Кіріспе

Етістіктің есімдік түрі (етістіктерден жасалған есімдік) Теориялық тіл білімінде конверб (қысқартылған cvb) – етістіктің тәуелділік түрі, «қашан», «себебі», «кейін» және «алда» сияқты мағыналарды білдіреді. Конвербтерді атау үшін қолданылған басқа терминдерге adverbial participle, conjunctive participle, gerund, gerundive және verbal adverb жатады (Ylikoski 2003). Конвербтер күрделі предикаттардағы етістіктерден, тілдерде тізбектелген етістік құрылымы бар тілдердегі етістіктерден ерекшеленеді. Конвербтер түркі тілдерінің көпшілігінде, моңғол тілдерінде, сондай-ақ Тунгус тілдері сияқты Сібірдің барлық тілдер отбасында кездеседі.

Этимология

Бұл термин Рамстедт (1902) тарапынан Халха моңғол тілі үшін қолданылған, және соңғы уақытқа дейін моңғол және түркі тілдері мамандары координация мен бағыныштылыққа қатысты қолданыла алатын, аяқталмаған етістіктерді сипаттау үшін негізгі құрал болды. Недьялков және Недьялков (1987) бұл терминді алғаш рет жалпы типологиялық тұрғыда қолдануға бейімдеді, одан кейін Хаспелмат және Кёниг (1995) осы жолға түсті.

Сипаттама

Конверб синтаксистік тұрғыдан басқа етістік формасына тәуелді, бірақ оның аргументі емес. Ол қосымша, күйдік сөз болуы мүмкін, бірақ қарапайым сөйлемнің жалғыз предикаты немесе бағыныңқы сөйлемнің аргументі бола алмайды. Ол "тапсырыс" сияқты предикаттарға тәуелді бола алмайды (Nedjalkov 1995: 97).

Мысалдар

Президент болып сайланғаннан кейін, ол отбасымен бірге астанаға көшті. Ол көшеде торт жеп аралап жүр.

Халха монғол тілі

Конвергенция бірінші іс-қимыл басталған/толыққаннан кейін екінші іс-қимыл басталатынын көрсетеді. Осылайша, бағынышты сөйлемді уақыттық жағдайды білдіретін сөз ретінде қарастыруға болады. Басқа бір етістіктің немесе құрастырманың аргументтік құрылымы megc-тің пайда болуын қажет етпейді, сондай-ақ megc сөйлемнің соңына келуіне ешқандай мүмкіндік жоқ (кейіннен ойлап табудан басқа). Осыған орай, megc жалпы тіл білімінде конверб ретінде қарастырылады. Алайда, моңғол филологиясы тұрғысынан (және Неджальков 1995 және Йохансон 1995-пен үндес келе отырып), осы сөйлемде тағы бір конверб бар: ž. Ол алғаш рет кездескенде ehel ‘бастау’ конвербі арқылы өзгертіледі, және осы конверб өзгертілген етістіктің жұрнаққа ие болуын анықтайды. Дегенмен, дәл осы етістік жұрнағы ‘соғу’ етістігінен кейін де қолданылады, ол келесі сөйлемге уақыт жағынан бағынышты, бірақ тәуелсіз, аяқталған сөйлемді білдіреді және оны ешқандай жағдайлық сөз ретінде өзгерте қоймайды. ž конвербі жағдайлық сөздік қызметін атқаруы мүмкін: Мұндай "көп функциялылық" кең таралған. Жапон және корей тілдерінен де осыған ұқсас мысалдар табуға болады, ал бағыныштылық ұғымының анықтамасы қосымша қиындықтар тудырады. Кейбір тіл білімі мамандары конверб терминінің мағынасын жағдайлық сөздермен шектеу тілдік шындыққа сай келмейді деп санайды (мысалы, Слэйтер 2003: 229).

Стандартты өзбек тілі

Көбінесе өзбек конвербтерін ағылшын тіліне герунд ретінде аударуға болады, бірақ контекст маңызды, себебі аударма мәнге қарай өзгертілуі керек. Мысалы, төмендегі екі сөйлемде "тұр" етістігінің түбірінен алынған "тұрып" конвербі келтірілген:

Балама ретінде, "тұрып" сөзі "содан кейін" яғни, тікелей ілесу мағынасын білдіруі мүмкін, сондықтан бұл жағдайда сөйлемді "Егер тұрсаңыз (да) содан кейін жазсаңыз" деп аударуға болады. Бірақ төмендегі екінші мысалда осы "тұрып" конвербін герунд немесе тікелей ілесу мағынасында аударуға болмайды.