Кіріспе

Қытай философы және дипломаты

Өмірбаян

1892 жылы сәуірде Қытайдың Тяньцзинь қаласында туған ол Нанкай университетінің негізін қалаушы Чан По лиңнің кіші інісі еді. Пенг Чун 1913 жылы Массачусетс штатының Вурчестер қаласында Кларк университетінде бакалавр дәрежесін, ал Колумбия университетінде әйгілі философ және педагог Джон Дьюимен бірге оқып докторлық дәрежесін алды. Студент кезінде Чан әдебиет және театр салаларын зерттеді. Ол Хуа Муланның түпнұсқа нұсқасы бар, бірнеше пьеса жазды. Бітірген соң Қытайға оралып, Тяньцзиньдегі Нанкай университетінде театр пәнінен сабақ беріп, қойылымдар қойды. Ол сондай-ақ философияны оқытып, қытайдың дәстүрлі драмасы саласында белгілі ғалым атанды. Оның көптеген шәкірттері атақты драматургтарға айналды. 1937 жылы Жапонияның Қытайға шабуыл жасауынан кейін Чан Нанкай университетіндегі жапонға қарсы қарсылық қозғалысына қосылды. Жапондықтар келгенде ол әйел кейпінде қашып кетті. Қытай үкіметі оны Еуропа мен Америкада Нанкин қырғыны туралы хабардар етуге көмектесу үшін тартты. Кейін Чан Чикаго университетінде оқытумен айналысты. 1942 жылы Чан толық уақытты дипломат болып, Түркиядағы Қытай өкілі қызметін атқарды. Ол қытай мәдениетін ынтамен насихаттады. Түркияда жүргенде ол ислам мен қытай мәдениеттерінің өзара әсері мен ұқсастықтары, сондай-ақ конфуциандық пен ислам арасындағы байланыс туралы лекциялар оқыды.

Адам құқықтары туралы философия және іс-әрекеттер

Чангты қайта өрлеу дәуірінің адамы деп сипаттайды. Ол драматург, музыкант, дипломат болған, дәстүрлі қытай әдебиеті мен музыкасын сүйген, сондай-ақ Батыс және Ислам мәдениетін білген тұлға. Оның философиясы Конфуцийдің ілімдеріне тығыз байланысты. Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесінің (ЭКОСОС) алғашқы отырысында ол Мэнцзыны келтіріп, ЭКОСОС-тың ең жоғары мақсаты – "адамдарды жақсылықпен бағындыру" екенін айтты. Ол сондай-ақ көптеген беделді Батыс ойшылдарының құқықтар туралы ойларына қытай идеялары жетекшілік еткенін мәлімдеді. "18 ғасырда, адам құқықтарына қатысты прогрессивті идеялар алғаш рет Еуропада талқыланған кезде, қытай философтарының аудармалары Вольтер, Кесней және Дидро сияқты ойшылдарды феодализмге қарсы гуманистік көтеріліске шабыттандырды", - деді ол 1948 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында. Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияны (АДҚЖ) дайындау комитетінде ол тиімді Азиялық делегат және келіссөздер дағдарысқа ұшырағанда делдал ретінде де қызмет етті. Ол БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі алғашқы комиссиясының төрағасының орынбасары болды, яғни төраға Элеонора Рузвельтке екінші орында тұрды, сонымен қатар Қытай Республикасының комитеттегі делегаты болып, 1948 жылы АДҚЖ-ны әзірлеуде маңызды рөл атқарды. Оның әріптесі, ливандық философ-дипломат Чарльз Малик, вице-төраға Чанмен салыстырғанда, тек баяндамашы ғана болды және ол жалпы адам құқықтарының идеяларын бөліспеді, оған көбінесе Батысқа тән деп қарады. Оның орнына ол олардың мәнін және халықаралық құжатта қалай сипаттауға болатынын қатысты пікірталас тудырды. Комитеттің тағы бір мүшесі күнделігіне Чанг пен Малик "бір-бірін жек көретінін" жазды. Дегенмен, көптеген деректер бойынша, Чанг пен Малик бұл мәселелерді талқылаудың философиялық көшбасшылары болды. Малик консервативті христиандық көзқарастарды жақтады, ал Чанг қазіргі әлем халықаралық көзқарастарға құлақ беруі керек деп, Мэнцзы сияқты қытай философтарын жиі айтты, себебі олардың идеяларының әмбебап құндылығы зор. Бір сөйлесінде Малик көптеген адамдарға алғыс айтуға тиіс екенін, бірақ Чанды ерекше атап өтті, оны драмаларды қою, дипломатия, философия және басқа да интеллектуалдық ізденістердегі еңбектері үшін қайта өрлеу дәуірінің адамы деп санады және оның идеяларын декларацияның философиялық негізі деп мойындады.