Кіріспе
Фраскати (fraˈskaːti) – Италияның орталық бөлігіндегі Лацио аймағындағы Рим астанасының метрополитендік қаласындағы қала және коммуна. Ол Римнің оңтүстік-шығысында, Альбан төбелерінде, ежелгі Тускулум қаласына жақын орналасқан. Фраскати ғылыммен тығыз байланысты, бірнеше халықаралық ғылыми зертханалардың орналасқан жері. Фраскатиде сол аттас ақ шарап өндіріледі. Бұл сонымен қатар тарихи және өнер орталығы.
Тарих
Бұл аймақтағы ең маңызды археологиялық жады – ежелгі Рим дәуірінен, Республика дәуірінің соңына дейінгі кезеңге жататын, әулиелік рим вилласы. Бұл вилла, болжамды түрде, Лукуллға тиесілі болған. Біздің заманымыздың бірінші ғасырында оның иесі Гай Салустий Крисп Пассиен болды, ол Неронның анасы Агриппинаға үйленген еді. Оның мүлігі кейін Флавий императорлық әулеті (69–96 жж.) тарапынан тәркіленді. Консул Флавий Клеменс Домициан билігінде әйелі Домитилламен бірге виллада тұрды. Liber Pontificalis мәліметінше, 9 ғасырда Фраскати шағын ауыл болған, бұл ауыл екі ғасыр бұрын құрылған болуы мүмкін. Қаланың аты, ықтимал, жергілікті халықтың отын жинау дәстүрінен шыққан («frasche» италия тілінде). Қала маңындағы көптеген жер-су атаулары ағаштарға немесе ағашқа байланысты. 1191 жылы жақын орналасқан Тускулум қаласы қиратылғаннан кейін, Фраскати халқының саны артып, епископтық Тускулумнан Фраскатиге көшірілді. Рим папасы Иннокентий III қаланы Сан-Джованни-ин-Латеран базиликасының феодалдық иелігі деп жариялады, бірақ келесі ғасырларда аумақтары жиі шабуылдарға ұшырап, кедейлікке түсті. 1460 жылы Папа Пий II қаланың қабырғаларын нығайтқанға дейін, қала әртүрлі барондық отбасыларға, соның ішінде Колонналарға тиесілі болды. XVI ғасырдың басында Папа Юлий II Фраскатиді кондотьер Маркантонио I Колоннаға феодалдық иелік ретінде берді. Ол 1508 жылдан бастап әйелі Лукреция делла Роверемен (1485–1552), Папа Юлий II-нің немересімен бірге қалада тұрды. 1515 жылы Колонна Фраскатиге алғашқы заңын қабылдады – Statuti e Capituli del Castello di Frascati, латын тілінде Populus antiquae civitas Tusculi деп аталды. 1518 жылы 9 ғасырда қираған ескі базиликаның құрметіне Санкт-Себастьяно атымен аурухана салынды. 1522 жылы ханзада Колонна қайтыс болғаннан кейін Лукреция делла Ровере Фраскатиді Папа Павел III-нің немере інісі Пьер Луиджи Фарнезеге сатты. 1527 жылдың 1 мамырында Ландскнехт әскері Римді тонағаннан кейін, шекарадағы ауылдардан келді. Алайда, әскерлер қозғалыс бағытын Мәриямға арналған «Ауылдық Эдикула» деп аталатын нишаның жанында өзгертті, осылайша қала құтқарылды. Бұл оқиғаны қазір Капокросе деп аталатын шіркеу еске алады. 1538 жылы Папа Павел III Фраскатиге «Tusculum Novum» деген атаумен «Civitas» мәртебесін берді. 1598 жылы Әулие Петірге арналған жаңа собордың құрылысы басталды. 15 қыркүйекте 1616 жылы Әулие Жозеф Каласанц бастамасымен Еуропадағы алғашқы мемлекеттік және тегін мектеп ашылды. 1656 жылдың 18 маусымында Вивариодағы Әулие Мария шіркеуінің қабырғасынан сыпырылатын сылақ бөлігі түсіп, көне фреска көрінді. Бұл – обадан қорғайтын Әулие Себастьян мен Рохтың бейнесі. Сол жылы Римде оба эпидемиясы болды, бірақ Фраскатиге ешқандай әсер етпеді. Сол жылдан бері екі әулие қаланың қамқоршысы болып табылады. Собордың қасбетінде екі әулиенің мүсіндері орналасқан. 1713 және 1729 жылдар аралығында аймақта Антинус колосының басы табылып, Вилла Мондрагонда қойылды. 1757 жылы қала орталығында Валле театры ашылды, ал 1761 жылы бекініс Йорк герцогы кардинал Генри Стюарттың демеушілігімен князь сарайына айналды. 1809 жылы Фраскати Франция империясына қосылып, Рим кантонының астанасы болып таңдалды. 1837 жылдың күзінде Римде оба індеті тарады, 5000 адам Римді тастап кетті. Фраскати оларға есігін ашқан жалғыз қала болды. Содан бері Фраскатидің туы Римдіктердің туындай – сары және қызыл түсті. 1840 жылы қалада кардинал епископ Людовико Микара «Accademia Tuscolana» академиясын құрды. 1856 жылы қала Рим-Фраскати темір жолының соңғы станциясы болып таңдалды, бұл Папа мемлекеті салған алғашқы темір жол еді. Темір жолдың соңғы бөлігі 1884 жылы, қала жаңа Италия Корольдігінің құрамына кіргеннен кейін 14 жыл өткен соң ашылды. 1901 жылдың 17 желтоқсанында Фраскати Тиволидегі гидроэлектр стансасынан электр қуатын ала бастады. 1906 жылы Фраскати, Рим және Кастелли Романи арасында электр трамвай желісі іске қосылды. Трамвайлар толығымен қалааралық электр трамвай (жеңіл рельс) ретінде қолданыстағы көшелерде орнатылған рельстер бойынша жүрді. 1954 жылы электр трамвай желісі автобустармен ауыстырылды. 1916 жылы «Вицинали» деп аталатын Рим мен Фьюги темір жолының тағы бір электр трамвай қызметі ашылды. Ол Фраскати, Монте Порцио Катоне, Монте Компатри және Сан-Цезарьо қалаларын байланыстырды. Бұл трамвай желісі 1943 жылы жойылды және оның орнына автобустар қойылды. 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фраскати қатты бомбаға ұшырады, өйткені онда Жерорта теңізі аймағы үшін неміс бас штабы орналасқан. Оның ғимараттарының шамамен 50 пайызы, соның ішінде көптеген ескерткіштер, виллалар мен үйлер қирады. Шабуылда 1000 итальяндық және 150 неміс қаза тапты, ал 1944 жылдың 22 қаңтарындағы Анцио шайқасы (Operation Shingle) күні тағы бір бомбалау болды. Қала 1944 жылдың 4 маусымында 85-ші жұмыскерлік дивизиясымен нацилік-неміс оккупациясынан босатылды. 1944–1945 жылдары қираған ғимараттардың қалдықтарымен бір ойысты толтырып, қазіргі «8 қыркүйек» стадионының құрылысына негіз салынды.
Діни орындар
Собор (Қасиетті Петр елшісінің соборлық базиликасы) Оттавиано Нонни, "Машерино" деп танылған, жобалаған, ал бастапқы құрылысы 1598 жылы аяқталған. 1698 және 1700 жылдар аралығында Джероламо Фонтана жаңа, биік қасбет салды. Собор 1943 жылы бомбалау салдарынан қиратылды, ал қайта жаңартылған ішкі кеңістігі қарапайым көрінеді. Қасбеттің ішкі жағында Чарльз Эдвард Стюарттың қабір тасы орналасқан. Иезуит сәулетшісі Джованни Де Розис жобалаған Гесу шіркеуі (Фраскати) 16 ғасырдың соңында салынды, ал қасбетінде Пьетро да Кортонаға жатқызылатын мүсіндер бар. Ішкі кеңістіктің ең маңызды ерекшелігі – trompe l'oiel әдісімен жасалған жалған күмбез және басқа архитектуралық элементтер. Бұл элементтерді Андреа Поццо жасаған, олар Римдегі Сант-Игнацио шіркеуі үшін жасалған үлгілерден көшірілген. 1773 жылы Йорк герцогы, кардинал Генри Бенедикт Стюарт шіркеуді Исаның қасиетті атына және Ұлы Григорийге қайта бағыштады. Епископ сарайы, ежелгі "Рокка" ("Қала"), екі төртбұрышты және бір дөңгелек мұнарасы бар алып құрылыс. Фраскати епископы осы сарайда тұрады. Сарайдың жанында бұрынғы собор, Санта-Мария шіркеуі орналасқан, оның манарасы (1305) үш қатардан үш терезеден тұрады. Сантуарио делла Мадонна ди Капокроче, онда 1713 жылы канондық тәж кигізілген Мадоннаның керемет фрескасы сақталған. Мадонна ди Капокроче – Фраскати қаласының қасиетті қамқоршысы.
Мұражайлар
Scuderie Aldobrandini ("Альдобрандини сарайлары") қалалық археологиялық мұражайында ежелгі Тускулум қаласы және оған жақын аймақтан табылған археологиялық жәдірелер қойылған. Мұражайда Тусколан виллаларының масштабты модельдері де бар. Капуцин монастырында, Ассизидің қасиетті Францискке арналған шіркеуінде орналасқан, кардинал Гульельмо Массаяның (1809–1889) Эфиопия мұражайында осы жерге жерленген миссионердің жинағы, сондай-ақ Джулио Романо мен Кристофоро Ронкаллидің туындылары сақталған. Мұражайды алдын ала сұраныс бойынша тамашалауға болады.
Ғылыми зертханалар
1950 жылдардың екінші жартысында Фраскатиде INFN алғашқы итальяндық бөлшектерді үдеткіші әзірледі, және INFN қазірге дейін қалада ірі бөлшектер физикасы зертханасын сақтап тұр, ол Laboratori Nazionali di Frascati. Фраскатиде қазір мынадай зертханалар орналасқан: Еуропалық ғарыш агенттігінің Жерді бақылау миссиялары Фраскатидегі ESRIN базасында орналасқан. ENEA-ның ғылыми-зерттеу орталықтары INFN алаңында орналасқан. "Spaceguard" қоры осы жерде орналасқан. Фраскати Токамагының жаңартылған нұсқасы осы жерде орналасқан. ЭЫДҰ-ның Frascati нұсқаулығы, ғылыми-зерттеу және даму статистикасының әдістемесі, 1963 жылғы маусымда Вилла Фалькониерде өткен жиыннан туындады.
Earth Observation missions of the European Space Agency are based in ESRIN in Frascati. Research facilities of ENEA are on the INFN site. The Spaceguard Foundation is based here. The Frascati Tokamak Upgrade is based here. The OECD's Frascati Manual, a methodology for research and development statistics, originated from a meeting at the Villa Falconieri in June 1963.