Кіріспе
Физикалық географияда фьорд немесе фиорд (/'f//j//ɔr//d//audio=En us fjord.ogg, //f//i:/'/ɔr//d/) – мұздықтардың әрекетінен пайда болған, тік беткейлері немесе жартастары бар ұзын, тар теңіз шығанағы. Фьордтар Антарктида, Арктика және солтүстік және оңтүстік жарты шарлардағы құрлықтардың жағалауларында кездеседі. Норвегияның жағалауы шамамен 1200 фьордымен ұзынға жуық, ал фьордтарды есептемегенде, тек ұзындығы шамалы.
the landform
In physical geography, a fjord or fiord (/'//f//j//ɔr//d//audio=En us fjord. ogg//, //f//i:/'/ɔr//d/) is a long, narrow sea inlet with steep sides or cliffs, created by a glacier. Fjords exist on the coasts of Antarctica, the Arctic, and surrounded landmasses of the northern and southern hemispheres. Norway's coastline is estimated to be long with its nearly 1,200 fjords, but only long excluding the fjords.
Құрылу
Шынайы фьорд мұздық қоршаған тау жыныстарын бөліп алу және абразия арқылы U пішіндес аңғар жасағанда пайда болады. Стандартты модельге сәйкес, мұздықтар мұздыққа дейінгі көлбеу еңісті аңғарларда қалыптасқан. Мұздықтың әрекетінен кейін тереңдеген U пішіндес аңғар пайда болады, ол аңғардың немесе ойыстың соңында күрт аяқталады. Мұндай аңғарлар мұхит суларымен толғанда фьордтарға айналады. Теңіз деңгейінен жоғары орналасқан шектеулер тұщы сулы көлдерді құрайды. Көп жағдайда мұндай шектеулер күшті ағыстар мен үлкен тұзды сулы жылдамдықтар тудырады (мысалы, скукумчук). Норвегиядағы Солтстраумен әлемдегі ең күшті су ағыны деп жиі айтылады. Бұл ерекшеліктері фьордтарды риалардан (мысалы, Котор шығанағы) ерекшелендіреді, олар көтерілген теңіздің су астында қалған аңғарлар болып табылады. Драмменсфьорденді Свелвик "тізбегі" екіге бөледі – мұзбен жабылған кезде теңіз деңгейінен төмен болған, бірақ мұздықтан кейінгі көтеріліс кезінде фьордтан жоғары көтерілген құмды морена. 19 ғасырда Йенс Эсмарк фьордтар мұздықтардың әрекетінен пайда болған және Солтүстік Еуропаның көп бөлігі тарихқа дейінгі дәуірде қалың мұзбен жабылған деген теорияны ұсынды. Мұндай шектеулер көбінесе тасты болады. Шектеулер мұздың таралуына мүмкіндік беретін ойыстар мен төмендіктермен байланысты, сондықтан эрозиялық күші азаяды. Джон Уолтер Грегори фьордтардың тектоникалық шығу тегі бар және мұздықтардың олардың қалыптасуында аз рөл атқарады деп мәлімдеді. Алайда, кейінгі зерттеулер мен жарияланымдар Грегоридің пікірін жоққа шығарды. Hardangerfjord мысалында, Каледониялық бүктелістің жарықтары мұздықтардың эрозиясын бағыттады, ал Sognefjord бағыты мен бүктеліс үлгісі арасында нақты байланыс жоқ. Фьордтардағы жарықтар мен бағыт арасындағы осы қатынас Lyngen аймағында да байқалады. Мұздыққа дейінгі, үшінші дәуірдегі өзендер жер бетін эрозиялап, кейіннен мұздық ағыны мен тау жыныстарын эрозиялауды бағыттайтын аңғарларды жасады. Бұл, әсіресе, Батыс Норвегияда болған болуы мүмкін, онда құрлықтың көтерілуі өзендердің эрозиялық күштерін күшейтті. Ал терең Sognefjordenнің айналасында тереңдік бар. Hardangerfjord бірнеше бассейндерден тұрады, олар шектеулермен бөлінеді: ең терең бассейн – Samlafjorden (Jonaneset (Jondal) мен Ålvik арасында), Kvam-дағы Vikingneset-те ерекше шектеуі бар. Бұл фьордтардағы шағын сарқырамалар да тұщы су ресурстары ретінде пайдаланылады. Фьорд жүйелерінде су астындағы ілмелі аңғарлар да кездеседі. Мысалы, Sognefjord тармақтары негізгі фьордқа қарағанда әлдеқайда жай. Fjærlandsfjord аузы терең, ал негізгі фьорд жақын жерде орналасқан. Ikjefjord аузының тереңдігі 50 метр, ал негізгі фьорд сол жерде орналасқан. Bolstadfjordenнің тек қана шектеуі бар және Vosso өзенінен күшті тұщы су ағыны болғандықтан, терең фьордта айналымды тоқтататын тұзды-тұщы су қабаты пайда болады. Bolstadfjordenнің терең, тұзды қабаттары оттегісіз, ал теңіз түбін органикалық заттар жабады. Жайық деңгейі де күшті су ағынын тудырады. Жайық деңгейі төмен немесе араласу деңгейі төмен фьордтарда терең сулар жыл сайын жаңартылмайды, ал оттегінің төмен концентрациясы терең суды балықтар мен жануарлар үшін қолайсыз етеді. Ең ауыр жағдайларда, жер бетінде тұщы судың тұрақты кедергісі болады және фьорд мұздай қатады, сондықтан жер бетінде оттегі болмайды. Драмменсфьорден – соның бір мысалы. Sognefjordenнің Gaupnefjorden тармағына мұздық өзен ағып жатқандықтан тұщы су қатты әсер етеді. Velfjordenде тұщы судың ағысы аз. Бұл рифтер Норвегияның солтүстігінен оңтүстігіне дейінгі фьордтарда табылған. Рифтердегі теңіз тіршілігі Норвегия жағалауының балыққа бай болуының басты себептерінің бірі деп саналады. Бұл жаңалық болғандықтан, зерттеулер аз жүргізілді. Рифтерде мыңдаған тіршілік түрлері бар, мысалы, планктон, коралл, анемондар, балықтар, акулалардың бірнеше түрі және тағы басқалары. Олардың көпшілігі су бағанасының жоғары қысымы мен терең теңіздің қараңғылығы астында өмір сүруге бейімделген.
Скеррилер
Кейбір фьордтарға жақын жағалау аймандарының теңізге қараған шеттерінде мұзбен ойылып жасалған арналар өте көп және бағыттары әртүрлі болғандықтан, тасты жағалау мыңдаған аралдарға бөлінеді – кейбіреулері үлкен және таулы, ал енді біреулері жартас тіктеп тұрған немесе тас рифтері болып, кеме жүруге қауіпті. Оларды шкерлер деп атайды. "Скерри" термині ежелгі скандинав тіліндегі "sker" сөзінен шыққан, ол "теңіздегі жартас" дегенді білдіреді. Скеррилер көбінесе фьордтардың шығу жерлерінде қалыптасады, онда жағалауға перпендикуляр мұздық аңғарлар басқа қиылысқан аңғарлармен күрделі құрылымды біріктіреді. Норвегияның аралды жағалауы – осындай шкерлердің тобы (skjærgård деп аталады); көптеген фьордтар жағалауға параллель орналасқандықтан, таулы аралдар мен шкерлердің үздірілмейтін қатары арқылы қорғалған арнаны құрайды. Осы арна арқылы Ставангерден Норвегияның Солтүстік мүйісіне дейін жолдың көп бөлігін қорғалған өткелмен жүруге болады. Блинделия – Норвегияның оңтүстігіндегі Кристиансан қаласынан басталып, Лиллесан қаласынан өтетін қорғалған су жолы. Бохуслен аймағындағы Швеция жағалауы да осылай қорғалған. "Ішкі жол" Сиэтл (Вашингтон) және Ванкувер (Британдық Колумбия) қалаларынан Алясканың Скайуэй қаласына дейін ұқсас бағыт ұсынады. Тағы бір мұндай шкерлермен қорғалған өткел Магеллан бұғазының солтүстігінен басталады.
Фитопланктон
Фиордтар фитопланктон қауымдастықтары үшін ерекше экологиялық орта жасайды. Полярлық фиордтарда мұздықтар мен мұз қабаттарының ағыны суға салқын, тұщы балқыған суды және тасымалданған шөгінділерді қосады. Бұл ағынмен келетін қоректік заттар фитопланктонның өсуін күрт арттыра алады. Мысалы, Батыс Антарктида түбегіндегі кейбір фиордтарда балқыған судың қоректік заттары диатомдық гүлдеуге (диатомия гүлдеріне) ықпал етеді, бұл фитопланктонның өте өнімді тобы және осы фиордтарды басқа түрлер үшін құнды жемдеу орындарына айналдырады. Климаттың өзгеруі ұзақ мерзімді балқыған судың көлемін азайтатын болса, мұндай фиордтардағы қоректік заттардың динамикасы өнімділігі төмен түрлерге қарай ығысып, фиорд жүйелерінің азық тізбегі экологиясын тұрақсыздандыруы мүмкін. Қоректік заттар ағынынан өзге, ағып жатқан мұздықтармен келген шөгінділер су қабатында ілініп, тұмандылықты арттырып, фиордтың тереңдігіне жарық түсуін кемітеді. Бұл эффект су массасының терең бөліктерінде фотосинтез үшін қолжетімді жарықты шектеп, беткі қабатта фитопланктон мөлшерін азайтуы мүмкін. Жалпы алғанда, фиордтардағы фитопланктон мөлшері мен түрлер құрамы маусымдық өзгереді, бұл маусымдық жарық мөлшерімен және мұздықтардың еруіне, теңіз мұздарының пайда болуына байланысты судың қасиеттерімен шартталған. Фиордтардағы фитопланктон қауымдастықтарын зерттеу белсенді зерттеу саласы болып табылады және FjordPhyto сияқты ұйымдармен қолдалады, ол жергілікті тұрғындар, туристер және түрлі топтардан келген қайық жүргізушілер жинаған фитопланктон үлгілерін зерттеуге бағытталған азаматтық ғылым жобасы.
Жағалау шелефтері
Эпишельф көлі, еріген су мұзды жартастың астында қалып қойғанда және тұщы су тығыз тұзды судың үстінде жүзіп тұрғанда пайда болады. Оның беті қатып, жекеленген экожүйе құралуы мүмкін.
Этимология
Фиорд сөзі норвег тілінен алынған, онда ол әртүрлі диалекттерде , , немесе деп айтылады және көбінесе кез келген ұзын, тар су алабына, шығанаққа немесе арнаға қатысты қолданылады (мысалы, Ослофьордты қараңыз). Норвег сөзі көне скандинав тілінен келген fjǫrðr сөзінен мұраға алынған, ол өткел және паромдық жүк тасымалы үшін пайдаланылатын «көл сияқты» су алабын білдіреді және «саяхат, паром, сапар» деген мағына беретін ferð есімімен тығыз байланысты. Екі сөз де «өту, кесу» деген мағынадағы үнді-еуропалық түбірден шыққан «көшіру» сөзіне барады. «Жол жүрақысы» және «паром» сөздері де осы түбірден шыққан. Скандинавиялық фиорд, прото-скандинав *ferþuz, ұқсас герман тілдеріндегі сөздердің пайда болуына себеп болды: исландтық fjörður, фарерлік fjørður, шведтік fjärd (Балтық сулары үшін), шотландтық firth (теңіз сулары үшін, негізінен Шотландия мен Солтүстік Англияда). Норвег тілінен алынған сөз ретінде, бұл сөз көп ұзақ бойы фиорд деп жазылып келді, бұл правописание Грайс-Фиорд сияқты жер-атауларда сақталған. «Фиорд» правописаниесі көбінесе Жаңа Зеландия ағылшын тілінде ғана қолданылады, мысалы Fiordland жер атауында.
Скандинавиялық қолдану
Норвегия, Дания және Швеция тілдерінде «фьорд» сөзі ағылшын және халықаралық ғылыми терминологияға қарағанда кең мағынада қолданылады. Скандинавияда фьорд Норвегия, Дания және Батыс Швециядағы теңіздің тар шығанағын білдіреді, бірақ бұл оның жалғыз қолданылуы емес. Норвегия мен Исландияда қолданылуы ескі норвегия тіліне жақын, онда фьорд фирт және ұзын, тар шығанақ үшін де қолданылады. Шығыс Норвегияда бұл термин ұзын, тар тұщы сулы көлдерге (Рандсфьорден және Тирифьорден) және кейде тіпті өзендерге де (мысалы, Халлингдальдағы Фла ауданында Халлингдаль өзені «фьорден» деп аталады) қолданылады. Оңтүстік-шығыс Швецияда «fjard» атауы – «фьорд» терминінің бір түрі, ол шведтік Балтық теңізінің жағалауындағы және шведтік көлдердің көпшілігіндегі шығанақтар, бұғаздар мен тар шығанақтарды білдіреді. Бұл термин Финляндияның швед тілінде сөйлейтін аймақтарындағы су алаптарына да қолданылады. Дания тілінде бұл сөз тіпті тереңдігі аз лагуналарды да білдіруі мүмкін. Қазіргі исланд тілінде «fjörður» сөзі әлі де кең мағынада қолданылады. Фарер тілінде «fjørður» шығанақтар мен кеңірек бұғаздарды білдіреді, ал тар бұғаз «sund» деп аталады. Фин тілінде «vuono» сөзі қолданылады, бірақ Финляндияда тек бір фьорд бар. Ежелгі скандинав тілінде жаттық жағдай – «fjarðar», ал дұрыс жағдай – «firði» болған. Дұрыс жағдай түрі Фурде (мысалы, Фурде), Фюрде немесе Фурре (мысалы, Фурре) сияқты көптеген жер-атауларға айналды. «Föhrde» сөзінің неміс тілінде Балтық теңізінің жағалауындағы ұзын, тар шығанақтарды білдіруі, сөздің ортақ германдық тегін көрсетеді. Ландшафт негізінен мореналық үйінділерден тұрады. «Föhrden» және Данияның Ютландияның шығысындағы кейбір «фьордтар» да мұздықтан пайда болған. Бірақ «нағыз» фьордтарды қазған мұздықтар таулардан теңізге қарай жылжыса, Дания мен Германияда олар қазіргі Балтық теңізі алабын жапқан үлкен мұздықтың тілдері болды. «Förden» және Шығыс Ютландия фьордтарына қараңыз. Фьорд атаулары көбінесе шығанақтарды (әлі де геологиялық фьордтар емес) сипаттайтын болса, сол аймақтардағы бұғаздар әдетте скандинав және неміс тілдерінде «Sund» деп аталады. Бұл сөз «бөлшектеу» мағынасындағы «бөлшектеу» сөзінен шыққан. Сондықтан Солтүстік Америка мен Жаңа Зеландиядағы фьордтарды атау үшін «Sound» сөзін қолдану осы сөздің еуропалық мағынасынан өзгеше. Ирландиядағы Вексфорд атауы бастапқыда ескі норвег тіліндегі «Veisafjǫrðr» («балшық алаптарының шығанағы») сөзінен шыққан, оны викингтер қолданған, бірақ қазіргі уақытта бұл жердегі шығанақ фьорд емес, саға болып табылады. Сол сияқты Уэльстегі Милфорд (қазіргі Милфорд Хейвен) атауы «Melrfjǫrðr» («құм жағалауы фьорды/шығанағы») сөзінен алынған, бірақ ол орналасқан шығанақ шын мәнінде риа болып табылады. Ежелгі скандинав тілінің алғашқы кезеңінде «angr» сөзі фьордтар мен басқа да мұхит шығанақтарын білдіру үшін қолданылған. Бұл сөз кейбір скандинавиялық фьордтардың атауларында тек қосымша ретінде сақталған және кейде жақын орналасқан елді мекендерге немесе айналасындағы аймақтарға, мысалы, Хардангер, Ставангер және Гейрангерге көшірілген.
Анықтамалардың айырмашылығы
Ағылшын және скандинавия тілдері арасындағы қолданыс ерекшеліктері «фьорд» терминін қолдануда жаңжал тудырды. Скандинавия тілдерінде анық фьорд деп аталатын су алаптары ағылшын тілінде фьорд деп есептелмейді; сондай-ақ, скандинавиялық түсінік бойынша фьорд емес су алаптары фьорд деп аталды немесе ұсынылды. Осы шатастыратын қолданысқа мысалдар төменде келтірілген. Дания тіліндегі кейбір шығанақтар фьорд деп аталады, бірақ ағылшын тіліндегі анықтама бойынша техникалық тұрғыдан фьорд емес. Мысалы, Роскилде фьорды. Лимфьорд ағылшын терминологиясында – бұл бұғаз, себебі ол Солтүстік Ютландия аралын (Вендсиссель-Ти) Ютландияның қалған бөлігінен бөліп тұрады. Дегенмен, Лимфьорд бұрын фьорд болған, теңіз батыстан бұзып өткенге дейін. Ютландияның батыс жағалауындағы Ринкёбинг фьорды – лагуна. Данияның Балтық теңізі жағалауындағы Германияның Фёрдендері сияқты ұзын, тар фьордтар теңізден құрлыққа қарай жылжыған мұзбен қазылған, ал геологиялық мағынадағы фьордтар таулардан теңізге қарай жылжыған мұзбен жасалған. Алайда, фьордтың кейбір анықтамалары: «жанамалық мұздық әрекетінен пайда болған жалғыз шығанақ». Дания фьордтарының мысалдары: Колдинг фьорды, Вейле фьорды және Мариягер фьорды. Финнмарктағы (Норвегия) фьордтар, бұл терминнің скандинавиялық мағынасында фьордтар болып табылады, бірақ ғылыми қауымдастық оларды әрдайым фьорд деп санамайды. Мұздықтардың нәтижесінде пайда болғанымен, көптеген Финнмарк фьордтары Норвегияның оңтүстік фьордтарының тік беткейлі аңғарларына ие емес, себебі мұздық қабат олар пайда болған кезде тіпті биік жерлерді де жабуға жеткілікті терең болған. Ал Ослофьорд – мұздықтардың нәтижесінде пайда болмаған, ол – жарық аңғары. Жаңа Зеландияның байырғы маори халқы фьордты жартасқа дейін созылған теңіз ретінде қарастырады (матапари, жалпы тай матапари «жартасты теңіз»).
Тұщы судағы фьордтар
Норвегияның кейбір тұщы сулы көлдері, мұздықтармен ойылған ұзын аңғарларда қалыптасқан, мұздың алдындағы дельталармен немесе мұз ағынын тосқан соңғы моренмен шектеліп жатқанда, норвег тіліндегі атау есімдерін сақтайды; олар көбінесе фьордтар деп аталады. Мұздық фронтының дельталары, мұз қалқанының еру кезінде мұздық фронты ұзақ уақыт салыстырмалы түрде тұрақты болғанда қалыптасты. Соның нәтижесінде көл мен тұзды сулы фьорд арасындағы тар жолақ пайда болады, норвег тілінде "eid" деп аталады, мысалы, Эйдфьорд немесе Нордфьордейд сияқты жер аттарында. Мұздықтан кейінгі көтерілу осы дельталарды бастапқы теңіз деңгейіне дейін терассаларға айналдырды. Эйдфьордта Эйо бастапқы дельтаны қазып, терассаны қалдырды, ал көл теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Эйдфьорд ауылы Эйдфьордватнет көлі мен Хардангерфьордтың Эйдфьорден тармағы арасындағы эйдде немесе тар жолақта орналасқан. Нордфьордейд – Хорниндалсватнет көлі мен Нордфьорд арасындағы ауыл. Геологтар мұндай көлдерді фьорд аңғары көлдері деп те атайды. Норвегияның ең ірі көлдерінің бірі – Тирифьорд, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, ал көлдің көп бөлігінің орташа тереңдігі теңіз деңгейінен төмен. Норвегияның ең үлкен көлі Мьосаны жергілікті тұрғындар "фьорд" деп атайды. Тағы бір мысал – 1743 жылға дейін Ромархеймсфьорденнен аралықпен бөлініп, қысқа өзенмен байланысқан Movatnet (Мо көлі) тұщы сулы фьорды. 1743 жылғы қарашадағы су тасқыны кезінде өзеннің арнасы эрозияға ұшырап, жоғары толқында теңіз суы көлге құйылуы мүмкін болды. Соңында Моватнет тұщы сулы фьордқа айналып, Мофьорден деп аталды. Фьордтар сияқты, тұщы сулы көлдер де көбінесе терең болады. Мысалы, Хорниндалсватнет көлінің тереңдігі кем дегенде шамалы, ал судың көлден өтуіне орташа есеппен 16 жыл кетеді. Мұздық әрекетінен пайда болған көлдер фьорд көлі немесе моренмен тосылған көл деп те аталады. Кейбір көлдер мұз дәуірінен кейін тұзды болған, бірақ кейін мұздықтан кейінгі көтерілу кезінде мұхиттан оқшауланған. Мұз дәуірі аяқталғанда Шығыс Норвегия теңіз деңгейінен шамамен төмен болды. Мұздықтар шегініп, мұхит аңғарлар мен жазықтарды толтырғанда, Мьоса мен Тирифьорд сияқты көлдер мұхиттың бір бөлігі болды, ал Драммен аңғары тар фьорд болды. Викингтер дәуірінде Драмменсфьорд қазіргіден жоғары болды және Хокксунд қаласына дейін жетті, ал қазіргі Драммен қаласының бір бөлігі су астында болды. Мұз дәуірінен кейін мұхит Нотодденде болды. Мұхит фьорд сияқты Хеддалсватнет арқылы Хяртдалға дейін созылып жатты. Мұздықтан кейінгі көтерілу Хеддалсватнетті мұхиттан бөліп, тұщы сулы көлге айналдырды. Неолит дәуірінде Хеддалсватнет мұхитқа қосылған тұщы сулы фьорд болды және шамамен б.з.д. 1500 жылы мұхиттан оқшауланды. Слидрефьорд сияқты кейбір тұщы сулы фьордтар теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Тұщы сулы фьордтар сияқты, фьордтардың құрлықтағы жалғасы да фьорд аңғарлары деп аталады. Мысалы, Flåmsdal (Флом аңғары) және Måbødalen. Норвегиядан тыс жерде Жаңа Зеландиядағы Те-Анау көлінің үш батыс тармағы Солтүстік Фиорд, Орта Фиорд және Оңтүстік Фиорд деп аталады. Үлкен көлдегі тағы бір тұщы сулы "фьорды" – Ньюфаундлендтің Грос Морн ұлттық паркіне қарасты Батыс Брук тоғаны; ол сондай-ақ көбінесе фьорд деп сипатталады, бірақ шын мәнінде теңізден бөлінген тұщы сулы көл, сондықтан ағылшын тіліндегі мағынасында фьорд емес. Жергілікті тұрғындар оны "қоршалған фьорд" деп атайды. Мұндай көлдерді кейде "фьорд көлі" деп атайды. 1962 жылы Оканаган көлі Солтүстік Америкада осылай сипатталған алғашқы көл болды. Мұндағы тау жыныстары теңіз деңгейінен шамалы төменге дейін эрозияланған, яғни қоршаған аймақтың топографиясынан төмен. Фьорд көлі Жағалау таулары мен Каскад жотасының ішкі жағында жиі кездеседі; олардың ішінде Челан көлі, Сетон көлі, Чилко көлі және Атлин көлі бар. Кютенэй көлі, Слокан көлі және Колумбия өзенінің алабындағы басқалары да табиғатында фьордтарға ұқсас және мұздықтармен бірдей қалыптасқан. Британдық Колумбияның жағалауындағы айрықша фьорд көлі – Овикено көлі, бұл Риверс шығанағының тұщы сулы жалғасы. Британдық Колумбияның орталық бөлігінде орналасқан Кеснел көлі жер бетіндегі ең терең фьордтан пайда болған көл деп есептеледі.
Ұлы көлдер
Тұщы су фиордтары Солтүстік Американың Ұлы көлдерінің шағын шығанақтары болып табылады. Baie Fine Онтариодағы Гурон көлінің Джорджия шығанағының солтүстік-батыс жағалауында, ал Гурон шығанағы Мичиган штатындағы Супериор көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан.