Кіріспе

Польшадағы Шығыс православиелік юрисдикция Польшаның автокефальдық православиелік шіркеуі (Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny), көбінесе Польша православиелік шіркеуі немесе Польшаның православиелік шіркеуі деп аталады, толық қарым-қатынастағы автокефальдық Шығыс православиелік шіркеулердің бірі. Шіркеу 1924 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша тәуелсіздігін қайта алғаннан кейін, елдің шығыс бөлігіндегі поляк текті православие христиандарын қабылдау үшін құрылды. Барлығында шамамен 500 000 жатады (2016 жылғы деректер). 2011 жылғы Польша халық санағында 156 000 азамат өзін шіркеу мүшесі деп жариялады.

Ресей православиесінің алғашқы кезеңдері: 1793-1905 жылдар

Польшаның бөлінісі мен Ресей империясының польшалық территорияны аннексиялауынан кейін, Шығыс православие қауымдастарының басқаруын Киев епархиясының Переяслав және Борисполь епархиясының викарий епископы, резиденциясы Слуцк қаласында орналасқан, жүзеге асырды. Осы лауазымның құрылуының бір бөлігі 1830-31 жылдардағы польшалық көтеріліс (сонымен қатар қараша көтерілісі деп аталады) болды. 1939 жылы, Императорлық Ресей аумағындағы Униат шіркеуін таратуға бағытталған 1939 жылғы Полоцк ассамблеясынан кейін Вильно және Литва епархиясы құрылды. 1840 жылы бұрынғы Варшава викариаты Польша Конгресінің барлық аумағын қамтитын Варшаваның жеке епархиясына айналдырылды. 1875 жылы Рутениялық Униат шіркеуінің Хелм епархиясы (Хелм-Белз епархиясы) қайта құрылғаннан кейін, Варшава епархиясы Варшава және Хелм епархиясы болып өзгертілді, ал осы процесте маңызды рөл атқарған Марсель Попиель біріктірілген епархияның викарий епископы болып тағайындалды.

Өтпелі кезең: 1905-1924 жылдар

1905 жылғы Ресей империясындағы төңкерістен кейін патша «Діни төзімділік принциптерін нығайту туралы» манифест жариялады, бұл католицизмнің қайта жандануына бастама берді. 1922 жылы Ресей Православ шіркеуінің Польшадағы епископтарды Варшава митрополиті Георгий (Ярошевский) келісімінсіз тағайындауына байланысты жанжал туды. Бұл қақтығысты Вильно және Лида епископы Элефтериос басқарды. 1922 жылдың қаңтар айында Польша үкіметі православие шіркеуін мемлекеттік билікке бағындырып, ресми мойындады. Сол кезде украиналық Георгий (Ярошевский) Мәскеу патриархының өкілі ретінде митрополит және экзарх болып тағайындалды. Ярошевский Мәскеу патриархатының билігін мойындамай бастағанда, оны орыс монахтары өлтірді. Бірақ оның ізбасары Дионизий (Валединский) Польша Православ шіркеуінің автокефалиясы үшін күресін жалғастырды, және Константинополь Экуменикалық патриархы 1924 жылғы 13 қарашадағы Томосы арқылы оған автокефалия мәртебесін берді. Қоғам мүшелерінің көп бөлігі жаңадан тәуелсіздік алған Польшаның екінші республикасының шығыс аймақтарында тұратын украиндер мен белорустар болды. Константинополь патриархы жаңа автокефальдық шіркеулерге Томос беруге толық құқылы. Мәскеу патриархаты бұл мәселені басқаша түсіндіреді және өзін Киев митрополиясының, ежелгі Киев Русінің бұрынғы аумағының мұрагері деп санайды, Константинополь осы аумақты өз канондық аймағы ретінде сақтап, 1686 жылы Мәскеуге оның қамқоршысы болуға рұқсат берген. Сол кездегі Ресей Православ шіркеуі Константинопольдің Польша автокефалиясын мойындамады. Украинадағы христиан дінінің тарихы#Переяслав Радасы бағындырған аумақтар. Дегенмен, соғыстар аралық кезеңде Польша билігі шіркеу мен дін қызметкерлеріне қатаң шектеулер қойды. Мысалы, Варшавадағы Александр Невский соборы 1920 жылдардың ортасында қиратылды. Волыньде барлығы 190 Шығыс Православ шіркеуі қиратылып, тағы 150 шіркеу католицизмге айналдырылды. Почаев лаврасына қатысты бірнеше сот процестері өтті.

Екінші дүниежүзілік соғыс: 1939-1944 жылдар

1939 жылғы 1 қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін және 1939 жылғы 17 қыркүйекте Польшаға кеңес әскерлерінің басып кіргенінен кейін, Польша нацистік Германия мен Кеңес Одағы арасында бөлінді. Нацистік Германияға қарсылық көрсетуді қолдағандығы үшін Митрополит Дионисий тұтқындалды, ал шіркеу территориялары (епархиялар) көбінесе Мәскеу патриархатының қарауына өтті, ал қалғандары уақытша басқаруға берілді. Қауымның көп бөлігі тарихи түрде беларусь және украин азшылықтары бар шығыс шекаралық аймақтарында шоғырланған болса да, «Висла» операциясы және басқа да диаспоралық қозғалыстар нәтижесінде қазір елде көптеген приходтар бар. 1989 жылғы Лиссабон митрополиті Гавриил басқаратын иерархияның, бұрын Грекияның Шынайы Православие Христиандары шіркеуіне қарасты болған, Польша Православие шіркеуімен канондық бірігуінің нәтижесінде Бразилияда да жақтастары бар. Алайда, Еуропалық епископтар 2000 жылы юрисдикцияны тастап кетті, соның салдарынан аға епископ Хризостом архиепископ дәрежесіне көтерілді. Қазір Рио-де-Жанейро, Пернамбуко және Параиба штаттарында, сондай-ақ Сеарада миссионерлік қызмет пен Жоао Пессоада монастырь бар. 2003 жылы Польша Автокефалиялық Православие шіркеуінің Киелі Соборының шешімімен 1940 жылдарда қуғын-сүргінге ұшыраған Хелм және Подлясье жаңа мартырлары қасиетті деп жарияланды.

Әкімшілік

Шіркеуді Варшава архиепискобы және Бүкіл Польша митрополиті Сава (Михаł) Грикуняк (1998 жылдан бастап) басқарады. Ол келесі епархияларға бөлінеді: