Кіріспе
Америка ақыны (1879–1955)
Уоллес Стивенс (2 қазан 1879 – 2 тамыз 1955) – американдық модернист ақыны. Ол Пенсильвания штатының Рединг қаласында дүниеге келді, Гарвардта және содан кейін Нью-Йорк құқық мектебінде білім алды, өмірінің көп бөлігін Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы сақтандыру компаниясында басшы қызметкер болып жұмыс істеді. 1955 жылы «Өлеңдер жинағы» үшін Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Стивенстің алғашқы жазу кезеңі 1923 жылы «Гармония» жариялануымен басталды, одан кейін 1930 жылы сәл өңделген және толықтырылған екінші басылымы жарық көрді. Оның екінші кезеңі «Жазға саяхат» атты туындысы жарияланғанға дейінгі 11 жылда болды, Стивенс «Тәртіп идеялары», «Көк гитарамен адам», «Әлемнің бөліктері» және «Жазға саяхат» сияқты үш том өлең жазды. Оның үшінші және соңғы кезеңі 1950 жылдардың басында «Күзгі шапақтар» атты еңбегін жариялаумен басталды, содан кейін 1954 жылы, өлімінен бір жыл бұрын «Өлеңдер жинағы» жарық көрді. Оның ең танымал өлеңдері: «Күзгі шапақтар», «Құмыра туралы әңгіме», «Сағат ондағы көңіл көшіру», «Мұз императоры», «Кей-Уэсттегі тәртіп идеясы», «Жексенбі таңы», «Қар адам» және «Қара құсқа қараудың он үш тәсілі».
Туу және ерте өмір
Стивенс 1879 жылы Пенсильвания штатының Рединг қаласында голландия және неміс тегінен шыққан лютерандық отбасында дүниеге келді. Оның анасының әкесінің әкесі Джон Зелер 1709 жылы діни қуғын-сүргіннен қашып Сускехана аңғарына қоныстанған.
Білім беру және неке
Дамыған заңгердің ұлы Стивенс 1897-1900 жылдар аралығында Гарвардта дипломсыз үш жылдық арнайы студент ретінде оқыды, онда ол 1901 жылы «Гарвард Адвокат» журналының президенті болды. Өмірбаясын жазған Милтон Бейтс Стивенстің Бостонда тұрғанда философ Джордж Сантаянамен жеке танысқанын және Сантаянаның «Поэзия мен діннің түсіндірмелері» кітабының күшті ықпалына түскенін айтады. Оның қызы Холли Стивенс 1977 жылы Knopf баспасы үшін әкесінің жинақталған хаттарын қайтыс болғаннан кейін қайта басып шығарғанда, әкесінің Сантаянаға деген ұзақ және берілгендігін еске алды. Стивенс өзінің ерте күнделіктерінің бірінде 1900 жылдың басында Сантаянамен бір кеш өткізгенін және сол кезде жарық көрген «Талдаулар» кітабына жазылған нашар сынға байланысты Сантаянаға көңіл білдіргенін жазды. Гарвардты бітіргеннен кейін Стивенс Нью-Йорк қаласына көшіп, қысқа мерзімге журналист болып жұмыс істеді. Содан кейін ол Нью-Йорк құқық мектебіне түсіп, 1903 жылы заңгерлік диплом алды, бұл оның заңгерлік дипломдары бар басқа екі ағасының жолымен болды. 1904 жылы Редингке сапар барысында Стивенс Элси Виола Качелмен (1886–1963, сондай-ақ Элси Молл деп те белгілі) танысты, ол бұрын сатушы, шляпник және стенографист болып жұмыс істеген жас әйел еді. Ұзақ уақыт бойы танысқаннан кейін, ол 1909 жылы ата-анасының қарсылығына қарамастан, оған үйленді, олар оны нашар білімді және төмен дәрежелі деп есептеді. 2009 жылы «The New York Times» газетінде жарияланғандай: «Оның отбасынан ешкім тойға келмеді, ал Стивенс өмірінде әкесінің тұсында ата-анасына ешқашан бармады және олармен сөйлеспеді». 1924 жылы Холли есімді қызы дүниеге келді. Ол епископалдық шіркеуде крещениеден өтті, кейіннен әкесі қайтыс болғаннан кейін оның хаттары мен өлеңдер жинағын өңдеді. Кейінгі жылдары Элси Стивенс психикалық аурудың белгілерін көрсетуге бастады, нәтижесінде некелері қиындыққа тап болды, бірақ жұбайлар әлі де үйленген күйінде болды.
Мансап
1904-1907 жылдар аралығында Нью-Йорктегі бірнеше заң фирмаларында жұмыс істегеннен кейін, Стивенс 1908 жылдың қаңтарында American Bonding Company компаниясының заңгері болып жұмысқа қабылданды. 1914 жылы ол Нью-Йорктегі Сент-Луис, Миссури штатындағы Equitable Surety Company компаниясының вице-президенті болды. 1916 жылы бірігу салдарынан бұл лауазым жойылған кезде, ол Hartford Accident and Indemnity Company компаниясының бас кеңсесіне ауысып, Хартфордқа көшіп барды және өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Стивенстің күндіз бизнесмен-заңгер, ал бос уақытында ақын ретіндегі мансабына едәуір назар аударылды, бұл туралы Томас Грейдің оның сақтандыру саласындағы мансабына арналған кітабында айтылған. Грей Стивенстің күнделікті жұмысындағы кепілдік сақтандыру талаптарын бағалауға байланысты міндеттерінің бір бөлігін былайша сипаттады: «Егер Стивенс талапты қабылдамаса және компанияға сот процесі басталса, ол іс қаралатын жерде қорғау үшін жергілікті заңгерді жалдайтын. Стивенс сыртқы заңгерге істің мән-жайларын қарастырып, компанияның заңдық позициясын баяндайтын хат жіберетін; содан кейін ол істен шығып, процедура және сот стратегиясы бойынша барлық шешімдерді тапсыратын». 1917 жылы Стивенс әйелімен бірге 210 Farmington Avenue мекенжайына көшіп, келесі жеті жыл сонда тұрды және осы уақытта өзінің алғашқы өлеңдер жинағы – «Harmonium» атты кітабын аяқтады. 1924 жылдан 1932 жылға дейін ол 735 Farmington Avenue мекенжайында тұрды. 1932 жылы ол 118 Westerly Terrace-де 1920 жылдарда салынған колониал стиліндегі үйді сатып алып, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. 1934 жылы Стивенс компанияның вице-президенті болып тағайындалды. 1955 жылы Пулитцер сыйлығын жеңгеннен кейін, оған Гарвард университетінде оқытушылық қызмет ұсынылды, бірақ ол «The Hartford» компаниясындағы жұмысынан бас тартуды қажет ететіндіктен, ұсыныстан бас тартты. Стивенс өмір бойы саяси консерватор болды. Сыншы Уильям Йорк Тиндалл оны Роберт А. Тафт сияқты республикашыл деп сипаттады.
Саяхат
Стивенс 1922 және 1940 жылдар аралығында Флорида штатының Ки-Уэст қаласына көптеген сапарлар жасады, көбінесе Атлант мұхитындағы Каса-Марина қонақ үйінде тұрды. Алғашқы сапары 1922 жылдың қаңтар айында жұмыс сапарымен болған. Ол Элсиге былай деп жазды: "Бұл орын – жұмақ. Орта жазғы ауа-райы, аспан керемет айқын және қатты көк, теңіз көк және жасыл, сіз ешқашан көрмегендей." Ки-Уэсттің Стивенс поэзиясына әсері оның алғашқы екі жинағында – «Гармония» мен «Режим идеяларында» жарияланған көптеген өлеңдерінде анық көрінеді. 1935 жылдың ақпан айында Стивенс Каса-Маринада ақын Роберт Фростпен кездесті. Екеуі дауласып, Фрост Стивенстің мас күйде болғанын және лайықсыз әрекет жасағанын хабарлады. Марианидің сөзінше, Стивенс тыйым салу кезінде заңгер достарымен және поэзиямен танысқандарымен бірге жиналыстарға жиі баратын. Келесі жылы Стивенс Кей-Уэсттегі өзара танысының Уэдделл даңғылындағы үйінде өткен кеште Эрнест Хемингуэймен жанжалдасып қалды. Стивенс Хемингуэйдің жауырына соққы бергеннен қолы сынды, ал Хемингуэй оны бірнеше рет көшеге лақтырып жіберді. Кейін Стивенс кешірім сұрады. Мариани осыны былай түсіндіреді: Стивенстің тікелей алдында оның қиялының жауы – антипоэт-ақын (Хемингуэй) тұрды, Стивенс оны кейінірек ерекше шындықтың ақыны деп атады, бұл оны Уильям Карлос Уильямс сияқты антипоетке теңеді, бірақ Хемингуэй Уильямстан он бес жас кіші, одан әлдеқайда жылдам және одан да жағымсыз еді. Сөйтіп бәрі басталды, Стивенс көзілдірік таққан Хемингуэйге шабуыл жасады, ол акула сияқты қимылдағандай көрінді, ал «әке» оған бір-екі рет соққы берді, Стивенс Хемингуэй есте сақтағандай, «көрнекті түрде» жаңбыр суының шұңқырына құлап түсті. 1940 жылы Стивенс Ки-Уэстке соңғы сапарын жасады. Фрост қайтадан Каса-Маринада болды, және тағы да екеуі дауласты. Марианидің сөзінше, 1940 жылдың ақпан айында Ки-Уэсттегі әңгімеде мынадай пікірлер айтылды: Стивенс: Сіздің өлеңдеріңіз тым академиялық. Фрост: Сіздің өлеңдеріңіз тым бюрократиялық. Стивенс: Роберт, сіздің мәселеңіз – сіз тақырыптар туралы жазасыз. Фрост: Сіздің мәселеңіз, Уоллес, – сіз әсем заттар туралы жазасыз.
directly in front of Stevens was the very nemesis of his Imagination—the antipoet poet (Hemingway), the poet of extraordinary reality, as Stevens would later call him, which put him in the same category as that other antipoet, William Carlos Williams, except that Hemingway was fifteen years younger and much faster than Williams, and far less friendly. So it began, with Stevens swinging at the bespectacled Hemingway, who seemed to weave like a shark, and Papa hitting him one two and Stevens going down "spectacularly," as Hemingway would remember it, into a puddle of fresh rainwater. In 1940, Stevens made his final trip to Key West. Frost was at the Casa Marina again, and again the two men argued. According to Mariani, the exchange in Key West in February 1940 included the following comments:
Stevens: Your poems are too academic. Frost: Your poems are too executive. Stevens: The trouble with you Robert, is that you write about subjects. Frost: The trouble with you, Wallace, is that you write about bric a brac.
Соңғы ауруы мен өлімі
Марианидің айтуынша, Стивенс өмірінің көп бөлігінде ірі денелі, қалың болған, бойы 2 метрге жететін және салмағы оның кейбір дәрігерлерін медициналық диетаға отырғызғандай болған. 1955 жылдың 28 наурызында Стивенс денсаулығына келе жатқан нашарлықтар үшін дәрігер Джеймс Мохерге барды. Мохердің тексеруі ештеңе көрсетпеді, сондықтан ол Стивенске 1 сәуірде рентген және барий клизмасын жасауды тапсырды, бірақ екеуі де ештеңе анықтамады. Маусымның басына қарай ол Хартфорд университетінде гуманитарлық ғылымдар докторының құрметті атағын алу салтанатына қатысуға жеткілікті күшті болды. 21 шілдеде Стивенс қайтадан Сент-Франциск ауруханасына түсті, жағдайы нашарлай бастады. 1 тамызда, төсекте жатқан күйі, ол қонақтар кеткеннен кейін, қызымен қоштасып, содан кейін ұйықтап қалды; келесі күні, 2 тамызда сағат 8:30-да қайтыс болғаны анықталды. Ол Хартфордтың Седар Хилл зиратында жерленген. Мариани өзінің өмірбаянында Стивенстің достарының, оның Нью-Йорк қаласына көп жыл бойы жасаған сапарларында, Нью-Йоркте болғанда медитациялық мақсаттармен Санкт-Патрик соборына бару әдеті болғанын білгенін айтады. Стивенс соңғы апталарында Хартфордтағы Сент-Франциск ауруханасының капелланы әке Артур Хэнлимен теодиция мәселелерін талқылады, ол асқазан рагынан зардап шегіп, 1955 жылдың сәуірінде Хэнлидің ықпалымен католицизмге көшкен. Бұл өлім төсегіндегі дінге өту фактісі даулы, әсіресе Стивенстің қызы Холли, Хэнлидің айтуынша, ол осы оқиға кезінде болмаған. Дінгерге өту фактісін Хэнли де, сол кезде қатысқан монах та растады. Стивенстің қайтысы туралы жергілікті газеттегі хабарлама отбасының тілегі бойынша өте қысқа болды. Poetry журналында жарияланған Стивенс туралы некрологты Уильям Карлос Уильямс жазды, ол Стивенстің поэзиясын Дантенің «Жаңа өмір» және Милтонның «Жұмақ жоғалған» шығармаларымен салыстырудың орынды және дұрыс екенін сезінді. Өмірінің соңында Стивенс Дантенің «Құдайлық комедиясын» «Платонның емес, Дарвиннің әлемінде өмір сүретіндер» үшін қайта жазуды үлкен мақсаты ретінде аяқтай алмады.
ХХ ғасырдың басында
Стивенстің өлеңдеріне алғашқы реакция 1920-жылдардың басында оның тұңғыш өлеңдер жинағы "Гармония" жарық көргеннен кейін туды. Уильям Карлос Уильямс және Хай Симонс сияқты бірқатар ақындар мен шағын топ сыншылар осы өлеңдер туралы пікір білдірді.
ХХ ғасырдың аяғы
Стивенс 1955 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның өлеңдері мен сындық эсселеріне қатысты әдеби түсіндірулер Вендлер және Гарольд Блум сияқты көрнекті әдебиеттанушылардың өлеңдері туралы жазған толық көлемді кітаптардың арқасында дамып, гүлденді. Вендлердің Стивенстің поэзиясына арналған екі кітабы оның қысқа және ұзақ өлеңдерін ерекшелеп, оларды әдеби интерпретация мен сынның жеке түрлері ретінде қарастыруды ұсынды. Оның ұзақ өлеңдерге қатысты зерттеулері "Қанаттарын жайғанда" кітабында келтірілген, онда "Комедиан С әрпі ретінде", "Жексенбі таңы", "Мон-окайымның жалғыз көзі", "Негр зиратындағы әшекейлердей", "Көгілдір шолпан", "Көк гитарамен адам", "Соғыс кезіндегі батырды зерттеу", "Жоғарғы ойдан туған шығармаларға қатысты жазбалар", "Эстетикалық жамандық", "Орынсыз сипаттама", "Жазғы сенімдер", "Күзгі шапақтар" және оның соңғы, ең ұзақ өлеңі "Нью-Хейвендегі қарапайым кеш" кірген. 20-ғасырдың соңындағы Стивенстің поэзиясына арналған тағы бір толық зерттеу – Дэниел Фукстің "Уоллес Стивенстің комедиялық рухы".
ХХІ ғасырдың басында
Стивенстің поэзиясын оқу және қабылдауға деген қызығушылық 21-ші ғасырдың басында да жалғасуда, оның жинақталған жазбалары мен поэзиясына арналған толық том Америка кітапханасында жарық көрді. "Философиялық поэзия" деп аталатын ақын ретінде Стивенсті оқып зерттеген Чарльз Альтьери өзінің кітабында Гегель мен Витгенштейн сияқты философтарды талдап, осы көзқарас бойынша Стивенстің туындыларын болжамды түсіндіруді ұсынады. Саймон Кричли 2016 жылы жарық көрген "Things Merely Are: Philosophy in the Poetry of Wallace Stevens" кітабында Стивенстің өлеңдеріндегі шындық пен поэзияның өзара әрекеттесуін жаңаша бағалап, былай деп жазады: "Стивеннің кейінгі өлеңдері, ақыл-ойының оған қарсы тұратын шындықтың түпкі мәнін қалай ұстай алмайтынын әдістеп көрсетеді. Шындық, оны қалыптастырып, реттейтін қиялдың алдында шегінеді. Сондықтан поэзия – сәтсіздік тәжірибесі. Стивенс бір атақты өлеңінде айтқандай, ақын бізге нәрсенің өзі емес, оның идеясын береді."
Интерпретация
Стивенстің поэзиясының қабылдануы мен түсіндірілуі кеңінен тараған және әртүрлі бағыттарға ие. "The Fluent Mundo" атты кітабында Леонард пен Уортон кем дегенде төрт түсіндіру мектебін анықтайды. Стивенстің алғашқы жақтастары сыншылар Харви Пирс пен Хелен Регеуиро болып табылады, олар "Стивенстің кейінгі поэзиясы қиялдың құнын "заттардың өзіне" тосқаусыз қарау үшін жоққа шығарады" деген тезисті қолдады. Леонард пен Уортон анықтаған келесі түсіндіру мектебі – Вендлер, Блум, Джеймс Бэрд және Джозеф Риддел басқарған романтикалық мектеп. Стивенстің 20 ғасырғы континенттік философияға үлкен тәуелділігін көрсететін үшінші түсіндіру мектебіне Дж. Хиллис Миллер, Томас Дж. Хайнс және Ричард Макси кіреді. Төртінші мектеп Стивенсті толыққанды гуссерлиандық немесе хайдеггерлік көзқарас пен стильде қарастырады, оны Хайнс, Макси, Саймон Кричли, Глауко Камбон және Пол Боув басқарады.
Поэзияның жетілуі
Стивенс – 40 жасқа таяғанда ғана негізгі шығармашылығымен көзге түскен ақынның сирек кездесетін мысалы. Оның алғашқы маңызды жарияланымдары (1914 жылғы қараша айындағы «Poetry» журналының нөмірінде «Фазалар» атты циклдан төрт өлең) 35 жасында жазылған, бірақ Гарвардта оқып жүрген кезінде Стивенс өлеңдер жазып, Сантаянамен сонеттер алмасып тұрған. Оның көптеген атақты туындылары 50 жасқа толғаннан кейін жазылған. Блум Стивенсті сол заманғы «ең жақсы және ең көрнекті» американдық ақын деп атады. Софоклдан бері Батыс әдебиетіндегі ешбір жазушыда мұндай кеш гүлденген көркемдік талант болған емес. Оның замандасы Гарриет Монро Стивенсті «бай, көп, терең ойлы, қуаныш сыйлайтын, оған жауап бере білгендерде шығармашылық сұлулықты оятатын ақын» деп сипаттаған. Вендлер Стивенстің ұзақ өлеңдерінде үш анық көңіл-күй бар екенін айтады: шаттық, бейжайлық және шаттық пен бейжайлық арасындағы тартыншақтық. Стивенстің алғашқы өлеңдер жинағы «Гармония» 1923 жылы жарық көрді және 1930 жылы қайта басылды. Оның өлеңдерінің тағы екі кітабы 1920-1930 жылдары, ал тағы үш кітабы 1940 жылдары жарық көрді. Ол 1951 жылы «Күзгі шағын» және 1955 жылы «Жиналған өлеңдері» үшін екі рет жылдық Ұлттық кітап сыйлығын иеленді.
Stevens's first book of poetry, Harmonium, was published in 1923, and republished in a second edition in 1930. Two more books of his poetry were produced during the 1920s and 1930s and three more in the 1940s. He received the annual National Book Award for Poetry twice, in 1951 for The Auroras of Autumn and in 1955 for Collected Poems.
Әдебиетке әсері
Стивенстің өлеңдері алғашқы күндерден-ақ сыншылар мен өзге ақындар тарапынан мақтауға ие болды. Харт Крэйн 1919 жылы «Harmonium» жинағына енетін өлеңдердің бір бөлігін оқығаннан кейін досына: «Біздің көпшілігімізді қорқытып тастайтын жұмысы бар адамды білемін» деп жазды. Поэзия қоры былай деп мәлімдейді: «1950-ші жылдардың басына қарай Стивенс Американың ең ұлы замандас ақындарының бірі деп есептелді, оның дәл абстракциялары басқа жазушыларға зор ықпал етті». Рэндолл Джаррелл мен Ивор Винтерс сияқты кейбір сыншылар Стивенстің ерте туындыларын жоғары бағалағанмен, оның кейінгі, көбірек абстрактілі және философиялық өлеңдерін сынады. Харольд Блум, Хелен Вендлер және Фрэнк Кермод сыншылардың қатарында болып, Стивенстің 20 ғасыр американдық модернистік поэзиясының маңызды тұлғаларының бірі ретіндегі беделін нығайтты.
Расизм
Стивенстің африкалық текті адамдарға деген жек көруінің көптеген дәлелдері бар, мысалы, оның "Нерге мистикалары" деген тіркесті "Заттарға арналған прелюдия" өлеңінде, ал "Нерге зиратындағы әшекейлер сияқты" деген өлеңінің тақырыбында қолдануы. Бұл көзқарасын келесі оқиға мысал келтіреді: "Бұл Ұлттық кітап сыйлығы комитетінің Марианна Мурға поэзия сыйлығын табыс еткен кезде болды. [Комитет мүшелері, оның ішінде] Уоллес Стивенс Ұлттық кітап сыйлығының бұрынғы төрешілерінің суреттерін қарап уақытын өткізді. Гвендолин Брукс олардың бірінде пайда болды. Стивенс суретті көргенде: «Бұл кім?» – деп сұрады. Топтың реакциясын байқағаннан кейін: «Бір әйелді «құс» деп атағанды ұнатпайтыныңызды білемін, бірақ ол кім?» – деп қайта сұрады."
Танымал мәдениетте
1976 жылы Дэвид Хокни Ателье Кроммелинктен Пикассоның гравировкалау техникасын зерттегеннен кейін "Көк гитара" деп аталатын 20 гравировкадан тұратын жиынтық жасады. Фронтиспісте Хокнидің екі шабыты "Көк гитара: Дэвид Хокнидің гравировкалары, Уоллес Стивенс Пабло Пикассодан шабыттанған" деп көрсетілген. Гравировкалар Стивенстің "Көк гитаралы адам" атты өлеңінің тақырыптарына сілтеме жасайды. Petersburg Press 1977 жылдың қазан айында осы жиынтықты жариялады. Сол жылы Петербургте өлең мәтіні суреттермен бірге берілген кітап шықты. Джон Кроулидің 1978 жылы "Where Spirits Gat Them Home" деп жарық көрген, кейін 1993 жылы "Her Bounty to the Dead" жинағына енген әңгімесінің екі атауы да "Жексенбі таңы" өлеңінен алынған. Д. Э. Тинглдің екі романының атаулары, "Өлмейтін бақыт" (2009) және "Жәннат әні" (2014) "Жексенбі таңы" өлеңіне негізделген. Джон Ирвинг Стивенстің "Алыпқа қарсы қастандық" атты өлеңінен "Нью-Гэмпшир қонақ үйі" романында үзінді келтіреді. Терренс Маликтің "Шөл даласы" фильміндегі кейіпкерлердің лақап аты – Ред пен Кит, бұл Стивенстің "Қызыл Китті сүйеді" өлеңіне сілтеме болуы мүмкін. Ник Кейв "Біз Авторды шақырамыз" әнінде "Ал толқындар, толқындар – жылжып келе жатқан әскерлер" деген жолдарды пайдаланды. Олар Стивенстің "Құрғақ нан" өлеңінен алынған. Кейін Вик Чеснут өзінің "North Star Deserter" альбомында "Уоллес Стивенс" атты ән жазды. Ән Стивенстің "Қара құсқа қараудың он үш тәсілі" өлеңіне сілтеме жасайды. Стивенс 2012 жылы АҚШ пошта маркасымен құрметтелді.