Кіріспе

Американдық генерал және саясаткер (1812–1900)

Джон Александр МакКлернанд (30 мамыр 1812 – 20 қыркүйек 1900) – американдық заңгер, саясаткер және Америка Азамат соғысындағы Одақ армиясының генералы. Ол Иллинойс штатындағы көрнекті демократ саясаткер және соғысқа дейін АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі болды. МакКлернанд Джексон демократиясының қағидаларына берілгендігімен және 1850 жылғы келісімді қолдауымен ерекшеленді. 1861 жылы ол еріктілердің бригадир генералы қызметіне тағайындалды. Оның жағдайы – әскери форма киген саясаткердің, АҚШ Әскери академиясының түлектерімен қақтығысқа түсуінің классикалық мысалы. Батыс майданында Улисс С. Гранттың қол астындағы командир ретінде қызмет етіп, 1861–62 жылдары Бельмонт шайқасы, Теннесси және Камберленд операцияларында, сондай-ақ Шило шайқасында болды. Кейін 1862 жылдың соңынан 1863 жылдың басына дейін Миссисипи армиясының командирі, ал Виксбургке қарсы науқан кезінде қайтадан Гранттың корпусы командирі болды. Авраам Линкольннің досы және саяси одақтасы МакКлернандқа Миссисипидегі Виксбург бекінісіне қарсы шабуылдық операция жүргізу үшін үлкен күш жинауға рұқсат берілді, бұл науқан Гранттың, оның бөлімше командирінің күш-жігерімен теңесе алатын болды. Грант пен Хэллек МакКлернандқа қарсы сөз жүргізіп, ол Иллинойс штатында экспедиция үшін жинаған әскерлерінің көп бөлігін оның білмеуіне қарсы Гранттың армиясына аударды. Кейін МакКлернандтың экспедициялық күштері оның келгеніне дейін оңтүстікке қарай аттанды, оған Гранттың одақтасы генерал Уильям Т. Шерман басшылық етті. МакКлернанд өз экспедициясын оңтүстікке қуып жетіп, оған қолбасшылық етіп, бұл күшті Миссисипи армиясы деп атады. Грант Арканзас өзеніндегі маңызды Хиндман бекінісін басып алуға экспедиция ұйымдастырғаннан кейін МакКлернандтың тәуелсіз күш-жігерін бейтараптандыруға қол жеткізді. Бұл жеңіс алдағы айларда Миссисипи өзені маңындағы операциялардың болашағы үшін маңызды кезеңді қамтамасыз етті, және МакКлернанд 1863 жылғы Виксбург науқанында Грант армиясының аға корпусы командирі болды. Виксбургті қоршау кезінде Грант МакКлернандты баспасөзбен байланыс жасағандығы үшін, оның шектен шығуын және рұқсатсыз қарым-қатынасын айтып, қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, сонымен қатар соғыс басталғаннан бері Грантты алаңдатқан ұзаққа созылған дауға нүкте қойды. МакКлернанд 1864 жылы армиядан кетіп, соғыстан кейінгі кезеңде судья және саясаткер болып қызмет етті.

Ерте өмір және саяси мансап

МакКлернанд 1812 жылдың 30 мамырында Кентукки штатының Брекинридж округінде, Хардинсбург қаласының жанында дүниеге келді, бірақ 1816 жылы оның отбасы Иллинойс штатының Шоннитаун қаласына көшіп кетті. Оның ерте өмірі мен мансабы сол кездегі тағы бір Иллинойс заңгері, оның досы Авраам Линкольннікіне ұқсас болды. Көбінесе өзіндік білім алған ол 1832 жылы Иллинойс штатының адвокатурасына қабылданды. Ол 1843 жылдың 4 наурызынан 1851 жылдың 3 наурызына дейін АҚШ Өкілдер палатасында қызмет етті. Ол құлдыққа қарсы болғандарды ұнатпады, бұл оның сайлау округіндегі көптеген тұрғындардың, олардың көпшілігі бұрын құл иеленген штаттардың тумалары болған, қолдауын қамтамасыз етті. Дегенмен, тарихшы Аллан Невинс оны 1850 жылы Конгресте әдепті және мәдениетті адам ретінде бағалаған. Ал Джон Хей кейінірек оны "мақтаншыл, ашушаң, үстем, талапкер адам" деп сипаттады. Невинс өзі 1861 жылы МакКлернандты "көкке дейін көтеріліп, ашулы, ызалы" тәуелсіз бригадир ретінде сипаттады. Ол Иллинойс штатының сенаторы Стивен А. Дугластың маңызды серігі болды. Оның қызметі 8 қарашада басталды. Алабама және Оңтүстік Каролинадан шыққан демократ өкілдерінің шағын коалициясы оның құлдыққа қатысты орташа көзқарасына және Одақты сақтаудың маңыздылығына қарсылық білдірді. МакКлернанд 1860 жылғы президенттік сайлауда өзінің досы Стивен Дугластың үгіт-насихат кампаниясын қолдады. Ол 1860 жылы Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласында өткен демократиялық президенттікке кандидаттарды іріктеу конвенциясында оның үгіт-насихат басқарушыларының бірі болды. 1842 жылдың қарашасында МакКлернанд Мэри Тодд Линкольннің жақын досы, Иллинойс штатының Джексонвилл қаласының тұрғыны Сара Данлапқа үйленді. Сара Джеймс Данлаптың қызы болды, ол Азамат соғысы кезінде Одақ армиясында кварталмейстер болып қызмет етті және 1864 жылдың 11 маусымында Теннесси армиясының XIII корпусының подполковнигі және кварталмейстері лауазымынан кетті. Джон мен Сараның ұлы Эдвард Джон МакКлернанд 1870 жылы Вест-Пойнтті бітірді, Үнді соғыстарында АҚШ армиясының бригадир генералы, "Құрмет медалімен" марапатталды және кейін Филиппин аралдарында соғысты. Сара 1861 жылдың 8 мамырында қайтыс болғаннан кейін МакКлернанд 1862 жылдың 23 желтоқсанында оның қарындасы Минерва Данлапқа үйленді.

МакКлернандтың Каирдегі бригадасы

Америка Азамат соғысы басталғанда Макклернанд Иллинойс штатында «Макклернанд бригадасын» құрды және 1861 жылдың 7 тамызында еріктілердің бригадир генералы болып тағайындалды, оның шені 1861 жылдың 17 мамырынан бастап есептелді. Оның генерал болып тағайындалуы Линкольннің Оңтүстік Иллинойс штатының демократтарымен саяси байланыстарын сақтау ниетіне негізделген, ол Блэк Хок соғысындағы қысқа мерзімді қызметіне емес. Сонымен қатар, бригада Фримонттың бағыныстысы, бригадир генерал Улисс С. Грант басқаратын Оңтүстік-Шығыс Миссури округіне қарасты болды. 1861 жылдың 2 және 3 қарашасындағы Фримонттың бұйрығына жауап ретінде Грант өз округінен жеті колонна жіберіп, Миссисипи өзенінің екі жағындағы Конфедерация күштеріне қарсы демонстрация жасады. Мақсаты – Миссури мен Арканзаста Конфедерацияның басқа бөлімшелерін күшейтуге жол бермеу болды. 6 қараша күні түстен кейін Гранттың тікелей басқаруындағы екі бригада өзен бойымен төмен қарай жылжыды. Біріне Макклернанд, екіншісіне полковник Генри Догерти басшылық етті. Грант түнгі уақытта тоқтамай, екі полк жинап, күшін 3119 адамға жеткізді. 7 қараша күні таңғы сағат 8:00-ге жуық Гранттың күштері Конфедерация артиллериясының атыс қабілетіне жете алмайтын, Белмонттан солтүстікке қарай шамамен үш жарым шақырым жердегі көліктерден түсе бастады. Одақтың канонерлік кемелері десант кезінде Конфедерация артиллериясына шабуыл жасауға тырысты. Конфедерацияның генерал-майоры Леонидас Полк Белмонттағы «Джонстон лагері» деп аталған лагерін бақылау бекеті ретінде құрды. Гранттың күштерін тоқтату үшін Гидеон Пиллоу Колумбтан Белмонтқа күштер жіберді. Әскерлері канонерлік кемелерден түскеннен кейін Макклернанд бригадасын Конфедерацияның қатарына бастап, Гидеон Пиллоудың жақында келген полктерімен, барлығы 3000-ға жуық адаммен кездесті. Сағат 10:00-ге қарай Макклернандтың барлаушылары Конфедерация барлаушыларымен кездесе бастады. Макклернанд өз ұрыс шебін кеңейтіп, Конфедерация шебін айналып өтуге тырысты. Одақ шебіндегі олқылық екі полк оңға жылжу арқылы жабылды. Макклернанд өзінің полкінің бірі, полковник Наполеон Бьюфордтың Конфедерация шебін айналып өткенін көргенде, жалпы шабуылға бұйрық берді. Конфедерация батальондарының кейбіреулерінде оқ-дәрісі біте бастады. Сағат 14:00-ге қарай Одақтың ұрыс шебі Конфедерация лагерінен шамамен 1,6 шақырым қашықтықта Конфедерация ұрыс шебін бұзды. Макклернанд лагерьдің ортасына барып, үш рет «Шаттық!» деп айқай салды, бұл оқиға орнындағы тәртіпсіздікті күшейтті. Колумбта Полк шайқас туралы хабар алды, алдымен күш-жабдық жіберді, содан кейін өзеннен басқа күш-жабдықтармен өтті. Лагерьде шамамен жарты сағат бойы қарсылықсыз тәртіпсіздік болғаннан кейін, Конфедерация күштері мен Пиллоу полкінің қайта құрылған бөлімдері Одақ күштерін жеңіп, оларды канонерлік кемелеріне қарай кері шегінуге мәжбүр етті, олар қақпақ атумен қамтамасыз етті. Макклернанд артиллерия орналастыруын басқарды, бұл да Одақ күштерінің кері шегінуіне көмектесті. Кері шегіну кезінде Макклернанд басына жеңіл жарақат алды. Жағалауға жеткенде Макклернанд жылдам әрекет етіп, канонерлік кемелерге мінуді және артта қалған Одақ полкін құтқаруды ұйымдастырды. Одақ әскерлері, соның ішінде Грант соңғы болып кемеге отырды, тым жақыннан құтылды.

Форт-Донельсон шайқасы

МакКлернанд Грант армиясының 1-ші дивизиясын Форт-Донельсон шайқасында басқарды. 1862 жылдың 14 ақпанына қараған түні Конфедерация қолбасшылары күні бұрын одақ әскерінің фортты қоршауынан шығуға шешім қабылдады. МакКлернандтың дивизиясы, флангі жеткілікті түрде қорғалмағандықтан, 1862 жылдың 15 ақпанында, шайқастың үшінші күні, қатты суықта таңертең күтпеген шабуылға ұшырады. Сағат 7:00-ге дейін Конфедерация әскерлері майданға шығып, артиллериямен қолдау көрсетіп, МакКлернандтың позициясына шабуыл жасады. МакКлернанд суық ауа райында конфедераттардың қозғалысынсыз жағдайды түзетуге үлгеремін деп ойлады. Конфедерация шабуылдан кейін бір сағат ішінде одақтың атқыштар тобын өздерінің алдынан ығыстырып, полковник Джон МакАртурдың дұрыс емес орналасқан бригадасын қоршап алды. Оқ-дәрі аз болғандықтан және полковник Майкл Лоулердің жаралануы әскерге кері әсер еткендіктен, МакАртурдың әскері шайқас алаңынан қашуға басталды. Бірақ конфедераттардың алға жылжудағы тығыз құрылымы, жол торабындағы шығыңқы бөлікті азайтуға жасалған әрекет және әскердің шашырауы конфедераттардың шабуылын баяулатты. Сағат 13:00-ге дейін МакКлернандтың дивизиясы толық жеңіліске ұшырады. Гранттан бұйрық алмаған бригадир генерал Лью Уоллес конфедераттардың шығуын кесу үшін бригадаларын жаңа позицияға жіберді. Содан кейін Грант бригадир генерал Чарльз Фергюсон Смиттен ("С. Ф. Смит") фортты басып алуды бұйырды, себебі ол енді нашар қорғалған болады және конфедераттарды қоршауға алуға болады деп есептеді. МакКлернандтың бригадасынан жиналған әскерлермен Уоллес жоғалған жерді қайтаруға көшті. Түн батқанда, ол таңға дейін қозғалысты тоқтатуға мәжбүр болды, бұл МакКлернандтың әскеріне біртіндеп лагерьлеріне оралуға мүмкіндік берді. Түнде конфедерация генералдары капитуляциялауға шешім қабылдады, бірақ полковник Натан Бедфорд Форрест атты әскерінің көп бөлігімен қашып кетті, ал генералдар Гидеон Пиллоу мен Джон Б. Флойд қайықпен қашып құтылды. 1862 жылдың 21 наурызында МакКлернанд, өзінің дивизиясының жетістіктерін мақтанышпен айтқан және асыра сілтегендіктен, Форт-Донельсон шайқасындағы қызметі үшін еріктілердің генерал-майорына көтерілді.

Шило шайқасы

1862 жылғы 6-7 сәуірде Шило шайқасында МакКлернанд Теннесси армиясының бірінші дивизиясына қолбасшылық етті. 1862 жылғы 5 сәуірде Конфедерация әскерлері күтпеген шабуылға дайындалып жатыр деген қауесеттер мен хабарларға жауап ретінде МакКлернанд барлау үшін кавалерия бөлімін жіберді, бірақ олар дұрыс бағытта немесе жеткілікті қашықтыққа жүрген жоқ. 1862 жылғы 6 сәуірдің таңертеңінде Шило шіркеуінен оңтүстікке және шығысқа қарай шамамен бір төрттен бір шақырым жерде орналасқан сол жақ фланқтағы бригада генералы Уильям Т. Шерманның бесінші дивизиясының полкі Конфедерация шабуылы мен полковник паникасының салдарынан кері шегіне бастады. МакКлернанд Шерман дивизиясын айналып өтуден қорғау үшін әскерлерін алға жібере бастады. Сағат 9:30-ға қарай Шерман дивизиясына Конфедерацияның алты бригадасы шабуыл жасады. Екі сағатқа созылған қызу шайқастан кейін, Шерман дивизиясы бригада генералы В. Х. Л. Уоллестің екінші дивизиясынан келген күштерге қарамастан кері шегінді. Сағат 10:00 шамасында Шерман және МакКлернанд дивизиялары жаңа позицияда бірікті. МакКлернанд дивизиясы ұйымдастырылды, ал Шерман әскері Конфедераттардан бірнеше минут бұрын жаңа шепке жетті. Шерман мен МакКлернанд дивизиялары "Шарнаның ұясы" арқылы кері итерілді, бірақ түн түскенде Питтсбург десантында берік позицияны сақтап қалды. Гранттың күшімен 7 сәуірде Конфедерация әскерлері жойылды.

Саяси маневрлер

МакКлернандтың генерал-майор қызметі саяси араласулармен дақталды, бұл оның әріптестерінің наразылығын тудырды. 1862 жылдың қазан айында МакКлернанд Иллинойс штатының губернаторы Ричард Йейтске өзінің саяси ықпалын пайдаланып, Вашингтон қаласына және президент Линкольнге бару үшін рұхсат алды, маңызды тәуелсіз қолбасшылыққа ие болуды үміттене отырып. Соғыс министрі Эдвин Стэнтон оны солтүстікке, Виксбургке қарсы жорық үшін әскер жинауға жіберуге келісті, оған ол жетекшілік ететін еді. Грант бастапқыда бұл операцияны мақұлдамады және Халекке оны «ақылға сыймас» деп айыптаған телеграмма жіберді. Бірақ жеңіс туралы хабар келгеннен кейін және бұл Шерманның идеясы екенін білген соң, Грант өз пікірін тез өзгертті, Халекке операцияны мақтап, оны «Виксбургке қарсы науқандағы қажетті қадам» деп атады.

Корпус басшылығына төмендетілді; ығысулар мен интригалар

17 қаңтарда Грант адмирал Дэвид Диксон Портер мен генерал Шерманның Макклернандтың одан әрі операцияларды жүргізуге қабілетсіз деген пікірін алғаннан кейін, өзінің әскерлерінің бір бөлігін Макклернандтың әскерлерімен біріктіріп, жеке басқаруды өз қолына алды және Макклернандты корпус командирі қызметіне төмендетті. Үш күннен кейін ол Макклернандты Миликенс-Бендке қайтаруға бұйырды. Виксбург жорысының қалған уақытында Макклернанд пен оның әріптестері арасында үлкен шиеленіс болды.

Виксбургке жақындауға тырысу

МакКлернанд өз әскерін Миссисипи өзенінің Янгс-Пойнт бөгетіне түсірді, онда олар "қалың қысқы жаңбырдан және баспананың болмауынан қиын жағдайға түсті. Әскерлерге шатыр берілмеді, себебі олар Виксбургтегі [конфедерациялық] артиллерияның атыс қашықтығында болды; сондықтан белсенді әскерлер бөгетте шұңқырлар қазып, оларды қара резеңке жамылғыларымен жапты. Жақындағы жорықтардан шаршаған, тізеге дейін қара лайға батқан көптеген сарбаздар ауырды. Көптеген шешекке шалдыққандар тіркелді. Аурухана шатырлары бөгеттің арт жағында тізіліп, мыңдаған науқасқа толы болды. Көптеген адам қайтыс болды, көп ұзамай бөгет бойында жаңа қабірлер пайда болды."

Чемпион төбесі шайқасы; Виксбургке шабуыл; командалық қызметтен босату

Гранттың пікірі бойынша, Чемпион-Хилл шайқасында (16 мамыр 1863) Макклернанд кешігіп отырды, бірақ Грант уақытын күтті, өзінің саяси беделді қарсыласын қызметтен алуға жеткілікті айқын бағынбаушылықты күтті. Виксбург бекіністеріне қарсы қанды және сәтсіз шабуылдан кейін (Гранттың бұйрығымен), Макклернанд өзінің корпусына құттықтау хат жазды, сонымен қатар басқа корпустардың еңбегін де кемсітті. Бұл ақпарат департаменттің және Гранттың ресми құжаттарды жарияламау туралы бұйрықтарына қайшы келіп, баспасөзде жарияланды. Макклернанд бұйрықты оқығаннан кейін, ойран шақырып: "Мен босатылдым!" деді.

Персид шығанағындағы далалық команда; ауру және отставка; Линкольннің жерлеу рәсімі

Президент Линкольн, Иллинойс соғыс демократтарының көшбасшысын жібіткенің маңыздылығын сезіп, 1864 жылы МакКлернандты далалық қолбасшылыққа қайта тағайындады. 1865 жылғы 4 мамырда Линкольннің қоштасу рәсімінде сегіз бөлім қатысты. МакКлернанд 1870 жылдан 1873 жылға дейін Сангамон (Иллинойс) округінің судьясы қызметін атқарды және 1876 жылғы Демократиялық ұлттық конвенттің төрағасы болды, онда Самуэль Дж. Тильден АҚШ Президентігіне ұсынылды. Комиссия мүшелері Юта штатында жылына шамамен 170 күн жұмыс істеді, ал комиссия отырыстарда болмаған кезде МакКлернанд Спрингфилдке оралды. 1887 жылы комиссия мормондардың «шынайы ниетпен көп әйел алудан бас тартқанша» Юта штатын құрамына қабылдамауды ұсынды. 1890 жылы Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер Шіркеуі көп әйел алудан бас тартатын мәлімдеме жасады, ал МакКлернанд 1891 жылғы есебінде оны шындығына сенедіндей болды, бірақ 1892 жылы комиссияның көпшілігі көп әйел алу мәселесінде өзгеріс болмағанына күмән білдіретін есеп жариялады. Юта штаты 1896 жылғы 4 қаңтарда, штат конституциясымен көп әйел алу заңсыз деп жарияланғаннан кейін ғана Одаққа қабылданды. 1864 жылы әскерден кеткеніне қарамастан, енді бай емес болған МакКлернандқа 1896 жылы әскер зейнетақысы тағайындалды, ол Конгресс шешімдерімен 1900 жылы айына 100 долларға дейін арттырылды. Денсаулығы бірнеше жылдан бері нашарлаған Джон МакКлернанд 1900 жылғы 20 қыркүйекте Иллинойс штатының Спрингфилд қаласында қайтыс болды. Ол Оук Ридж зиратында жерленген.

Танымал мәдениетте

МакКлернанд – МакКинлей Кантордың «Егер Оңтүстік Азамат соғысын жеңсе» атты тарихи романының басты жауыз кейіпкері. Осы тарихи нұсқада генерал Грант Виксбург науқанының басында қаза тапқан. Содан кейін МакКлернанд басқаруды өз мойнына алуға талап етіп, нашар басшылықпен науқанды жоғалтып, Теннесси армиясын жартылай қиратты және Одақтың соғыстың барлығын жоғалтуына, ал Конфедерацияның тәуелсіздік алуына ықпал етті.