Кіріспе

Американдық ақын (1892–1950)

Эдна Сент-Винсент Миллей (22 ақпан 1892 – 19 қазан 1950) – американдық лирикалық ақын және драматург. Миллей Нью-Йорктегі 1920-жылдар мен одан кейінгі жылдардағы танымал қоғамдық тұлға және белгілі феминист болды. Ол өзінің прозалық және кәсіби жұмыстарын Нэнси Бойд деген псевдониммен жазды. Миллей 1923 жылы «Арфа тоқушының балладасы» өлеңі үшін Пулитцер сыйлығын жеңіп алды; ол бұл сыйлықты жеңген алғашқы әйел және екінші адам болды. 1943 жылы Миллей американдық поэзияға өмір бойы қосқан үлесі үшін Фрост медалімен марапатталған алтыншы адам және екінші әйел болды. Миллей өмірінің көп бөлігінде жоғары бағаланды, көрнекті әдеби сыншы Эдмунд Уилсон оны «біздің заманымызда ағылшын тілінде жазған, ұлы әдебиет қайраткерлерінің деңгейіне жеткен жалғыз ақындардың бірі» деп атады. 1930-жылдары оның сындық беделі төмендеді, себебі модернист сыншылар оның шығармаларын дәстүрлі поэтикалық формалар мен тақырыптарды пайдалануы үшін, модернизмнің «жаңадан жасау» шақыруына қайшы ретінде қарады. Алайда, 1960-1970 жылдары феминистік әдеби сынның өркендеуі Миллейдің шығармаларына деген қызығушылықты қайта жандандырды.

Ерте өмір

Миллей 1892 жылдың 22 ақпанында Мэн штатының Рокленд қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы – медбике Кора Лунелла Бузель және мектеп мұғалімі Генри Толман Миллей. Оның екінші есімі Нью-Йорктегі Сент-Винсент ауруханасынан алынған, себебі оның туғанға дейін оның әкесінің өмірі сол жерде сақталған болатын. Ол үйде классикалық әдебиеттерді оқуға ынталандырылды, бірақ ресми білім алуға тым еркіндік іздейтін болды, алайда ол ерте жасынан-ақ поэзия сайыстарында жеңіс туды. Эднаның анасы конгрегациялық шіркеуге қатысты. 1904 жылы Кора Миллейдің әкесінен қаржылық жауапкершіліксіздік пен отбасылық зорлық-зомбылық салдарынан ажырасты. Олар бұған дейін де бірнеше жылдан бері бөлек тұрған еді. Генри мен Эдна көп жылдар бойы хаттармен жазысып тұрды, бірақ ол қайтадан отбасына оралған жоқ. Кора және оның үш қызы – Эдна (өзін "Винсент" деп атаған), Норма Лунелла және Кэтлин Каллок (1896 жылы туған) – қаладан қалаға көшіп, кедейлікте өмір сүрді және түрлі ауруларға қарсы күресті. Кора балаларына оқып беру үшін Шекспир мен Мильтон сияқты классикалық әдебиеттерге толы чемоданмен саяхаттайтын. Отбасы Мэн штатының Камден қаласында Кораның тәтесінің жеріне орналасты, сол жерде Миллей оған әдеби даңқ әкелетін өлеңдерінің алғашқыларын жазды. Камдендегі отбасының үйі "таулар мен теңіздің арасында орналасқан, ал верандадағы алма сатағы мен кептірілген шөптердің иісі көршілес қарағай ормандарының хош иісімен бірігіп кеткен".

Жаңадан танымал болу және жоғары білім

Милланың атақ-даңқы 1912 жылы, 20 жасында «Лирикалық жыл» өлең байқауына «Renascence» өлеңін ұсынғаннан кейін басталды. Байқаудың демеушісі Фердинанд П. Эрл мыңдаған өлеңдерді қарап шығып, әрқайсысынан тек екі жол оқығаннан кейін Миллайды жеңімпаз деп таңдады. Эрл басқа төрешілермен ақылдасқанға дейін Миллайға жеңісі туралы хабарлады, ал төрешілер бұрыннан келісіп, үлкен мөлшердегі өлеңдерді іріктеу үшін бір критерийді қолданған болатын. Қалған төрешілердің пікірінше, жеңімпаз өлең әлеуметтік мәнділікті көрсетуі керек еді, бірақ «Renascence» осы талапқа сай келмеді. Орик Глендей Джонстың «Екінші авеню» өлеңі Джонстың Нью-Йорктің төменгі Шығыс жағындағы Элдридж көшесі мен Екінші авенюдің төменгі бөлігінде көрген «қасіретті көріністері» туралы болды. Нәтижесінде Миллай төртінші орынды иеленді. Баспасөз Миллайлардың кедейлікте өмір сүретін жұмысшы әйелдер отбасы екенін назарға алды. Жеңімпаздардың барлығы ер адамдар болғандықтан, кейбір адамдар сексизм мен кластық дискриминация Миллайдың өлеңінің төртінші орынға түсуіне ықпал еткенін айтты. Газеттердегі мақалалар мен редакциялық беттердегі даулар Миллай мен Джонстың мансабын бастап берді. Жек көру хаттарын алған Джонс оның өлеңі жақсырақ деп мойындады. «Бұл жүлде маған жеңіске жеткендей, сонымен бірге ұятты да болды», деді ол. Джонс марапаттау кешіне қатыспады. Екінші орын алған жүлдегер Миллайға 250 доллар сыйлық ақшасын ұсынды. «Лирикалық жыл» дауларынан кейін, бай өнер меценаты Каролина Б. Доу Миллайдың Мэн штатындағы Кэмден қаласындағы Уайтхолл қонақүйінде өлеңдерін оқып, фортепианода ойнағанын естіп, оның талантына әсерленіп, Миллайдың Вассар колледжінде оқу ақысын төлеуге уәде берді. Миллай 1913 жылы 21 жасында Вассар колледжіне түсті. Ол «тозақ шұңқыры» деп атаған Вассардың қатаң тәртібі оған қиындық тудырды. Колледжге түсуге дейін Миллай бостандыққа толы өмір сүрді, темекі шегіп, ішімдік ішіп, джин-рамми ойнап, жігіттермен әңгімелесетін. Ал Вассар студенттерінен ізгілік пен әдептілік күтілді. Миллайдың жұмысына деген құрметінің арқасында оған көбінесе ресми сөгіс берілмеді. Оқу кезінде ол Эдит Уинн Маттисон сияқты бірнеше әйелдермен романтикалық қарым-қатынаста болды, ол кейіннен үнсіз фильмдерде актриса болды.

Гринвич ауылына көшу

1917 жылы Вассар колледжін бітіргеннен кейін Миллей Нью-Йорк қаласына көшіп келді. Ол Гринвич-Виллиджде тұрды, сол кезде бұл жер богемиялық жазушылардың жиналатын орыны ретінде таныла бастады. Ол Черри-Лейн театрына тиесілі үй және Нью-Йорк қаласындағы ең тар көше деп есептелетін 75½ Бедфорд көшесі сияқты бірнеше жерде тұрды. Нью-Йоркте Миллей ашық түрде екі жынысты адамдарға тартымды болды, ерлер мен әйелдермен қарым-қатынас жасады. 1921 жылы Миллей Вассардың драма факультетінің өтініші бойынша өзінің алғашқы пьесасын – «Шам мен қоңырау» атты туындысын жазды, мақсаты «эксперименттік драманы сахналауды жалғастыру» болды. Гринвич-Виллиджде тұрған кезінде Миллей поэзиясын феминистік қозғалысқа пайдалануға үйренді. Ол басқалардың табу деп санайтын мәселелерді, мысалы, әйелдің түн ортасында күйеуін тастап кетуі туралы егжей-тегжейлі айтатын. Ол ел бойынша сәтті гастрольдік сапарлар жасап, өлеңдерін көпшілікке оқыды. Ауылдағы өмірін қамтамасыз ету үшін Миллей «Эйнсли» журналына әңгімелер жазды. Өзін эстетикалық талғампаз және ақындық беделін сақтауға ұмтылған ол, бұл жұмыстарын Нэнси Бойд деген псевдониммен жариялауға талап етті. Ол фотограф Ман Рэй және Константин Бранкуши сияқты тұлғалармен, сондай-ақ журналистер Джордж Слоккомб пен Джон Картермен қарым-қатынаста болды және Даубигни деген ер адамнан жүкті болды. Ол некеге тұруға рұқсат алды, бірақ оның орнына Нью-Энглендке қайтып келді, онда анасы Кора оның ескі емдеу кітабында ұсынылғандай, алканет көмегімен түсік жасауға көмектесті. Мүмкін, осының салдарынан Миллей келесі төрт жылдың көп бөлігінде ауырып, әлсіз болды. Миллей 1923 жылы «Лютня тоқымашысының балладасы» өлеңі үшін Поэзия саласындағы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Ол поэзия сыйлығын жеңген алғашқы әйел болды, бірақ екі әйел (Сара Тисдейл 1918 жылы және Маргарет Виддемер 1919 жылы) сыйлық тағайындалғанға дейін поэзиялары үшін арнайы сыйлықтар алған. 1924 жылы әдеби сыншы Гарриет Монро Миллейді «Саффодан бергі әйелдер арасындағы ең ұлы ақын» деп атады. Ауру кезінде оған көрсеткен қамқорлығы үшін риза болған Миллей 1923 жылы 43 жастағы Эжен Ян Буассевенге үйленді. Буассевен еңбек құқығы саласындағы адвокат және соғыс тілшісі Инес Милхолландтың жесірі болды, Миллей Вассарда оқыған кезінде танысқан саяси тұлға. Өзін феминист деп жариялаған Буассевен Миллейдің мансабын қолдады және үй шаруасымен айналысты. Миллей мен Буассевен 26 жылға созылған некелерінде басқа да жандармен қарым-қатынаста болды. Миллей үшін осындай маңызды қарым-қатынастардың бірі – одан 14 жас кіші студент, ақын Джордж Диллонмен болды, оны 1928 жылы Чикаго университетінде өткен оқу кезінде кездестірді. Олардың қарым-қатынасы 1931 жылы жарық көрген «Қазақы кездесу» атты өлеңдер жинағына шабыттандырды. 1925 жылы Буассевен мен Миллей Нью-Йорк штатының Остерлиц қаласына жақын орналасқан Стиплтопты сатып алды, бұл бұрын көкжидек шаруашылығы болған жер. Олар Sears Roebuck жиынтығынан қора салып, содан кейін жазу кабинасы мен теннис кортын тұрғызды. Миллей кішкентай бақшада өзіне жеміс-жидек пен көкөніс өсірді. Кейін олар Мэн штатының Каско шығанағындағы Рагг аралын жазғы демалыс орны ретінде сатып алды. Қызметшілермен жиі қиындықтарға тап болған Миллей: «Мен шын мәнінде жек көретін жалғыз адамдар – қызметшілер. Олар мүлдем адам емес» деп жазды. Миллейге Метрополитен опера театры Димс Тейлордың операсы үшін либретто жазуды тапсырды. «Патшаның қолбасшысы» атты туынды Англо-саксон жылнамасынан алынған Эдгар, Уэссекс патшасы туралы әңгімеге негізделген. Опера 1927 жылы қойылымға қойылды және жоғары мақтауға ие болды. «Нью-Йорк Таймс» газеті оны «сахнаға жеткен ең тиімді және көркем американдық опера» деп сипаттады.

Мұра

Ол қайтыс болғаннан кейін, The New York Times оны «Гринвич Виллидждің шарықталу кезеңіндегі жас буынның кумирі» және «өз заманының ең ұлы американдық ақындарының бірі» деп сипаттады. Ақын Ричард Уилбур Миллейдің «ғасырдың ең жақсы сонеттерінің бірін» жазғанын айтты. The New York Times газетінде Милфордтың еңбегіне тоқталып, «өлең оқырмандары Миллейді орташа деңгейдегі ақын деп есептейді» делінген, сондай-ақ Миллей қайтыс болғаннан кейін 20 жыл өткен соң «көпшілік оның сыпайы, әдепті сезімталдығына шыдамай қалды» делінген. Бірақ, «оқырмандар Милфордтың кітабын Миллей туралы түсініктерін тереңдетіп, жаңаша қабылдап шығуы керек» деген қорытынды жасалған. The New York Review of Books Милфордтың өмірбаянын «туындыдан гөрі өмір тарихының басымдығын көрсететін шара» деп атады және Миллейдің көптеген туындыларын «әлсіз» және «қарапайым» деп сынады. Нэнси Милфорд 2001 жылы ақынның өмірбаянын жариялады – Savage Beauty: The Life of Edna St Vincent Millay. Миллейдің қарындасы Норма Миллей (сол кезде оның жалғыз тірі туысы) Милфордқа Ф. Скотт Фицджеральдтың әйелі Зельда туралы жазған сәтті өмірбаянына орай, ақынның қолжазбаларына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Милфорд сондай-ақ «Эдна Сент-Винсент Миллейдің таңдамалы өлеңдері» атты жинаққа кіріспе жазып, оны өңдеді. Милфорд Миллейді «Жаңа әйелдің жаршысы» деп атады. Equality Forum 2015 жылғы ЛГБТ тарихы айының «31 белгілі тұлғасының» бірі ретінде Миллейді таңдады.

Мүлік, сақтау және ескерткіштер

Милланың әпкесі Норма және оның күйеуі, суретші және актер Чарльз Фредерик Эллис, Милланың қазасынан кейін Стилтопқа көшіп келді. 1973 жылы олар үй мен амбардың жанында жеті акр жерге «Миллей колониясы» өнер орталығын құрды. 1976 жылы күйеуі қайтыс болғаннан кейін Норма 1986 жылы қайтыс болғанға дейін бағдарламаны басқаруын жалғастырды. Мэри Оливер Милланың туындыларынан шабыттанған, Пулитцер сыйлығын жеңіп алған ақынға айналды. 2006 жылы Нью-Йорк штаты Стилтопты сатып алу үшін 1,69 миллион доллар төледі, ол жақын жердегі мемлекеттік орман қорығына қосылды. Сатудан түскен қаражат Эдна Сент-Винсент Миллей қоғамына ферма үйін және аумақты қалпына келтіруге, оны мұражайға айналдыруға жұмсалды. Мұражай 2010 жылдың жазында жұртшылыққа ашылды. Үйді консервациялау жұмыстары үздіксіз жүріп жатыр. Милланың туған жерін сақтау жұмысы 2015 жылы Мэн штатының Рокленд қаласындағы 198–200 Бродвейдегі екі үйді сатып алумен басталды. 1891 жылы салынған бұл үйдің солтүстік жағында Генри Т. және Кора Б. Миллайлар тұңғыш рет жалдап тұрды, Кора 1892 жылдың ақпан айындағы дауыл кезінде үш қызының біріншісін дүниеге әкелді. «Синги екі үйі» деп аталатын бұл үй 2019 жылы ақынның туған жері ретінде емес, 1837 мен 1900 жылдар аралығындағы жұмысшы табының көп бөлігін құраған «сәнді екі үйлердің» «жақсы мысалы» ретінде тарихи орындардың ұлттық тізіміне енгізілді. 2023 жылға дейін толыққанды қалпына келтірілгеннен кейін үйдің жартысы Милланың мұрасын құрметтеуге арналған семинарлар мен сабақтарға, ал екінші жартысы консервация мен бағдарламаларды қаржыландыру үшін жалға беріледі. Жазушыға Эллис Борегард қоры мен «Миллей Хаус Рокленд» қаржылай көмек көрсетеді. Милланың есімі 1900 жылдан бастап өмір сүрген Мэн штатының Камден қаласында да мәңгі есте қалды. Ақынның мүсіні Харбор паркінде орнатылған, ол Мт. Бэттимен бірге Пенобскот шығанағының «Жаңа өркен» поэмасын бастаған көрінісін ұсынады. Камден қалалық кітапханасы да Мт. Бэттидің көрінісін бөліседі. Кітапхананың үлкен люксінің шетіне «Жаңа өркен» поэмасының алғашқы шумақтары жазылған: «Мен тұрған жерден / үш биік тау мен орманды ғана көре алдым; / Бұрылып, басқа жаққа қарадым, / және шығанақта үш аралды көрдім». Кітапхананың Уолш тарих орталығында Милланың мектептегі досы Корин Сойер жасаған альбомдар, сондай-ақ фотосуреттер, хаттар, газет кесінділері және басқа да ескі заттар сақталған.

Шығармалары

Милла карьерасының басында алты өлең драмасын жазды. "Евклид жалғыз ғана сұлулықты жалаңаш көрді" (1922) – Евклид геометриясына құрмет көрсету. "Жаңа өркен" және "Арфа тоқымашысының балладасы" оның ең көрнекті өлеңдері саналады.