Кіріспе

Мұздық немесе мұз қалқасынан бөлініп, ашық суда жүзетін тұщы су мұзының үлкен бөлігі – мұз тауы. Мұз тауы – мұздықтан немесе мұз қалқасынан бөлініп, ашық суда еркін жүзетін, 15 метрден астам ұзындықтағы тұщы су мұзының бөлігі. Мұздықтан пайда болған мұздың кішкентай кескіштері "көктерек" немесе "берги бит" деп аталады. Мұз тауының көп бөлігі су бетінің астында болады, содан "мұз тауының ұшы" деген тіркес, көрінбейтін үлкен мәселенің кішкентай бір бөлігін көрсету үшін пайдаланылады. Мұз таулары теңіз кемелері үшін қауіпті. Мұз тауларының мөлшері мен пішіні әртүрлі болады. Гренландия мұздықтарынан бөлінген мұз таулары көбінесе дұрыссыз пішінге ие, ал Антарктида мұз қалқандары көбінесе үлкен, кесте тәрізді (жазық) мұз тауларын жасайды. Жақындағы тарихтағы ең үлкен мұз тауы, B15 деп аталған, 2000 жылы шамамен өлшенді. Тіркелген ең үлкен мұз тауы – Антарктидадағы кестелік мұз тауы, ол 1956 жылдың 12 қарашасында USS Glacier кемесімен Оңтүстік Тынық мұхитындағы Скотт аралынан батысқа қарай 241 километр жерде байқалды. Бұл мұз тауы Бельгиядан да үлкен болды.

Этимология

Айсберг сөзі голланд тіліндегі ijsberg сөзінен ішінара қарыз сөз ретінде аударылған, сөзбе-сөз "мұз тауы" дегенді білдіреді. Бұл сөз даниялық isbjerg, неміс Eisberg, төменгі саксон Iesbarg және швед тіліндегі isberg сөздерімен туындас.

Бұзықтар

Қардың ішіне қамалған ауа, қар қысылып, қатты қар (firn) және содан кейін мұзға айналғанда көпіршіктер түзеді. Мұз таулары көлемдік тұрғыдан 10% дейін ауа көпіршіктерін қамтуы мүмкін.

Тұрақтылық

Мұз таулары еріп, бөліну кезінде ауырлық орталығы өзгергенде, айналып немесе құлап кетуі мүмкін. Құлау мұз тауы жас кезінде, тепе-теңдік орнатуға тырысқанда, жарықтан кейін дереу орын алуы мүмкін. Мұз таулары болжамсыз және кез келген уақытта, ескертусіз құлап кетуі мүмкін. Мұздықтың алдыңғы жағынан бөлініп, мұздық бетіне қарай айналатын үлкен мұз таулары, бүкіл мұздықты бір сәткерімге кері итеріп, атом бомбасымен шамалас энергия тудыратын 'мұздық жер сілкінісін' қозғауы мүмкін.

Түсі

Мұз таулары көбінесе қармен жабылғандықтан ақ болады, бірақ жасыл, көк, сары, қара, жолақты немесе тіпті қабыршақты түстерде де кездесе алады. Теңіз суы, балдырлар және мұздағы ауа көпіршіктерінің аздығы түрлі-түрлі түстердің пайда болуына себеп болады. Кейбір мұз тауларындағы қара түстің пайда болуы шөгінділерге байланысты.

Тарих

1914 жылға дейін мұздықтардың кемелерге соқтығысып, олардың қауіпсіздігіне қарамастан, мұздықтарды қадағалауға арналған жүйе болған жоқ. 1907 жылы неміс лайнері «Кронпринц Вильгельм» мұз тауға шағылысып, кеменің алдыңғы бөлігі қирады, бірақ ол сапарын аяқтауға үлкерді. Кеме құрылысында су өткізбейтін бөлімдердің енгізілуі дизайнерлерді өз кемелерін «батырмайтын» деп мәлімдеуге итермеледі. 1912 жылы «Титаник» кемесінің суға батуы кезінде, «Титаникті» батырған мұз тау шамамен 2224 жолаушы мен экипаждың 1500-нен астамын қаза таптырды, бұл «батырмайтын» деген талапқа елеулі нұқсан келтірді. Сол жылдың қалған бөлігінде АҚШ Әскери-теңіз күштері суларда күзеттік жұмыстарын жүргізіп, мұздың қозғалысын бақылады. 1913 жылдың қараша айында Лондон қаласында «Теңіздегі өмір қауіпсіздігі» тақырыбында халықаралық конференция өтті, онда мұздықтарды бақылаудың тұрақты жүйесін құру мәселесі талқыланды. Үш ай ішінде қатысқан теңіз мемлекеттері Халықаралық мұз күзетін (IIP) құрды. IIP-нің мақсаты – ағындарды, мұз ағынын, мұхит температурасын және тұздылық деңгейін өлшеу үшін метеорология және океанография салаларынан деректер жинау. Олар Ньюфаундлендтің Гранд-Банк аймағындағы мұздықтардың қауіптілігін бақылап, теңізшілер қауымына сол аймақтағы «барлық белгілі мұздың шектерін» ұсынды. IIP 1921 жылы алғашқы есебін жариялады, бұл мұздықтардың жылдық қозғалысын салыстыруға мүмкіндік берді.

Технологиялық даму

1930 жылдардың басында теңіздерді әуеден бақылау мұхит ағыстары мен мұздықтардың орналасуын нақты анықтайтын чартерлік жүйелерді дамытуға мүмкіндік берді. 1945 жылы эксперименттер радардың мұз тауларын анықтаудағы тиімділігін сынап көрді. Он жыл өткен соң, деректерді жинау мақсатында океанографиялық бақылау бекеттері құрылды; бұл бекеттер қоршаған ортаны зерттеуде әлі де қызмет етеді. 1964 жылы океанографиялық бақылау үшін кемеге алғаш рет компьютер орнатылды, ол деректерді жылдам бағалауға мүмкіндік берді. 1970 жылдары мұз бұзатын кемелер Антарктидадағы мұздың спутниктік суреттерін автоматты түрде жіберуге жабдықталды. Оптикалық спутниктер жүйесі әзірленді, бірақ ауа райы жағдайларына байланысты шектеулі болды. 1980 жылдары Антарктида суларында океанографиялық және климаттық зерттеулер үшін дрейфті буйлер пайдаланылды. Олар мұхит температурасы мен ағымдарын өлшейтін сенсорлармен жабдықталған. Жанама радиолокациялық жүйе (SLAR) ауа райына қарамастан суреттерді алуға мүмкіндік берді. 1995 жылдың 4 қарашасында Канада RADARSAT 1 спутнигін ұшырды. Канада Ғарыш агенттігімен әзірленген бұл спутник ғылыми және коммерциялық мақсаттар үшін Жердің суреттерін ұсынады. Бұл жүйе алғаш рет синтетикалық апертуралық радарды (SAR) қолданды, ол мұхит бетіне микротолқынды энергия жіберіп, мұз тауларын қадағалау үшін шағылысқан сәулелерді тіркейді. 2002 жылдың 1 наурызында Еуропалық Ғарыш агенттігі ENVISAT (Жердің полюстерінен айналатын бақылау спутнигі) ұшырды. ENVISAT жетілдірілген синтетикалық апертуралық радар (ASAR) технологиясын қолданады, ол жер беті биіктігінің өзгеруін дәл анықтай алады. 2007 жылдың желтоқсанында Канада Ғарыш агенттігі RADARSAT 2 спутнигін ұшырды, ол SAR және көп поляризациялық режимдерді қолданады және RADARSAT 1-нің орбиталық жолымен қатар жүреді.

Мұздықты басқару

Лабрадор және Ньюфаундленд аймақтарында айсбергтердің теңіздегі орналымдарға соқтығысуынан қорғау мақсатында айсбергтерді басқару жоспарлары жасалған.

Мәдениетте

Тарихтағы ең белгілі мұздықтардың бірі – 1912 жылғы 15 сәуірде «Титаник» кемесін батырған мұздық. Осы апаттан кейін көп ұзамай Халықаралық мұз күзету тобы құрылды. Солтүстік және оңтүстік жарты шарлардағы мұз тауларының көлемі жиі Манхэттен аралының ауданының бірнеше еселігімен салыстырылады. Суретшілер мұз тауларын өз туындыларының тақырыбы ретінде пайдаланған. Фредерик Эдвин Черчтің «Мұз таулары», 1861 жылғы суреті Ньюфаундленд пен Лабрадор жағалауындағы кеме саяхаты кезінде салған эскиздерінен жасалған. Каспар Давид Фридрихтің «Мұз теңізі», 1823–1824 жылдардағы суреті – мұз тауы мен кеме қалдықтары бейнеленген полярлық ландшафт, ол мұндай жағдайдың қауіптілігін көрсетеді. Уильям Брэдфорд арктикалық жағалаудағы желкенді кемелердің егжей-тегжейлі суреттерін жасады және мұз тауларына қызығушылық танытты. Альберт Биерштадт 1883 және 1884 жылдары бу кемелерімен Арктикаға жасаған сапарларында зерттеулер жүргізді, олар студияда салған алып мұз таулары бар арктикалық көріністерін суреттеуге негіз болды.