Кіріспе

Гвианада қолданылатын валюта – Гвиана доллары (валюта таңбасы: $, G$ және GY$; ISO коды: GYD). 1839 жылдың 29 қаңтарынан бастап Гвианада (бұрынғы Британ Гвианасы) осы доллар есептік бірлік ретінде қолданылып келеді. Алғашқыда ол голланд гильдерінен британ фунт стерлингіне өтуді жеңілдету үшін жасалған уақытша бірлік болған. Испан доллары Батыс Үндістанда кеңінен таралған еді, ал 1839 жылдан бастап испан доллары британдық Гвианада британдық стерлинг монеталарымен бірге, стандартты курс бойынша – әр төрт шиллинг пен екі пенске тең бір доллармен қолданылды. 1951 жылы британдық стерлинг монеталары жаңа ондық монеталармен ауыстырылды, бұл өзгеріс бірден Шығыс Кариб теңізіндегі барлық британдық территорияларда енгізілді. 1970 жылдардың басында фунт стерлингінің құнсыздануы инфляцияға қарсы шара ретінде АҚШ долларына байланыстыруды қызықтырақ етті, ал Шығыс Кариб валюталық органы (Гайана мүше болған) 1975 жылдың қазан айында осыған көшті. Гвиана доллары әдетте доллар белгісі ($) немесе G$ (Гвиана доллары) арқылы қысқартылады, басқа доллармен есептелетін валюталардан айыру үшін.

Тарих

Гвиана долларының тарихын Британдық Батыс Үндістандағы валюта тарихының жалпы суретінен тыс қарастыруға болмайды. (Сондай-ақ, Британдық Вест-Индия валюталарына қараңыз). Осы тарихтың Британдық Гвианаға тән ерекшеліктері – басқа барлық аумақтар оны қолдануды тоқтатқаннан кейін төрт пенс монетасын (гроат) пайдалануды жалғастыру, сондай-ақ 1839 жылдан бастап мемлекеттік және жеке секторларда доллар шоттарын қолдану. Шығыс Кариб теңізінің басқа аумақтарында 1951 жылға дейін доллар мен фунт стерлинг аралас шоттар қолданылды. Оңтүстік Американың солтүстік жағалауындағы Эсекибо, Демерара және Бербице голланд аймақтары 17 ғасырдың басында құрылған, ал Наполеон соғыстары кезінде британдықтардың бақылауына өтті. Бұл аймақтар 1815 жылы Ұлыбританияға ресми түрде берілді және 1831 жылы Британдық Гвиана колониясы болып бірікті. Алғашқыда британдықтар бұл аймаққа голланд гильдерінің британдық нұсқасын енгізді. Содан кейін 1839 жылы британдық күміс монеталарын енгізуді жеңілдету үшін есептік бірлік ретінде испан доллары енгізілді. Бұл шешімнің себебі – испан күміс доллары, басқаша айтқанда «сегіздік», голланд монеталарымен қатар Шығыс Кариб аймақтарында да кеңінен айналымда болды. Доллар есептік бірлігі фунт стерлинг пен тоқтатылып жатқан гильдер арасында ыңғайлы айырбастау бірлігі ретінде қызмет етті. Доллар бірлігі 4 шиллинг 2 пенске тең болды және 1 доллар = 3 1/8 гильдер, яғни 1 фунт = 4,80 доллар = 15 гильдер шамасында гильдер бірлігін алмастырды. Британдық Гвианадағы британдық күміс монеталардың айналымындағы ерекшелік – 4d (төрт пенс) монетасының, яғни гроаттың танымалдылығы. Бұл монетаның ширек гильдерге тең болатын танымал «бит» монетасына теңдігінің тікелей салдары болды. 19 ғасырдың екінші жартысында Ұлыбританияда гроат монетасының айналымы тоқтаған кезде, 1888 жылы Британдық Батыс Үндістандағы және Британдық Гвианадағы қолдану үшін гроаттарды соғу туралы арнайы өтініш берілді. Олар алғаш рет 1891 жылы соғылды. 1917 жылдан бастап олар тек Британдық Гвианада қолдану үшін соғылды. Испания, Мексика және Колумбия күміс доллары британдық фунт стерлинг монеталарымен бірге 1876 жылға дейін айналымда болды, содан кейін бұл доллар монеталары қолданыстан шығарылды. Испан долларын АҚШ долларымен шатастыруға болмайды. АҚШ доллары бірлігі алғаш рет 1792 жылы АҚШ-та қолданылған испан долларының орташа салмағына негізделген. Осылайша, американдық доллар испан долларынан сәл арзан болды.

Монеталар

Доллар енгізілгеннен кейін, британдық Вест-Индияның басқа аймақтарында да шығарылған 2 пен 4 пенс монеталарымен қатар, қалыпты британдық монеталар айналымға түсті. 1838, 1843 және 1848 жылдары шығарылған 2 пенс монеталары стандартты Maundy монетасының үлгісімен жасалса, 4 пенс монеталарында Британия бейнесі бейнеленген. 1891 мен 1916 жылдар аралығында 4 пенс монеталары «Британ Гвианасы және Батыс Үндістан» үшін, ал 1917 мен 1945 жылдар аралығында «Британ Гвианасы» үшін арнайы шығарылды. 1916 жылы Британ Гвианасы үкіметі алғаш рет 1, 2, 5, 20 және 100 доллар номиналында қағаз ақша шығарды. 1967 жылы 1, 5, 10, 25 және 50 цент номиналында монеталар айналымға енгізілді. 1 және 5 цент монеталары никельді мыстан, ал қалған монеталар мыс-никель қоспасынан соғылды. 1992 жылы бұл монеталар заңды төлем құралы мәртебесінен айырылды. 1996 жылы жоғары инфляция салдарынан 1, 5 және 10 долларлық монеталар енгізілді. 1 және 5 долларлық монеталар мыс жалатылған болаттан, ал 10 долларлық монеталар никель жалатылған болаттан соғылып, тең қабырғалы қисайған жетібұрышты пішінге ие. 2020 жылдың тамызында 100 долларлық монета таныстырылды. Бұл Гвиана банкі шығарған алғашқы түрлі монета.

Банкноттар

Жеке банкноттарды 19 ғасырдың соңында Британ Гвианасы Банкі мен Колониалдық Банк енгізді. Екеуі де 5, 20 және 100 доллар шығарды. Британ Гвианасы Банкі 1907 жылға дейін, ал Колониалдық Банк 1917 жылға дейін банкноттар шығарды. Колониалдық Банкті Барклейс Банкі сатып алды, ол 1926 және 1941 жылдар аралығында 5, 10, 20 және 100 доллар номиналында ақша қағаздарын шығарды. 1909 жылы Канада Корольдік Банкі 100 долларлық банкноттарды енгізді, содан кейін 1913 жылы 5 және 20 долларлық банкноттар пайда болды. 1920 жылдан бастап банкноттарда фунт стерлингтің номиналы да көрсетілді. 100 доллар 1920 жылға дейін, ал 5 және 20 доллар 1938 жылға дейін шығарылды. Британдық Гвиана үшін қағаз ақша өндірісі 1942 жылы тоқтатылды, ал жергілікті банкноттар 1951 жылы BWI$ банкноттарымен ауыстырылды. 1955 жылы BWI$ ондық жүйеге көшті және «Британдық Кариб теңізіндегі аумақтар, Шығыс тобы» атынан монеталар шығарылды. 1965 жылы Шығыс Кариб доллары (EC$) BWI$-ды алмастырды және Британдық Гвианада бір жыл бойы қолданыста болды, 1966 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, Шығыс Кариб долларын тең құнмен алмастырған Гвиан доллары енгізілді. Банкноттар 1965 жылдың 15 қарашасында 1, 5, 10 және 20 доллар номиналында енгізілді. 1988-1992 жылдар аралығында шығарылған екінші серия 20, 100 және 500 доллар номиналында болды. 1996-1999 жылдардағы сериялар 20, 100, 500 және 1000 доллардан тұрды. 2000-2002 жылдарғы серия 500 және 1000 долларлық банкноттарды қамтыды. 2006 жылдың 29 наурызында 100 және 1000 долларлық жаңа банкноттар шығарылды. 100 долларлық банкнотаның дизайны сол номиналдағы алдыңғы банкноттан сәл өзгеше, тек сол жақ жоғарғы бұрыштағы номиналдың сандық белгісі үлкенірек, экрандық үлгісі басқа, баспахананың таңбасы қысқартылған. Екі банкноттың дизайны да шекараға дейін созылған және Гуянаның электротип картасы бар су таңбаларымен жабдықталған. 2011 жылғы шығарылымда 500 және 1000 доллар номиналындағы банкноттарда жаңа қауіпсіздік элементтері болды, ең айқын – бұрынғы шығарылымдарда қолданылған OVD жапсырмасын алмастырған түрлі-түсті араның голографиялық жолағы. 2013 жылдың 15 қарашасында Гвиана Банкі 9 желтоқсанда қолданысқа енгізілген 5000 долларлық банкнотты таныстырды. Алайда, қазіргі уақытқа дейін Гайана үшін 10 000 долларлық еске алуға арналмаған банкноттарды шығару жоспарланбаған. 2022 жылдың ақпан айында Гвиана Банкі 2000 долларлық банкнотты таныстырды.

Еске алу банкноттары

2016 жылы 50 доллар, 50 жыл Тәуелсіздік. Н.Д. (2021) 2000 доллар, 2022 жылдың ақпан айының соңында шығарылатын 55 жылдық Тәуелсіздік. Бұл Гайананың алғашқы полимерлік банкноты болады.