Эуген Ворминг: Дания ғалымы және экологияның негізін қалаушысы

Кіріспе

Даниялық ботаник және эколог (1841–1924)

Йоханнес Евгений Бюлов Уорминг (3 қараша 1841 – 2 сәуір 1924), Эвген Уорминг деп белгілі, даниялық ботаник және экология ғылымының негізін қалаушылардың бірі. Уорминг өсімдіктер экологиясы бойынша алғашқы оқулықты (1895) жазды, экология бойынша алғашқы университет курсын оқыды және осы түсінікке мағына мен мазмұн берді. 1975 жылы ғалым Р. Гудленд: «Егер экологияның негізін қалаушы деп бір адамды ғана атаса, онда Уорминг басымдыққа ие болуы керек» деп жазды. Уорминг ботаника, өсімдік географиясы және экология салаларында бірнеше оқулық жазды, олар көптеген тілдерге аударылды және өз кезінде және кейіннен зор ықпал етті. Ең маңыздылары – «Plantesamfund» және «Haandbog i den systematiske Botanik».

Білім және мансап

Ол Рибе Кафедралық мектебінде оқыды және 1859 жылы Копенгаген университетінде табиғаттануды зерттеуді бастады, бірақ университетті үш жарым жылға (1863-1866) Даниялық палеонтолог Питер Вильгельм Лундтың хатшысы болып жұмыс істеу үшін тастап кетті, ол Бразилияның Лагоа-Санта қаласында өмір сүрді және жұмыс істеді. Еуропаға оралғаннан кейін, ол Мюнхенде К. Ф. П. Мартиус, Карл Негели және Людвиг Радлкофердің, ал 1871 жылы Боннда Ж. Л. фон Ханштейннің басшылығымен бір жыл оқыды. Сол жылы (1871) Копенгагенде философия докторы диссертациясын қорғады. Копенгаген университетінің ботаника профессоры А. С. Орстедтің қайтысымен орын бос қалды және Уорминг мұрагерлікке ең басым кандидат болды. Алайда, одан бас тартылып, креслоға үлкен, бірақ әлдеқайда өнімді және жаңашыл Фердинанд Дидрихсен ие болды. Уорминг содан кейін Копенгаген университетінде ботаника доценті болды, сондай-ақ Политехникалық институтта (Polyteknisk Læreanstalt) және Фармацевтикалық колледжде 1873-1882 жылдары сабақ берді. Ол 1882-1885 жылдары Стокгольм жоғары мектебінде (кейін Стокгольм университеті) ботаника профессоры болды. Ол ең үлкен профессор болғандықтан, ректор magnificus болып сайланды. 1885 жылы Копенгаген университетінде ботаника профессоры және Копенгаген ботаникалық бағының директоры болды және 1910 жылдың 31 желтоқсанында зейнетке шыққанға дейін осы лауазымдарда қалды. Ол 1907-1908 жылдары Копенгаген университетінің ректоры болды. Ол 1878 жылдан өліміне дейін Дания Корольдік ғылым және әдебиет академиясының мүшесі болды. Осылайша, ол 1889-1921 жылдар аралығында Карлсберг қорының директорлар кеңесінде және биолог болғандықтан Карлсберг зертханасының кеңесінде қызмет етті. Сондай-ақ, Дания Геологиялық қызметінің кеңесінде де жұмыс істеді. Эуген Уорминг шетелдік университеттерге жиі сапар шекті, мысалы, 1876 жылы Страсбург пен Парижге, ал 1880 жылы Геттинген, Йена, Бонн, Страсбург және Парижге. Ол 1868-1916 жылдар аралығында бірнеше скандинавиялық ғалымдар конференцияларына және 1874 жылы Бреслауда өткен ұқсас неміс кездесуіне қатысты. Ол 1877 жылы Амстердамда, 1905 жылы Венада және 1910 жылы Брюсселде өткен Халықаралық ботаникалық конгрестерге қатысып, «Association internationale des botanistes» (1913) президенті болды. Ол 1907 жылы Упсаладағы Линней мерекесіне және 1908 жылы Лондондағы Дарвин мерекесіне қатысты. Ол Лондондағы Корольдік қоғамның құрметті мүшесі болды, 1885 жылы Швеция Корольдік ғылым академиясының мүшесі болып сайланды және Дания ботаникалық қоғамының құрметті мүшесі болды. Ол Франция ғылым академиясының ботаника бөлімінің корреспондент мүшесі болды. Оған Даннеброг орденінің 1-дәрежелі командирі, Корольдік Виктория орденінің және Бразилияның Роза императорлық орденінің командирі атағы берілді. Ол Копенгагендегі Ассистенттер зиратында жерленген.

He attended high school at Ribe Katedralskole and commenced 1859 studies of natural history at the University of Copenhagen, but left university for three and a half year (1863–1866) to act as secretary for the Danish palaeontologist Peter Wilhelm Lund, who lived and worked in Lagoa Santa, Brazil. After his return to Europe, he studied for a year under K. F. P. Martius, Carl Nägeli and Ludwig Radlkofer in Munich and, in 1871, under J. L. von Hanstein in Bonn. Later in the same year (1871), he defended his Doctor of Philosophy thesis at Copenhagen. The professorship in botany at the University of Copenhagen became vacant with the death of A. S. Ørsted and Warming was the obvious candidate for a successor. However, he was passed over and the chair given to the older, but much less productive and original Ferdinand Didrichsen. Warming then became docent of botany at the University of Copenhagen, the polytechnic (Polyteknisk Læreanstalt) and the Pharmaceutical College 1873–1882. He became professor in botany at Stockholms högskola (later Stockholm University) 1882–1885. As the eldest professor, he was elected rector magnificus. In 1885, he became professor in botany at the University of Copenhagen and director of the Copenhagen Botanical Garden and held these positions until his retirement on 31 December 1910. He was rector magnificus of the University of Copenhagen 1907–1908. He was a member of the Royal Danish Academy of Sciences and Letters from 1878 to his death. As such, he served on the board of directors of the Carlsberg Foundation 1889 1921 and, because a biologist, on the board of the Carlsberg Laboratory. He also served on the board of the Geological Survey of Denmark 1895–1917. Eugen Warming was a frequent visitor to foreign universities, e. g. a travel to Strasbourg and Paris in 1876 and another to Göttingen, Jena, Bonn, Strasbourg and Paris in 1880. He participated in several Scandinavian Scientist Conferences between 1868 and 1916 and in the similar German meeting in Breslau in 1874. He joined the International Botanical Congresses in Amsterdam 1877, in Vienna 1905 and in Brussels 1910 and was president of the ‘Association internationale des botanistes‘ (1913). He attended the Linnaeus celebration in Uppsala 1907 and the Darwin celebration in London 1908. He was honorary fellow of the Royal Society in London, was elected member of the Royal Swedish Academy of Sciences in 1885 and honorary member of the Danish Botanical Society. He was a corresponding member of the botanical section of the French Academy of Sciences. He was made Commander 1st Degree of the Order of the Dannebrog, Commander of the Royal Victorian Order and the Brazilian Imperial Order of the Rose. He is buried in Assistants Cemetery in Copenhagen.

Экскурсиялар

Уорминг ботаника студенттерін лекция залынан шығару қажеттігін қатты сезінді. Ол ботаникалық бақты тірі өсімдіктерді көрсету үшін пайдаланды, бірақ өсімдік экологиясын оқыту үшін студенттердің табиғатқа шығуы қажет еді. Дегенмен, Копенгагеннен жаяу саяхаттаудың радиусы тым шектеулі болды. Ол үкіметке өтініш білдіріп, 1893 жылдан бастап әр жыл сайын студенттерді ұзақ саяхатқа алып жүруге грант алды; әр үшінші жылы олар Батыс Ютландияға, бір рет Борнхольмға, ал қалған уақытта Зеландияға барысты. Оның саяхат жазбалары жарияланды және олар құмды далалардағы, тұзды батпақтардағы және басқа да орталардағы қоршаған орта мен өсімдіктердің бейімделуіне арналған нұсқаулық болып табылады:
Warming, E. (1890) Botaniske Exkursioner 1. Fra Vesterhavskystens Marskegne. Videnskabelige Meddelelser fra den Naturhistoriske Forening i Kjøbenhavn 1890. Warming, E. (1891) Botaniske Exkursioner 2. De psammophile Formationer i Danmark. Videnskabelige Meddelelser fra den Naturhistoriske Forening i Kjøbenhavn 1891: 153–202. Warming, E. (1891) Botaniske Exkursioner 3. Skarridsø. Videnskabelige Meddelelser fra den Naturhistoriske Forening i Kjøbenhavn 1891.

Өсімдіктер жүйелілігі

Оның тропикалық аймақтағы өсімдіктермен алғашқы тәжірибесі оның болашақ жұмысы үшін шешуші болды. Оның Lagoa Santa-дағы жинақтары, 2600 өсімдік түрі, оның ішінде 370-і ғылым үшін жаңа екені анықталды.

1870-ші жылдарда Уорминг Дарвинизмге күшті ықпал етті. Оның зерттеулерінің ауқымы өзгерді. Бірінші кезекте, онтогенезді ортақ тектің тұрғысынан түсінуге бағытталды, бұл De l’Ovule еңбегінде көрсетілген, ал кейіннен өсімдіктердің қоршаған орта жағдайларына бейімделуіне қатысты. Оның өсімдіктерді байқаудағы бесiз теңдесi жоқ қабілеті және тропикалық тәжірибесі оның таңдаған жолында шешуші рөл атқарды.

Өсімдіктер тіршілік түрі

Гарминг 1895 жылға дейін «өмір формасы» терминін қолданбағанмен (Plantesamfund Ch. 2), ол Стокгольмде болған жылдары өсімдіктердің тіршілік формаларын зерттеуге кіріскен. «Шоқ құрылысы, қыстау және жаңару» (1884) атты мақаласында, жазылған: Табиғаттану қоғамының мерекелік жиналысы: 1–105. Сызықтармен салынған суреттер арқылы, ол өсімдіктің ұзақ өмір сүруіне, вегетативтік көбею қабілетіне, жапырақ сабақтарының ұзақтығына, тамырдың жер астындағы немесе жер үстіндегі түріне, қыстау жолына, тамырдың бұтақтану дәрежесі мен әдісіне негізделген жіктелімді ұсынды. Бұл байқаулар бақша жағдайында тұқымнан өсірілген жабайы өсімдіктерді бағалау кезінде жасалған. 1880-жылдардың соңында Гарминг Копенгагенге оралғаннан кейін, ол өзінің шәкірті Кристен Раункиярмен зерттеу тақырыбын ауыстырды. Раункияр Солтүстік теңіз жағалауынан Ютландиядан Нидерландыға дейін саяхаттап, жағалау өсімдіктерінің фитогеографиясы туралы жариялаған болатын. Гарминг енді құмды далалардағы және тұзды батпақтардағы өсімдіктердің бейімделуін зерттеді, ал Раункияр Дания өсімдіктерінің морфологиясын зерттеді, нәтижесінде ол өсімдік тіршілік формаларының жүйесін жасады. Дегенмен, Раункияр өзінің тіршілік формалары жүйесін жариялағаннан кейін, Гарминг бұл тақырыпқа қайта оралып, «Э. Гарминг (1908) Om planterigets livsformer [аудармалық атау: Өсімдіктер әлемінің тіршілік формалары туралы]» еңбегін жариялады. G. E. C. Gad, Копенгаген. Гармингтің жаңа жүйесі Раункиярдың жүйесінен гөрі күрделірек болды, себебі ол қыстаудан басқа да экологиялық факторларды, әсіресе су/құрғақшылық стресін ескерді. Гарминг Раункиярдың жүйесіндегі тым оңайлатылуды қабылдамады. Гармингтің соңғы жарияланған еңбегі – барлық өсімдіктердің (бактериялар мен балдырларды қоса алғанда) тіршілік формаларын жүйеге келтіруге жасалған жаңа әрекет болды. Гарминг, Э. (1923) Økologiens Grundformer – Udkast til en systematisk Ordning [аудармалық атау: Экологияның негізгі формалары – жүйеге келтіру жобасы]. Дания Корольдік Ғылым академиясының жазбалары, Табиғат ғылымдары және математика бөлімі, 8. Рк., 4-том: 120–187.