авторитеті = L.
| синонимдері ref = Бұл туыс Солтүстік Америкаға ендемик. Бергамот, балмұздақ, жылқыминт және осего шайы сияқты жалпы қолданылатын атаулары бар, ал біріншісі жапырақтарының бергамот апельсинін (Citrus bergamia) хош иісін еске түсіретін иісінен шабыттандырылған. Туыс испан ботанигі Николас Монардес, 1574 жылы Жаңа әлем өсімдіктері туралы кітап жазған, оның құрметіне аталған.

Сипаттама

Монарда түрлеріне бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер жатады. Олар тік өседі, биіктігі әртүрлі. Жұқа, тісті, ланцет пішіндес жапырақтары төртбұрышты сабақта қарама-қарсы орналасқан, түксіз немесе сирек түкті, және шамамен ұзын. Гүлдері түтікшелі және екі жақты симметриялы, жоғарғы жағы тар, ал төменгі жағы кең. Жабайы гүлдер жеке гүлден тұрады, бірақ кейбір егілген түрлерінде қос гүлдер кездеседі. Олар бір жынысты, әр гүлде аталық және аналық мүшелері бар. Екі тоқпан бар. Гүлшоғырлары сабақтың жоғарғы жағында немесе жапырақ қойнауларынан өседі. Әдетте, жапырақты жапырақшалары бар, тығыз гүл шоғырына ұқсайды. Гүлдердің түсі әртүрлі, жабайы түрлері қызыл, қызғылт және ақшыл қызғылт түстерде болады. M. didyma жарқыраған қызыл гүлдерге, M. fistulosa – қызғылт, ал M. citriodora және M. pectinata – ақшыл қызғылт түске ие. Гибридтер табиғатта кездеседі және өсіруде жиі ұшырасады. Гибридтерден алынған тұқымнан ата-анасына толық ұқсас өсімдіктер өспейді.

Қолданылуы

Барлық түрдің ұсатылған жапырақтарынан хош иісті, дәмді эфир майы шығады. Бір зерттеуде қарастырылған түрлердің ішінде M. didyma ең жоғары концентрациядағы майға ие болды. Монарда фистулоза және M. didyma сияқты бірнеше түрлер, Blackfoot, Menominee, Ojibwa және Winnebago сияқты көптеген американдықтар тарапынан дәрілік өсімдік ретінде ұзақ жылдар бойы қолданылып келген. Blackfoot тайпасы өсімдіктердің күшті антисептикалық қасиетін мойындап, оларды тері инфекциялары мен ұсақ жараларға арналған балауса ретінде қолданған. Американың түпкілікті халықтары, сондай-ақ кейінірек келген қоныс аударушылар да оны асқазан және бронх ауруларын жеңілдету үшін пайдаланған. Өсімдіктен жасалған шай, тіс шіруі мен жегінің қабынуынан туындаған ауыз және жұтқыншақ инфекцияларын емдеу үшін де қолданылған. Балмұздақ – антисептикалық тимолдың табиғи көзі, ол кейбір заманауи коммерциялық ауыз суларының негізгі белсенді құрамы болып табылады. Winnebago тайпасы жалпы күш беру үшін балмұздақтан жасалған шайды қолданған. Балмұздақ американдықтар үшін де ішек газдарының шамадан тыс пайда болуын болдырмау үшін карминативтік шөп ретінде қолданылған. Жапырақтары мен бүршіктеріндегі тимолдың мөлшеріне байланысты сәл ащы болғанымен, өсімдіктің дәмі мылтық пен жалбыздың қоспасына ұқсайды, сондай-ақ оған орегано хош иісі қосылған. Балмұздақты американдықтар дәстүрлі түрде жабайы аңдарға, әсіресе құстарға дәмдеуіш ретінде қолданған. Өсімдіктер Солтүстік Америкада кеңінен таралған және ылғалды шалғындарда, төбелерде және 1524 метрге дейін биіктікте орналасқан ормандық алаңдарда кездеседі. Гибридті сорттар қою қызыл махагоннан көкшіл лилакқа және түрлі қызғылт түстерге дейін өзгереді. Бұл сорттар әдетте жабайы түрлерге қарағанда мықты емес. Кейбір гибридтер дәмдеуіш немесе дәрілік мақсаттарда қолданылатын эфир майының жоғары деңгейін беру үшін өсірілген.

Экология

Монарда түрлері кейбір көбелектердің (Lepidoptera) дербес құрттарының тамақтануына пайдаланылады, оның ішінде Coleophora туысына жататын қапшықты құрттар да бар. Coleophora monardae тек Монарда өсімдіктерімен қоректенеді, ал C. heinrichella және C. monardella тек M. fistulosa түрімен ғана қоректенеді.

Бұрын осы жерде орналастырылған

Блефилия силиата (L.) Бент. (M. ciliata L. ретінде)
Блефилия хирсута (Pursh) Бент. (M. ciliata Pursh ретінде)