Кіріспе

Антарктикадағы ең үлкен белгілі мұз асты көлі

Восток көлі Ресейдің Восток станциясының астында, Шығыс Антарктика мұз қабатының оңтүстік полюсінде орналасқан, теңіз деңгейінен жоғары. Бұл тұщы сулы көлдің беті мұздың астында шамамен тереңдікте, бұл оны теңіз деңгейінен шамамен тереңде орналастырады. Оның ең кең жеріндегі ұзындығы шамамен километр, ені километр, көлемі бойынша 6-шы орында тұр. Көлді тау қырқасы екі терең ойысқа бөледі. Қырқадан асып өтетін су қабатының тереңдігі шамамен метр, ал солтүстік ойыста шамамен метр, оңтүстік ойыста метрге жетеді. Көл Восток станциясының атымен аталады, ал станция өз кезегінде "шығыс" деген мағына беретін Восток (Восток) атты әскери кемесінің құрметіне аталған. Восток аймағында мұз асты көлінің бар екендігін алғаш рет орыс географы Андрей Капица 1959 және 1964 жылдарғы Совет Антарктика экспедицияларында мұз қабатының қалыңдығын өлшеу үшін жасалған сейсмикалық зерттеулердің нәтижесінде болжаған. 1993 жылы J. P. Ridley ERS 1 лазерлік биіктік өлшегішін пайдаланып көлдің бар екенін толық растады. Көлдің жасы 25 миллион жылға дейін жетеді. 2012 жылдың 5 ақпанында ресейлік ғалымдар тобы шамамен метрлік ең ұзын мұз өзегін жасап, мұз қалқанын тесіп, көл бетіне жетті. Жаңа тоңған көл мұзының алғашқы өзегі 2013 жылдың 10 қаңтарында 3468 метр тереңдікте алынды. Алайда, мұз тесілгеннен кейін, төмендегі көлден су бұрғы тесігі арқылы ағып шығып, оны тоңудан сақтау үшін қолданылған фреон мен керосинмен араластырды. және Сатурнның Энцелад спутнигімен.

Ашылу

Ресейлік ғалым Петр Кропоткин 19 ғасырдың соңында Антарктика мұздықтарының астында тұщы су бар деген идеяны алғаш рет ұсынды. Ол мыңдаған вертикальды метр мұздың жинақталған массасының тудырған зор қысымы мұз қаптамасының ең төменгі бөлігіндегі балқу температурасын төмендетіп, мұздың сұйық суға айналуына мүмкіндік береді деп теориялады. Кропоткин теориясын орыс мұзтанушысы И. А. Зотиков 1967 жылы осы тақырыпта қорғаған докторлық диссертациясы арқылы одан әрі дамытты. Капица бұл аймақта мұз асты көлінің бар екенін алғаш айтты, ал кейінгі зерттеулер оның болжамын растады. 1970 жылдардың басында Антарктидадағы британдық ғалымдар жүргізген әуеден мұзды тесіп өтетін радарлық зерттеулер мұздың астында сұйық тұщы сулы көлдің бар екенін көрсететін ерекше радарлық сигналдарды анықтады. 1991 жылы Лондон университетінің колледжіндегі Муллард ғарыш ғылымы зертханасының қашықтан зондтау маманы Джефф Ридли ERS 1 спутнигін Антарктика мұздықтарының ортасына қарай жоғары жиілікті массивін бұруға бағыттап, зерттеу жүргізді. ERS 1 спутнигінен алынған деректер 1973 жылғы британдық зерттеулердің нәтижелерін растады, бірақ бұл жаңа деректер 1993 жылға дейін «Journal of Glaciology» журналында жарияланбады. Ғарыштан алынған радарлық суреттер бұл мұз астындағы тұщы судың әлемдегі ең үлкен көлдердің бірі екенін және Антарктидадағы 140-қа жуық мұз асты көлдерінің бірі екенін көрсетті. Ресейлік және британдық ғалымдар әуеден мұзды тесіп өтетін радарлық бейнелеу және ғарыштан алынған радарлық биіктік өлшеу сияқты әртүрлі деректерді интеграциялап көлді анықтады, ал көлдің табылуы 1996 жылғы 20 маусымда «Nature» ғылыми журналында жарияланды. Көлдің мұздық астында көп мөлшерде сұйық су бар екені расталды. Көлде кем дегенде 22 сұйық су қуысы бар, олардың әрқайсысының орташа көлемі шамамен. Көлге есім берілген станция Антарктиканы ашқандардың бірі, орыс зерттеушісі адмирал Фабиан фон Беллинсгаузеннің 900 тонналық «Восток» әскери кемесінің құрметіне аталды. 2006 жылдың қаңтар айында мұздықтың астында орналасқан екі кішірек көлдің табылуы жарияланды, олар «90 градус шығыс» және «Советская» деп аталды. Бұл Антарктикадағы мұз асты көлдері мұз асты өзендерінің желісімен байланысты болуы мүмкін деген күдік тудырды. Полярлық бақылау және модельдеу орталығының мұзтанушылары Антарктиданың көптеген мұз асты көлдерінің кем дегенде уақытша байланыста екенін болжайды. Восток көлі бассейні Гамбурцев таулары, мұз асты тау жотасы және C дөңгелегі арасындағы бірнеше жүз шақырымдық континенттік соқтығысу аймағының құрылымындағы шағын тектоникалық ерекшелік болып табылады. Көлдің суы қалың шөгінділердің үстінде орналасқан, олардың қалыңдығы, мұздық қаптамасы пайда болғанға дейін Антарктиданың климаты мен өмірі туралы бірегей жазбаны сақтап қалған болуы мүмкін.

Сый-сыпаттары

Көлдің суы шамамен 15 миллион жыл бұрын қалың мұздық астында мөрленген деп есептеледі. Жер бетінде табиғи түрде байқалған ең төменгі температура 1983 жылғы 21 шілдеде Восток станциясында тіркелді. Жердің ішкі бөлігінен келетін геотермальдық жылу көлдің түбін жылыта алады, ал мұздық көлді беттегі суық температурадан қорғайды. Восток көлі – азот пен оттегіге қаныққан олиготрофты экстремалды орта, судың әр литрінде азот пен оттегінің мөлшері Жер бетіндегі кәдімгі тұщы сулы көлдердегі көрсеткіштерден 50 есе жоғары. Восток көлінің үстіндегі континенттік мұз қабатының ауырлығы мен қысымы газдың жоғары концентрациясына себеп болуы мүмкін. Суда ерігеннен басқа, оттегі және басқа газдар клатрат деп аталатын құрылымдарда тұтылады. Клатрат құрылымдарында газдар мұзды қуысқа қамтылып, жиналған қарға ұқсайды. Бұл құрылымдар Восток көлінің тереңдігіндегі жоғары қысымда пайда болады және бетке шығарылса тұрақсыз болады. Күн мен Айдың орналасуына байланысты көлдің беті шамамен көтеріледі. Көл толық қараңғылықта, зор қысым астында және оттегіге бай болуы күтіледі, сондықтан көлде тіршілік ететін кез келген организмдер осы ортаға бейімделіп, ерекше даму жолынан өткен болуы мүмкін. Восток көлінің терең мұз қабаттарынан Hydrogenophilus thermoluteolus микроорганизмдері табылды; олар қазіргі кезде жер бетінде тіршілік ететін түрлер. Бұл су асты көлін қоршап тұрған тау жыныстарының геотермальдық жүйесін пайдаланатын терең биосфераның бар екендігін көрсетеді. Жоғары қысымға, тұрақты суыққа, азық заттардың жетіспеуіне, ықтимал жоғары оттегі концентрациясына және күн сәулесінің болмауына қарамастан, көлде микробтық тіршілікке мүмкіндік бар деген үміт бар. Юпитердің Еуропа және Сатурнның Энцелад спутниктерінде де мұздың қалың қабығының астында көлдер мен мұхиттар болуы мүмкін. Егер Восток көлінде өмірдің бар екені расталса, мұзды спутниктерде де өмірдің болуына үміт артады.

Зерттеу

1998 жылы Восток станциясында жұмыс істейтін зерттеушілер әлемдегі ең ұзын мұз түйіндерінің бірін жасады. Ресей, Франция және АҚШ-тың бірлескен командасы ұзын ядроны бұрғылап, талдады. Көлдің жоғарғы жағына жақын бұрғыланған ядролардан алынған мұз үлгілері 420 000 жыл бұрын пайда болған деп бағаланды. Бұл көл 15 миллион жыл бұрын мұз қаптамасы пайда болғаннан бері жер бетінен жабылып қалған деген болжам бар. Мұздықтың іргесін бұрғылау мұздық пен көлдің сұйық сулары арасындағы күдікті шекарадан жоғары қасақана тоқтатылды. Бұл теңіздің 60 тонналық фреон мен керосинді сумен ластануын болдырмау үшін, бұрғылау тесігінің құлап, мұздап қалуына жол бермеу үшін жасалды. 2011 жылдың қаңтар айында Ресейдің Антарктика экспедициясының басшысы Валерий Лукин өзінің командасының суға жету үшін мұздың небары қалғанын мәлімдеді. Олар суға дейін бұрғылаудың орнына, жылу бұрғылаудағы сенсор судың бос екенін анықтаған кезде, оның үстіне тоқтамақшы болды. Осы кезде бұрғылауды тоқтатып, бұрғылау ойығынан шығаруға болады. Бұрғыны алып тастау астындағы қысымды төмендетеді, бұрғының түбінде мұздың тығынын пайда етіп, мұз қатып қалу үшін тесікке суды тартады. 2011 жылдың 5 ақпанында бұрғылау тоқтатылды, сондықтан зерттеу тобы Антарктиканың қысқы маусымы басталғанға дейін мұздан шыға алды. Бұрғылау тобы 2011 жылдың 6 ақпанында ұшақпен кеткен. Жоспар бойынша, келесі жазда команда мұздан сынама алып, талдауға бұрғылауды жалғастыруға тиіс болды. Ресейліктер 2012 жылдың қаңтар айында көлге бұрғылауды қайта бастады және 6 ақпанда судың жоғарғы бетіне жетті. Зерттеушілер бұрғылау орнында көлдің суы тоңазып, бірнеше айдан кейін жаңадан пайда болған мұздың мұздық үлгілерін жинап, Францияның Гренобль қаласындағы Гляциология және қоршаған ортаның геофизикасы зертханасына талдау үшін жіберді.

Біріккен Корольдік пен АҚШ

1999 жылы ғалымдар алғаш рет аккрециялық мұздарда микробтардың болуына дәлелдер келтірді. Одан бері Скотт О. Роджерс басқаратын ғылыми топ 1990 жылдардағы АҚШ-тың бұрғылау жобаларынан алынған аккрециялық мұздан (мұз астындағы су қабатынан емес) әртүрлі бактериялар мен саңырауқұлақтарды анықтап келеді. Оның сөзіне қарағанда, мұздың астындағы көл стериль емес, бірегей экожүйеге ие. 2013 жылдың шілдесінде Скотт Роджерс командасымен бірге нуклеин қышқылының (ДНК және РНК) тізбектемесін жүргізіп, нәтижелер аккрециялық мұздағы және, демек, көлдегі метаболикалық процестерді анықтауға мүмкіндік берді. Топ 3507 уникалды гендік тізбек тапты, олардың шамамен 94% бактерияларға, ал 6% эукариоттарға жатады. 1623 тізбек үшін таксономиялық жіктеу (туыс және/немесе түрлерге) немесе идентификация жасау мүмкін болды. Жалпы, таксондар бұрын сипатталған көлдерде, тұзды суларда, теңіз ортасында, топырақта, мұздықтарда, мұзда, көл шөгінділерінде, терең теңіз шөгінділерінде, терең теңіздің жылулық көздерінде, жануарлар мен өсімдіктерде кездесетін организмдерге ұқсас болды. Аэробтық, анаэробтық, психофильдік, термофильдік, галофильдік, алкалифильдік, ацидофильдік, құрғақшылыққа төзімді, автотрофтық және гетеротрофтық организмдердің тізбектері, соның ішінде көпжасушалы эукариоттардың да саны табылды. Олар базальдық мұзда көл аккрециялық мұзында табылғандарға қарағанда мүлдем басқа организмдер қауымдастығы бар екенін анықтады, бұл олардың екі мүлдем бөлек экожүйені білдіретінін көрсетеді. Тағы да бактериялар мен эукариоттар туралы хабарламалар жарияланды. Көл мұзындағы организмдердің ең жоғары әртүрлілігі иондар мен аминқышқылдарының жоғары концентрациясымен (p<0.05) байланысты болды. Бұрынғы зерттеулер балықтың ішегінде бактериялардың бар екенін көрсеткенімен, балықтан алынған тізбектер табылған жоқ. Алайда, 2020 жылғы зерттеуде Антарктида жағалауында кең таралған (Notothenia coriiceps) тас балықтың рРНК тізбегіне 97% -дан астам ұқсас рРНК тізбегі табылды. Бұл Восток көлінде тіршілік ететін балық түрінің алғашқы тіркелуі. Бұл балық антифриз ақуызын өндіреді. Ұлыбританияның Ньюкасл қаласындағы Нортумбрия университетінің микробиологы Дэвид Пирс ДНК бұрғылау процесінен келген ластану болуы мүмкін екенін, және Восток көлінің өкілі емес екенін айтты. Ескі мұз қабаттары 1990 жылдары өмірді емес, мұзда сақталған өткен климаттың дәлелдерін іздеу үшін бұрғыланды, сондықтан бұрғылау жабдығы стерильденбеген. Сонымен қатар, Восток көлінің сарапшысы Сергей Булат, Ресейдің Гатчина қаласындағы Петербург ядролық физика институтында жұмыс істейді, үлгідегі кез келген жасушалардың немесе ДНК фрагменттерінің көлде өмір сүретін организмдерге тиесілі болуына күмән келтіреді. Оның пікірінше, үлгілер сыртқы ортадан келген тіндер мен микробтармен қатты ластанған болуы мүмкін. Скотт Роджерс ластану мүмкіндігін жоққа шығарды, себебі бақылау шаралары қатаң болды, және мұз үлгілерінің әрқайсысынан табылған организмдердің комбинациясы суық көл мен мұзда өмір сүретін организмдерге (соның ішінде Антарктикадағы тас балықтың тізбегіне) сәйкес келді, және үлгі алу немесе зертханалық процедуралардан келген ластануға сәйкес келмеді. Сонымен қатар, барлық зертханалық процедуралар Эри көлінен алынған мұз үлгілерімен параллель жүргізілді, және екі дерек жиынтығы да мүлдем өзгеше болды. Эри көлінің үлгісі адам қоныстануының көптеген белгілерін көрсетті, ал Восток көлінің мұз үлгілері адам қоныстануының белгілерін көрсетпеді. Эри көлінің үлгісінде бактериялар мен эукариоттардың филасының профилі де мүлдем өзгеше болды.

Ресей мен Франция

Ресейлік және француз ғалымдары Восток көлі суының молекулалық ДНК зерттеулерін жүргізіп келеді, көптеген ДНК кітапханаларын құрастыру арқылы. Бұл ДНК фрагменттерінің жиынтығы, ғалымдарға бактериялардың қай түрге жататынын анықтауға мүмкіндік береді. Көлден алынған сынамаларда 1000 бөлік суға шамамен 1 бөлік керосин кездеседі, және олар бұрғылау ұшы мен керосин бұрғылау сұйығында бұрын болған бактериялармен ластанған. Қазірге дейін ғалымдар 255 ластанушы түрді анықтады, сонымен қатар 2012 жылы көлдің бетіне бұрғыланған кезде халықаралық дерекқорларда табылмайтын белгісіз бактерияны да анықтады, және олар бұл Восток көліне тән жаңа түр болуы мүмкін деп үміттенеді. Алайда, сол институттағы зертхана меңгерушісі Владимир Королев, бактериялар энергия көзі ретінде керосинді – бұрғылау кезінде қолданылатын антифризді пайдаланатын ластанушы болуы мүмкін екенін айтты. Ғылыми қауымдағы сыншылар бұрғылау сұйығымен ластанбаған көл суының таза сынамаларын сынамайынша, ешқандай құнды ақпарат алу мүмкін емес екенін мәлімдейді. Ластану мәселелеріне қарамастан, 2013 жылдың мамыр айында Ресейдің «Восток» антарктикалық станциясындағы бұрғылау құрылғысы «халықаралық ғылыми қауымдастықтың Антарктидадағы ресейлік зерттеулердің жетістіктерін мойындауының және ресейлік ғалымдардың 2012 жылдың 5 ақпанында жүргізген Восток мұз асты көлін ашу операциясының нәтижесі» ретінде тарихи ескерткіш деп жарияланды. 2015 жылдың қаңтарында ресейлік баспасөз ресейлік ғалымдардың арнайы 50 килограмдық зондты пайдаланып Восток көліне жаңа «таза» бұрғылау орнын жасағанын хабарлады. Бірақ бұрғылау технологиясы сұйық суды, әсіресе таза сынамаларды жинауға қолайсыз болып шықты және нәтижелер жарияланбады. Судың бұрғылау орнының төменгі бөлігінде 30-40 метрге көтерілуі күтілген, бірақ іс жүзінде көлден су 500 метрден астам биіктікке көтерілді. Сол жылдың қазан айында Ресей федералды үкіметінің жеткіліксіз қаржыландыруына байланысты солтүстік жазғы маусымда жұмыс тоқтатылды. 2019 жылы Ресей үкіметі Восток көлі ғылыми-зерттеу станциясында ресейлік миллиардер Леонид Михельсонның қаржыландыруымен жаңа қыстау кешенін орнатуды тапсырды. Бұл кешен жазда 35 адамды, қыста 15 адамды қабылдай алады және 200 киловатт қуаты бар 4 дизель генераторына ие болады. 133 модульден тұратын жаңа кешен 2021 жылдың желтоқсанында «Прогресс» станциясына жеткізілді және келесі төрт жыл ішінде Восток көлі ғылыми-зерттеу станциясына тасынып, орнатылатын болады.

Бұрғылау сұйықтықтарынан болатын ластану

Кейбір экологиялық ұйымдар мен ғалымдар бұл бұрғылау жобасына қарсы шығып, ыстық сумен бұрғылаудың қоршаған ортаға тигізер әсері шектеулі болады деп мәлімдеді. Басты алаңдаушылық – көл ресейліктердің бұрғылау тесігін қайта қатып қалмас үшін қолданған антифризбен ластануы мүмкін. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық зерттеулер кеңесінің ғалымдары Восток көлінде микробтық өмір бар деп есептейді және осы ұзақ оқшауланғаннан кейін, көлдегі кез келген тіршілік формасын ластанудан қатаң қорғау қажет деп санайды. Ресейліктердің бастапқы бұрғылау техникасы бұрғылау тесігін майлау және оның құлауы мен қатып қалуына жол бермеу үшін фреон мен керосин қолдануды қамтыды; осы химиялық заттардың бірі Восток көлінің үстіндегі мұзда осы уақытқа дейін қолданылған. Ресейліктер операцияларын жақсартқанын мәлімдесе де, олар керосинмен ластанған сол бұрғылау тесігін пайдалануды жалғастыруда. Ресейлік Антарктика экспедициясының басшысы Валерий Лукиннің сөзіне сәйкес, Петербург ядролық физика институтының зерттеушілері жасаған жаңа жабдықтар көлге енген кезде оның таза қалуын қамтамасыз етеді. Бірақ кейбір экологиялық ұйымдар бұл аргументтерге көз жеткізбейді. Антарктика және Оңтүстік мұхит коалициясы бұл бұрғылау әдісінің Восток көліне және Антарктикадағы басқа мұз асты көлдеріне (кейбір ғалымдар Восток көлімен байланысты деп санайтын көлдерге) қауіп төндіретін, ойсыз қадам екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ыстық сумен бұрғылау үшін Ресей экспедициясының шалқары лагерінде өндірілгеннен гөрі көбірек қуат қажет болар еді.