Кіріспе

Батыс Африка этносы – Наудбалар, жекеше – Науда. Тогодағы кейбір адамдар оларды Лоссо деп атайды. Наудбалар – Батыс Африканың солтүстігіндегі Тогоның Кара аймағындағы Дуфелгу ауданында (префектурасы) өмір өтетін этникалық және тілдік топ. Аудан орталығы – Ниамтугу қаласы, ол сонымен қатар маңызды аймақтық сауда орталығы болып табылады. Наудбалар Того тауларындағы екі тау тізбегінің арасындағы жазықта қоныстанған: оңтүстіктегі Кабие таулары және солтүстіктегі Дефале тізбегі. Олар Ниамтугу, Кока, Бага, Тенега, Сиу, Джогеррегу, Сиодуга, Кпадеба, Хаго, Куку және Кунфага елді мекендерін қамтиды. Дуфелгу ауданы оңтүстікте Коза ауданымен, шығыста Бина ауданымен, батыста Бассар ауданымен, солтүстікте Керан ауданымен және солтүстік-шығыста Бенинмен халықаралық шекарамен шектеседі.

Адамдар

Наудбалар негізінен өмірлену үшін шаруашылық және шағын мал шаруашылығымен айналысады, әсіресе тауық, қарақұстар, ешкі, шошқа және қой өсіреді. Олар қарақұмық пен сорго егіп, одан қалың қоюлатылған ботқа (ла пате) жасайды, ол олардың тамақтануының негізгі бөлігі болып табылады, сондай-ақ одан даам деп аталатын аздаған спирттік сусын дайындайды. Олар ямс, кассава, жер жаңғағы, бұршақ және фонио да өсіреді. 19 ғасырдың соңында этнограф Лео Фробениус сияқты алғашқы еуропалық саяхатшылар оларды мекендейтін аймақтағы пальма ағаштарының көптігіне байланысты "пальма халқы" деп атады. Наудбалар құнарлы жерлерді іздеп, Сокоде мен Ноцзе арасындағы №1 Солтүстік-Оңтүстік ұлттық тас жолының бойындағы аймаққа қоныс аударды, онда көптеген қауымдастар құрды. Бұдан бөлек, олар жалақылы жұмыс табу үшін Тогоның астанасы Ломеге және Гананың астанасы Аккраға көшіп барды. Олар Тогоның Плато аймағына және Гананың Вольта аймағына, тіпті қазіргі Оти аймағына дейін көшіп, кофе және какао плантацияларында жалға шаруа ретінде жұмыс істейді. Наудба еркектері Германия, Ұлыбритания және Францияның отарлық армияларында, сондай-ақ Гана мен Того армияларында екі елдің тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдары қызмет етті.

Тіл

Наудбалар өздерін наудда (бірлік) немесе наудба (көптік) деп атайды, ал олардың тілі – наудм. Тогода шамамен 190 000, Ганада 8 000 адам наудм тілінде сөйлейді. Наудм тілі Солтүстік Бениннің Донга провинциясындағы (бұрынғы Атакора департаментінің оңтүстік бөлігін құрайтын) Джугу қаласының жанында тұратын Пила Пила және Танека халқының йом тіліне ең жақын. Наудм және йом тілдері, Буркина-Фасодағы мосси халқының тілі – море сияқты, Нигер-Конго тілдерінің Гур (немесе Вольтайк) тобындағы Оти-Вольта тілдер тобына жатады. "Лоссо" атауы әдетте ламба және наудба тайпаларын атау үшін қолданылады. Науда емес адамды атау үшін "лама" сөзі қолданылады. "Лоссо" немесе "Лоссоту" атауының шығу тегі белгісіз, бұл атау олардың қабые көршілері берген аттан туындаған болуы мүмкін. Тогоның француз отаршылдық әкімшіліктері қазіргі Дуфелгу округінің барлық тұрғындарына, олардың этникалық немесе тілдік жақындығына қарамастан, "Лоссо" деген ат берген кезде жаңсақтық туды және осы күнге дейін сақталып келеді. Яғни, бүкіл этностық топ енді оларға түсініксіз, мағынасы жоқ атпен аталуда, себебі отаршылдық саясатта кеңінен тараған жалпылау мен жіктеу әдістері осыған әкеп соқты. Дуфелгу округіндегі Яка, Агбанде, Каджалла, Аллум, Леон, Дефале, Масседена, Пуда және басқа да ауылдардың тұрғындары әдетте ламба тілдері деп жіктелетін тілдерде сөйлейді, бірақ отаршылдық әкімшілік оларды "Лоссо" деп те атаған. Наудба мен олардың ең жақын көршілері – қабые және ламба тайпалары арасында үлкен өзара әсер болғанымен, олардың тілдері бір-бірінен ерекшеленеді және өзара түсіністік жоқ.

Тарих

Тогоның көптеген этникалық топтары сияқты, наудбалар да өздерінің аймақтың түпкілікті тұрғындары екендерін мәлімдейді. Басқа топтар сияқты, олардың ресми дәстүрі бойынша, алғашқы наудбалар қазіргі Буркина-Фасо мемлекетіндегі мосси тайпасынан шыққан. Бастапқы тұрғындар әр жағдайда садақ-жебе, сопақ және олардың жынысына тән басқа да құралдары бар ер адам мен өз рөліне қажетті құралдарды алып жүрген әйел болған. Бұл ретте, көптеген егде жастағы наудбалар наудбалардың "шығыстан, Джугуға (Бенин) қарай" келгенін айтқан. Бұл мәлімдемені Джугу маңындағы аймақтағы наудма және йом тілдерінің тығыз байланысы растайды. Йом-наудма тілдері мен Буркина-Фасоның море тілі арасындағы айқын ұқсастық наудба, пила-пила, танека және, мүмкін, воаба халықтарының қазіргі Буркина-Фасода ортақ тегі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Наудбалар шығыстан келген көші-қонның соңғы толқыны деп есептеледі, ол солтүстіктегі ламба тайпасының және оңтүстіктегі каби тайпасының таулы аймақтары арасындағы жазыққа енген. Соңғы зерттеулер наудбалардың шығу тегі туралы білімімізді арттырды. Ниамтугудың негізін қалаушылар – Кегидимгбада және оның әйелі Ия есімдерімен танылды. Зерттеушілер наудма және море тілдері арасындағы 35% лексикалық ұқсастық мосси және наудба, пила-пила, танека халықтарының ортақ ата-тегін растауға жеткілікті екенін анықтады. Алайда, бұл соңғылары мосси тайпасының тармақтары екенін немесе олардың тілдері море тілінен бастау алады деген пікірді қолдамайды. Наудма тілін зерттеу барысында, наудбалардың аспаннан келгенін айтқан адамдар, шын мәнінде, солтүстіктен келгендерін білдірген болуы мүмкін екені анықталды. Зерттеушілер наудбалардың қазіргі қоныс аумағына көшіп келуі 15 ғасырда басталғанын және бір реттік қозғалыс емес, солтүстік және шығыстан толқындармен жүргенін болжайды.