Кіріспе
Денсаулықтың толыққанды түсінігі – балама медицина қауымдастығы қолданатын әл-ауқат ұғымы. Әл-ауқат – бұл аурудың болмауынан артық, ол жақсылықты барынша арттыруға бағытталған күй. Аюрведа осы ұғымды атап көрсетеді және әл-ауқатты сақтау мен денсаулықты күтуге арналған жеке мамандық саласын құрған. Сонымен қатар, "әл-ауқат" термині ғылыми емес денсаулық сақтау шараларында да қате қолданылған.
the concept of wellness as used by the alternative medicine community
Wellness is a state beyond absence of illness but rather aims to optimize well being. Ayurveda mentions the concept and also has dedicated a whole speciality for the concept of wellness and maintenance of health. The term wellness has also been misused for pseudoscientific health interventions.
Тарих
Бұл термин 1948 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының конституциясының кіріспе бөлімінен шабыттанды, онда: "Денсаулық – ауру немесе нашарлықтың болмауы ғана емес, толыққанды физикалық, психикалық және әлеуметтік жақсылық күйі" делінген. Оны алғаш рет 1950-жылдары АҚШ-та Хальберт Л. Данн, М.Д. пайдаланды; Данн Ұлттық тіршілік статистикасы басқармасының басшысы болды және ол "жоғары деңгейдегі денсаулықты" талқылады, оны "жеке тұлғаның қабілетін барынша пайдалануға бағытталған, біртұтас жұмыс істеу әдісі" деп анықтады.
Денсаулықтың өлшемдері
1970 жылдары Висконсин университетінің докторы Билл Хеттлер салауаттылықтың алты факторлы моделін жасады, ол қазір салауаттылықтың өлшемдері деп белгілі. Бастапқы өлшемдерге интеллектуалдық, эмоционалдық, физикалық, әлеуметтік, кәсіптік және рухани салауаттылық кірді. Содан бері көптеген ұйымдар мен зерттеушілер өздерінің денсаулық сақтау бағдарламаларына салауаттылық өлшемдерін бейімдеді, соның ішінде АҚШ-тың Есірткі және Психикалық денсаулық қызметтері басқармасы да алғашқы алты өлшемге қоса, экологиялық және қаржылық өлшемдерін де қосты. Көптеген университеттер де студенттерге көмек көрсету бағдарламаларына салауаттылық өлшемдерін енгізді.
Корпоративтік сауықтыру бағдарламалары
2000 жылдардың соңына қарай бұл ұғым жұмыс орындарындағы қызметкерлерге көмек көрсету бағдарламаларында кеңінен қолданыла бастады, ал шағын бизнес үшін мұндай бағдарламаларды дамытуға арналған қаржыландыру "Қолжетімді денсаулық сақтау туралы" заңға енгізілді. Сонымен қатар, салауаттылық бағдарламалары жұмыс берушілерге ақша үнемдеуге көмектеседі дегенге кейбір дәлелдер бар, бірақ мұндай дәлелдер көбінесе іріктеу қателіктеріне бейім байқау зерттеулеріне негізделген. Кездейсоқ сынақтар аз ғана оң нәтижелер көрсетеді және көбінесе әдістемелік кемшіліктерге тап болады. Мүгедектерге қатысты заңға сәйкес салауаттылық бағдарламаларының екі түрі бар: қатысушы және денсаулыққа байланысты. Бірақ оны дәлелденбеген медициналық тәжірибелерді жақтаушылар, мысалы Food Babe жиі пайдаланады. Псевдонаука көбінесе ғылымға ұқсайтын, бірақ жалған, шатастыратын немесе дәлелденбеген нәрсені сипаттау үшін қолданылады. Псевдонаукаға жататын нәрселер: астрология, френология, Ұшатын объектілерді зерттеу (UFOlogy), жаратылыстану және евгеника. Кейбір сыншылар Lebensreform-мен салыстырады және салауаттылық қозғалысының идеологиялық салдары – «сыртқы түріңіздің» «дене, рухани және психикалық денсаулықтың көрсеткіші» деген сенім екенін айтады. Covid карантині кезінде өзін QAnon саяси сенімдерімен байланыстыратын оңшыл салауаттылық блогерлерінің саны артты, бұл қате ақпараттың көбеюіне және топқа жаңа мүшелердің қосылуына әкеп соқты. Екі топ та ұқсас сенімдерді бөліседі: вакцинацияға қарсылық, Covid-19 туралы қате ақпарат және балаларды сатумен айналысатын үкіметтік шенеуніктердің құпия ұйымы бар деген идея. Салауаттылық тренді көрінетін тұтынудың бір түрі ретінде сынға ұшырады.