Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Византия мен Сасани империялары арасындағы соғыс
War between the Byzantine and Sasanian Empires
Лазик соғысы, сондай-ақ Колхида соғысы немесе грузин тарихнамасында Егрисидің Ұлы соғысы деп белгілі, Византия империясы мен Сасани империясы арасында ежелгі грузин Лазика аймағын бақылау үшін болған соғыс. Лазик соғысы жиырма жылға созылды, 541 жылдан 562 жылға дейін, нәтижелері әртүрлі болды және Византия империясының Лазиканы өз вассалдық мемлекеті ретінде тану үшін Персияға жыл сайын салық төлеуге міндеттеген елу жылдық бейбіт келісіммен аяқталды. Лазик соғысы туралы толық мәліметтер Прокопий Кесариялық және Агатий еңбектерінде кездеседі.
The Lazic War, also known as the Colchidian War or in Georgian historiography as the Great War of Egrisi was fought between the Byzantine Empire and the Sasanian Empire for control of the ancient Georgian region of Lazica. The Lazic War lasted for twenty years, from 541 to 562, with varying success and ended with the Fifty Year Peace Treaty which obligated the Byzantine Empire to pay tribute to Persia each year for the recognition of Lazica as a Byzantine vassal state by Persians. The Lazic War is narrated in detail in the works of Procopius of Caesarea and Agathias.
Лазика
Қара теңіздің шығыс жағалауында орналасқан Лазика Кавказ және Каспий теңізі арқылы өтетін маңызды тау жолдарына бақылау жасағандықтан, екі империя үшін де стратегиялық маңызға ие болды. Византия үшін ол Персияның Иберия арқылы Қара теңіз жағалауына шабуыл жасауына тосқауыл болды. Ал парсылар теңізге қол жеткізіп, қазірдің өзінде олардың бекем билігіндегі Иберияға қауіп төндіретін аумақты бақылауға алуды мақсат етті. Лазиканың жер бедері қиын болды және оны табиғи түрде қоршалған мықты шекаралар қоршап тұрды. Бұған қоса, Петра, Археополис, Сарапанис, Сканде, Фазис, Родополис, Ухимерион, Котаён, Оногурис, Трахея, Севастополис және Питиус сияқты күшті бекіністермен де қоршалған.
Lazica, situated on the eastern shore of the Black Sea, and controlling important mountain passes across the Caucasus and to the Caspian Sea, had a key strategic importance for both empires. For Byzantines, it was a barrier against a Persian advance through Iberia to the coasts of the Black Sea. Persians on the other side hoped to gain access to the sea, and control a territory from which Iberia, which was by now under their firm domination, could be threatened. Lazica featured a difficult terrain and was surrounded by naturally impregnable borders. Besides, it was protected by strong fortresses, including Petra, Archaeopolis, Sarapanis,
Skande, Phasis, Rhodopolis, Uchimerion, Kotayon, Onoguris, Trachea, Sebastopolis and Pitius.
Өмірбаян
Парсы сасанидтері 532 жылғы "Мәңгілік бейбітшілік" шарты арқылы Лазиканы (Егрисиді) Рим/Византияның ықпал аймағының бір бөлігі деп мойындады. Осы кезде, жергілікті монархияға ықпалын арттыру мақсатында византиялықтар король I Цаттың дінге өтуін қадағалады: ол 522/3 жылы Константинопольде император Юстин I (Юстинианның ізашары) қолдарынан крещение алып, патшалық белгілерін алды. Византиялық гарнизондар Лазикада және көршілес Абазияда, көбінесе Поти, Севастополь және Питий сияқты жағалау қалаларында орналасты. Патшалықтың астанасы Археополис бекітілді, сондай-ақ Батумидің солтүстігіндегі қазіргі Цихисджириде орналасқан Петрадағы (жағалау жолында) оңтүстікке қарайғы жол да қорғалды. Алайда, 536 жылы византиялық үстемдік толыққанды протекторатқа айналды, себебі король көптеген өкілеттіктерді жаңа magister militum per Armeniam Джон Цибусқа жоғалтты. Цибус византиялық мүдделерді ілгерілету үшін лазикалық саудагерлердің сауда еркіндігін шектеген кезде, халықтың наразылығы 541 жылы кең ауқымды көтеріліске әкелді, ал әлсіреген король Губаз II византиялықтарға қарсы парсылық көмекті жасырын түрде іздеді.
The Persian Sasanians recognized Lazica (Egrisi) as part of the Roman/Byzantine sphere of influence by the "Eternal Peace" Treaty of 532. By that time, in order to foster their influence over the local monarchy, the Byzantines had insisted on the conversion of the King, Tzath I: he received both baptism and royal attributes in Constantinople, from Emperor Justin I (Justinian's predecessor), in 522/3. Byzantine garrisons were stationed in Lazica and in neighboring Abasgia, mostly in the coastal cities of Poti, Sebastopolis and Pityus. The kingdom's capital, Archaeopolis, was fortified, as well as the southern access to the kingdom on the coastal road at Petra (present day Tsikhisdziri, north of Batumi). In 536, however, the Byzantine presence turned into a full protectorate, as the king lost many powers to the new magister militum per Armeniam John Tzibus. When Tzibus curtailed the freedom of trade of Lazic tradesmen to advance Byzantine interests, the popular dissatisfaction led to a full scale uprising in 541, and the weakened king, Gubazes II, secretly sought Persian assistance against the Byzantines.
Соғыс
Бұл шақыруларға сол жылы Персия патшасы Хосров I жауап берді. Ол Лазикаға кіріп, Византияның басты бекінісі Петраны басып алды және елде тағы бір протекторат құрды. Хосров I бір жылдан кейін Коммагенаға жасаған сәтсіз жорығынан соң Парсы еліне қайтты. 543 жылы Арменияға жасалған римдік шабуыл Англон шайқасында шағын парсы әскерлерімен жеңіліп, ал Хосров I бір жылдан кейін Месопотамиядағы Эдессаны қоршауға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. 545 жылы бейбіт келісімге қол қойылды. Лазикада Хосров I-нің елге тікелей парсылық бақылау орнату әрекеті мен зороастрий дін қызметкерлерінің миссионерлік ынтасы христиан Лазикасында наразылық тудырды, және 548 жылы патша Губаз парсыларға қарсы көтерілді. Губаз II император Юстиниан I-ден көмек сұрап, алан мен сабир тайпаларын одақтастырды. Юстиниан Губазға көмектесу үшін Дагистей басшылығында 7000 римдік және 1000 танзи (лаздардың туыстары) қосымша әскерін жіберіп, Петра бекінісін қоршады, бірақ оның аз санды гарнизонынан күшті қарсылыққа тап болды. Михр Михрое басқарған парсы күштері тау өткелдерін қорғаған византиялық шағын отрядты жеңіп, қоршаудағы Петраны босатты. Жеткілікті азық-түлік болмағандықтан, Михр Михрое бекіністе 3000 сарбаз қалдырып, Петраны қамтамасыз ету үшін 5000 әскерді қалдырып Арменияға аттанды. Бұл күшті Дагистей 549 жылы Фазис өзенінде тас-талқан етті. Парсылардың келесі шабуылы да сәтсіз аяқталды, әскербасшы Хориан Гиппис өзенінде (қазіргі Цхенистскали) болған шешуші шайқаста қаза тапты. Дегенмен, парсылар Петраны қайтадан қамтамасыз етуге үлкерді. Жаңа византиялық қолбасшы Бессас Абаски тайпасының парсы жақтастарының көтерілісін басып, ұзақ қоршаудан кейін және Михр Михрое уақытында келмегендіктен Петра бекінісін басып алып, бөлшектеді. Соңғысы 551 жылы Археополиске қарсы күшін жұмсады, бірақ азық-түлік жетіспеушілігінен көптеген әскерлерін жоғалтты. Алайда, ол басқа жерде қарсылыққа тап болмады және кейіннен Скимния мен Суанияның таулы аймақтарына маңызды жолдарды бұзатын Котайс пен Утимереос бекінісін басып алды. 555 жылы жазда ол Телефис пен Оллариядағы византиялық лазикалық күштерді қуғынға түсіріп, оларды Несосқа шегінуге мәжбүр етті. Нахораган Михр Михрое орнына тағайындалды, бірақ ол көп ұзамай аурудан қайтыс болды. Патша Губаз византиялық қолбасшылар Бесса, Мартин және Рустикуспен келіспей, император Юстинианға шағымданды. Бессас қайта шақырылды, бірақ Рустикус пен оның інісі Джон Габазды өлтірді. Бұл жағдайды соғыс алаңындағы жеңіспен түзету үшін византиялық генералдар Оногуриске толық шабуыл жасады, оны Нахораганның шағын күші кері қайтарды және Михр Михрое екі рет басып алуға тырысқан, бірақ сәтсіз аяқталған Археополистегі византиялық базаны бір сәтте басып алып, жойды. Бұл жеңілістер мен лазикалық патшаның өлтірілуі лазикалық және византиялық генералдар арасында ащы араздық тудырды. Лазикалықтар императордан Габаздың інісі Цатесті жаңа патша етіп тағайындауын сұрады, ал сенатор Афанасиус оның өлтірілуін тергеді. Рустикус пен Джон тұтқындалып, сотталып, өлім жазасына кесілді. 556 жылы одақтастар Археополисті қайта басып алып, Нахораганды Фазиске жасаған сәтсіз шабуылында жеңді. Сол жылдың күзінде және қысында византиялықтар Мисимиан тайпасының көтерілісін басып, соңында бейбітшілік орнатты.
Those calls were answered that year by the Persian king Khosrow I, who entered Lazica, captured the Byzantine main stronghold of Petra, and established another protectorate over the country. Khosrow I retreats to Persia a year later after an abortive invasion of Commagene. In 543, a Roman invasion of Armenia was defeated by a small Persian force at Anglon, and Khosrow I unsuccessfully besieges Edessa in Mesopotamia a year later. A peace treaty is signed in 545. In Lazica, Khosrow I's attempt to establish direct Persian control over the country and the missionary zeal of the Zoroastrian priests soon caused discontent in Christian Lazica and King Gubazes revolted in 548, this time against the Persians. Gubazes II requested aid from Emperor Justinian I and brought Alans and Sabirs to an alliance. Justinian sent 7,000 Roman and 1,000 Tzani (relatives of the Lazs) auxiliaries under Dagisthaeus to assist Gubazes, and besieged the Petra fortress, but faced tough resistance from its heavily outnumbered garrison. Persian reinforcements under Mihr Mihroe defeated a small Byzantine force guarding the mountain passes and then relieved the besieged Petra. Lacking enough supplies, Mihr Mihroe garrisoned 3,000 men in the fortress and marched to Armenia leaving 5,000 soldiers to supply Petra. This force was destroyed by Dagisthaeus at the Phasis river in 549. The next Persian offensive also proved to be unsuccessful with the commander Chorianes killed in a decisive battle at the river Hippis (now the Tskhenistskali). Nevertheless, the Persians manage to resupply Petra. The new Byzantine commander Bessas quelled a pro Persian revolt of the Abasgi tribe, took and dismantled the fort of Petra after a lengthy siege and fierce fighting as Mihr Mihroe didn't arrive in time. The latter unsuccessfully diverts his force against Archaeopolis in 551 as many of his men are lost due to a lack of supplies. However, the latter was unopposed elsewhere in the field and managed to capture Cotais and the Uthimereos fortress blocking the important roads to the highland regions of Scymnia and Souania, which were also captured by him later. In the summer of 555, he dislodged a superior Byzantine Lazic force at Telephis and Ollaria by stratagem and forced them to retreat to Nesos. Nachoragan replaced Mihr Mihroe as the latter died of illness shortly after. King Gubazes quarreled with Byzantine commanders Bessas, Martin, and Rusticus, complaining to emperor Justinian. Bessas was recalled, but Rusticus and his brother John eventually murdered Gubazes. To redress this with a victory on the battlefield, the Byzantine generals launched a full scale assault at Onoguris, which was repulsed by a small force under Nachoragan who momentarily took and destroyed the main Byzantine base at Archaeopolis, which Mihr Mihroe had twice tried and failed to take. These defeats and the murder of the Lazic king caused a bitter feud between the Lazic and Byzantine generals. The Lazi people got the Emperor to nominate Tzathes, the younger brother of Gubazes, as their new king, and Senator Athanasius investigated the assassination. Rusticus and John were arrested, tried, and executed. In 556, the allies retook Archaeopolis and routed Nachoragan in his abortive attack on Phasis. In the autumn and winter of the same year, the Byzantines suppressed a rebellion staged by the mountain tribe of the Misimians, and finally made peace.
Нәтиже
Содан кейін 557 жылы византиялықтар мен парсылар арасындағы соғыс аяқталды, ал 562 жылғы Дараның "Елу жылдық бейбіт шарты" бойынша Византия империясы Лазиканың римдік вассал мемлекеті ретінде танылуы үшін Парсыға жыл сайын салық төлеуге міндеттелді. Бұл қақтығыста нақты жеңімпаз болмаса да, Сасани империясының үстемдігі шамалы болды, себебі Рим Парсыға жыл сайын белгілі бір сомада төлем жасауға міндетті болды.
Then, in 557, a truce ended the hostilities between the Byzantines and Persians, and by the "Fifty Years Peace" of Dara of 562, The Byzantine Empire was obliged to pay tribute to Persia each year for the recognition of Lazica as a Roman vassal state. Although no clear winner emerged from the conflict, the Sasanian Empire thus held a slight advantage since Rome was required to pay a set amount to Persia annually.