Кіріспе

Саяси құқықтану – кейбір сот шешімдері саяси процестің бір бөлігі ретінде қарастырылатын құқықтық теория, онда судьялар саяси тұлғалар ретінде жұмыс істейді. Яғни, судьяларға кейде халық пікірі, саяси белсенділер мен үкімет шенеуніктерінің ықпалы тиеді, ал олардың қызметі осы саяси тұлғалардың мүдделерін заңдастыру және институционалдық деңгейге көтеру жолы ретінде түсіндіріледі.

Сипаттама

Калифорния университеті, Беркли профессоры Мартин Шапироның 1964 жылы алғаш атап өткеніне сәйкес: "Саяси құқықтанудың мәні – соттарды саяси институттар, ал судьяларды саяси тұлғалар ретінде қарастыру". Құқықтық шешімдер енді судьяның талдау жұмысына (талдау құқықтанудағыдай) емес, керісінше, шешім қалай қабылданғанын анықтау үшін судьялардың өзіне бағытталған. Саяси құқықтану судьялардың машина емес, саяси жүйе мен олардың жеке сенімдерінің заңды қалай шешу керектігіне әсер ететінін жақтады. Бұл судьялардың өздері дұрыс деп санайтын шешімдерді, бұрынғы сот шешімдерін ескермей, еркіндікпен қабылдайды дегенді білдірмейді. Олар өздерінің саяси, құқықтық және жеке сенімдеріне сүйене отырып, заңға қатысты шешімдер қабылдайды. Судьялардың шешімдері саясаттан ғана емес, сонымен қатар саясаттың өзінен және заң шығару процесінен де әсерлі түрде өзгереді, сондықтан саясатты "соттықтандырылған" деп айтуға болады. Саяси құқықтануны заңның бір саласы ретінде де қарастыруға болады. Табиғи құқықтан айырмашылығы, ол заңды табиғаттың иерархиясындағы тұрақты құбылыс ретінде қарастырып, заңның негізгі мәселесіне жауап береді, ал саяси құқықтану оған жауапты адамның саналы саяси процесі ретінде ұсынады. Саяси құқықтану заңды өзгермелі ұғым ретінде көрсетеді, ол саяси көзқарастардың өзгеруіне байланысты өзгеріп отырады.

Макро және микро

Шапиро саяси құқықта екі бағыт бар екенін атап өтті, макро және микро бағыттар. Макро бағыт соттарды саяси процестің қатысушылары ретінде қарастырады. Олар шешім қабылдау процесінде түрлі мүдде топтарының мәселелерін талқылайды, осылайша осы топтардың ықпалы арқылы саясатты қалыптастырады. Микро бағыт судьялардың жекелеген шешімдерін зерттейді. Екінші бағыт – Чарльз Х. Притчеттің идеяларының көрінісі, ол АҚШ-тағы сотты зерттеулерге мінез-құлықты зерттеу әдісін енгізді, себебі президент Рузвельт тұсында соттағы жекелеген шешімдердің саны артып келеді деген зерттеулер жүргізілді.

Кейс-студиялар

1953 жылғы Пәкістан конституциялық төңкерісі саяси құқықтанудың мысалы ретінде қарастырылған. 1955 жылы Пәкістан Федерациясының Маулви Тамизуддин Ханға қарсы іс бойынша Пакистан Федеративтік сотының шешімі төңкеріске заңдық мән берді. Түрік сот шешімі де саяси құқықтанудың мысалы ретінде ұсынылған. Түрік Конституциялық соты процедуралық талаптарға сай болған конституциялық түзетуді мойындамады.