Кіріспе

1937 жылы Франсиско Франконың басшылығымен ұлтшылдар үстемдік орнатуға кірісті. Олардың қолдауының маңызды факторы – шетелдік көмекке қолжетімділік болды, олардың германиялық және итальяндық одақтастары осыған зор көмек көрсетті. Бұл оқиға француздер республикашыларға көмек көрсетуді тоқтатқан сәтте болды, алайда республикашылар Совет Одағынан қару сатып алуды жалғастырды. Республикашыл жақтағы түрлі коммунистік және анархистік топтар арасындағы қақтығыстар өте күшті болды, ал коммунистер анархистер ұйымдастырған көптеген істерге тосқауыл қойды. Франконың қатарын итальяндық әскерлер мен Мароккодан келген испан отаршылдары толтырды. Ол 1937 жылғы қаңтар және ақпан айларында Мадридті басып алуға тағы да тырысты, бірақ қайтадан сәтсіз аяқталды. 21 ақпанда Ұлттар Лигасының араласпау комитеті шетелдік еріктілерге тыйым салу туралы шешім қабылдады, ол дереу күшіне енді. 8 ақпанда Малага қаласы басып алынды. 7 наурызда Heinkel He 51 бипландарымен жабдықталған неміс «Кондор» легионы Испанияға келді; 26 сәуірде олар Баск еліндегі Герника (Герника) қаласын бомбалады; екі күннен кейін ұлтшыл генерал Эмилио Моланың әскері қалаға енді. Герника түскеннен кейін республикашыл үкімет күшейіп келе жатқан қарқынмен қарсы шабуылға көшті. Шілде айында олар Сеговияны қайтарып алуға тырысып, Франконы Мадрид майданынан әскерін шығарып, олардың ілгерілеуін тоқтатуға мәжбүр етті. Франконың екінші қолбасшысы Мола 3 маусымда ұшақ апатынан қаза тапты, ал шілде айының басында, маусымда Бильбао түскеніне қарамастан, республикашыл үкімет Мадрид аймағында күшті қарсы шабуылға көшті, оны ұлтшылдар біршама қиындықпен тойтарды. Бұл Брунет шайқасы (Брунет – Мадрид провинциясындағы қала) болды. Франко көп ұзамай күшін қайта жинап, тамыз айында Арагонға басып кірді, содан кейін Сантандер қаласын (қазір Кантабрияда) басып алды. 28 тамызда Ватикан Франко үкіметін мойындады. Екі ай бойы аяусыз шайқастар жүрді және Астурияның батыл қарсылығына қарамастан, Гихон қазан айының соңында түсті, бұл солтүстіктегі соғыстың аяқталуын білдірді. Қараша айының соңында ұлтшылдар Валенсияға жақындаған кезде үкімет тағы да көшіп, Валенсиядан Барселонаға орналасты.

Қаңтар-наурыз

5 қаңтар Ұлттық генерал Оргаз 18 000 адамымен Мадридтің солтүстік-батысындағы жолдарға шабуыл жасап, қаланың жабдықтау желілерін кесіп тастауға тырысады. Мадридте күн сайын бірнеше әуе шабуылы, кейде түнгі шабуылы болып тұрады. 6 қаңтар Ұлтшылдар Боадилла-дель-Монтеді басып алады. Халықаралық бригадалар (ХБ) қаланы қорғады; Интернационалдардың тірі қалғандарының бірі – Эсмонд Ромилли, Уинстон Черчилльдің 18 жастағы жүрегі туған інісі. Ромилли өзінің әйгілі ағасының Франсиско Франкоға деген ашық көңіл білдіруіне қарамастан, британдық консервативтік партиядағы көптеген әріптестері сияқты, ерікті болады. 11 қаңтар Мадридтің солтүстік-батысындағы ұлтшылдардың шабуылы тоқтатылады. Екі тарап та ауыр қатысулардың салдарынан уақытша шаршап, окоптар қазып, бекініп ала бастайды. 17 қаңтар Ұлтшылдар Малаганы алу үшін шайқас бастайды. Үш ұлтшыл колоннасы Севилья мен Гранададан қалаға жиналады. 19 қаңтар Генерал Энрике Листер ХБ-мен бірге Мадрид маңындағы Серро-де-лос-Анхелес төбесін қайта басып алады. Бұл төбеден қалаға толық көрініс ашылады; бұрын ауыр ұлтшыл артиллериясы қалаға оқ жауды. ХБ Испания Республикалық Армиясының маңызды бөлігіне айналады. 5 ақпан Ұлтшыл армия Малагаға жақындады. Малагадағы жағдай республикалық аймақтағы ең қиын жағдайды көрсетеді: портта 600-ға жуық тұтқын қамауда, олардың тобы әуе шабуылдарына жаза ретінде атылады. Теңізшілер комитеттері мен қала әкімшілігі КНТ мен Испания Коммунистік партиясы арасындағы өлімге дейін баратын бәсекелестікке бөлінген. Барлық республикалық қалалардағыдай, әуеге қарсы қорғаныс жоқ. Көбінесе анархистер болған милицияшылар, әлі жаңа Халық армиясына қайта ұйымдастырылмаған, олар жорық немесе кедергілер жасамайды, себебі олар мұны батылсыздық деп санайды. Үкімет полковник Виллальбаға, кәсіби офицерге, қорғанысты ұйымдастыруды тапсырады, бірақ биіктіктерге орналастыруға қаруы жоқ, сарбаздарына оқ-дәрі бермей, қала ішіндегі бәсекелестікті бақылау мүмкіндігі болмаса, ол ештеңе істей алмайды. Шабуылдаушы күштерге 10 000-ға жуық мористер, 5000 рекете (оңшыл милицияшылар), 5000 итальяндық және көптеген жүк көліктері мен артиллерия кіреді. Олардың аз ғана танктері мен ұшақтары бар, бірақ тиімді қарсылық болмаған жағдайда оларды барынша тиімді пайдалана алады. 6 ақпан Ұлтшылдар Жарама аңғарында күшті шабуылға шығады. Ұлттық генерал Оргазтың қолбасшылығында шамамен 40 000 әскер, олардың көпшілігі испан шетелдік легионы мен марокколық атты әскері, танкіге қарсы артиллерия, екі батальон неміс ауыр пулеметтері (Кондор легионының басшылығындағы неміс жер әскерлері), неміс танктері мен ұшақтары (Кондор легионы) және оңшыл Эойн О'Даффидің басшылығындағы 600 көк көйлектен тұрады. Ұлтшылдар Мадрид пен Валенсияның басты тас жолын кесіп тастауды көздейді. Республиканың жаңа Орталық армиясының қолбасшысы генерал Позас ұлтшылдарға қарсы шабуыл жоспарлап, сол аймақта күш жинап жатыр. Өздері жоспарлаған шабуылға байланысты республикашылар биік жерлерін нығайта алмайды, ал ұлтшылдардың шабуылы оларды толығымен алаңдатады. Таулар мен екі маңызды көпір тез басып алынады. Республикалық күзетшілерді түнімен мористік коммандос жасақтары өлтіреді. Пиндоке көпіріндегі күзетшілер шабуыл кезінде көпірді миналауға үлгереді, бірақ ол жау танктері мен жүк көліктері үшін қолданыла береді. Азаматтар Малагадан қашып кетеді. 100 000-ға жуық адам Алмериаға қарай жағалау жолымен ұйымсыз жаппай қашқындарға шығады. Жолды баяу қозғалатын көліктер мен жарақат алғандар бөгеп тастайды; келесі екі апта бойы ұлтшыл әуе күштері мен теңіз флоты жолды қалағандай бомбалайды. Араласпау комитетінің неміс әскери кемелері бомбалауға қатысады, кейде ешқандай араласпауға тырыспайтын Корольдік теңіз кемелерінің қатысуымен. (1960 жылдарға дейін жүк көліктерінің жүргізушілері 1937 жылдың ақпан айында Малагадан қашқандардың қаңқаларын таба берді.) 8 ақпан Малаганы Франко әскерлері басып алады. Оралдықтар мылтық пен гранатаға қарсы тұрды, бірақ танктердің мүлдем бейтаныс көрінісінен ыдырады. Ұлтшылдар дереу көптеген тұтқындарды ұстап, өлім жазасына кеседі. Мысалы, бірнеше жыл бұрынғы ереуілге қатысу өлім жазасына негіз болады. Италиялық әскери билік көптеген өлім жазаларына, денелерді қиюға, жарақат алғандарға жасалған зорлық-зомбылыққа және әйелдерді зорлауға қорқынышпен қарайды. Ұлтшылдар Жарама аңғарында шабуылдайды. Совет танктері шабуылды қысқа мерзімге тоқтатады, бірақ ұлтшылдар жылдам ауыр артиллерия отын шоғырландырып, оларды кері шегінуге мәжбүр етеді. Кондор легионының ұшақтары әуе кеңістігін бақылайды. 10 ақпан XIV және XV ХБ Жарамада республикалық армияны нығайтады. Әскерлер ұлтшылдардың шабуылын тоқтатады, бірақ осының үшін қорқынышты шығынға ұшырайды. Бір сәтте ұлтшылдар ұсталған британдық пулеметшілер тобының шамамен 30 аман қалған адамын өздерінің шабуылының алдында ілгері жылжуға мәжбүр етеді; осы адамдардың жартысы өз әріптестерінің атынан қаза табады. 12 ақпан Жарама майданында республика үшін әуе басымдығы, соңғы республикалық бекіністерге толық шабуыл. Жарама майданына 40 жаңа орыс ұшағы келіп, аймақта республикаға әуе басымдығын береді. Ұшақтардың 15-і жердегі шабуылдаушылар, ал 25-і истребитель, истребительдер "Шатос" деп аталды. Бұл ұшақтардың келуі жау ұшақтарын шегінуге мәжбүр етеді. 12 ақпан түнде ұлтшыл генерал Оргаз Валенсия тас жолын кесіп тастауға кедеріс келтіретін соңғы маңызды бекіністерді бақылауға барлық резервтерін жұмсайды. Британдық және поляктарды қоса алған ХБ роталары, сондай-ақ испан роталары осы бекіністерді ұстап тұруға тырысқанда "жарып жіберілді". 15 ақпан Жарамадағы шабуылдың күші сарқылды. Корунна жолындағы шайқаста болғандай, ұлтшылдар жер басып алды, бірақ стратегиялық жеңіске жете алмады. Шетелдік легион жеңіліске ұшырады. Жарама шайқасының 10 күнінде шамамен 20 000 адам қаза тапты, олардың үштен екісі республикашылар. 17 ақпан Анархист жазушы Педро Оробон Мадридтегі әуе шабуылында қаза табады. 21 ақпан Малаганың құлауынан кейін республикалық генерал Хосе Асенсио Торрадо қызметтен босатылды. Халықаралық лигасының шетелдік және азаматтығы жоқ "еріктілерге" тыйым салу күшке енді. 27 ақпан Жаңа құрылған Авраам Линкольн батальоны, ХБ құрамына кіретін, көбінесе солтүстік америкалықтардан тұратын, Жарама майданына 13 ақпанда келді; олар өлімге дейін шабуыл жасауға бұйрық алады. 127 адам қаза табады және 200-ден астам адам жараланады. Дұрыс жоспарланбаған шабуылға жауаптылықты бригада командирі Копикке жатқызады, ол апатты сәтсіз әрекеттен кейін "Линкольндердің" жараланған басшысы Роберт Хейл Мерриманды қабылдаудан бас тартады. 5 наурыз Испания Коммунистік партиясының (ИКП) соғыстағы алғашқы кеңесі. ИКП демократия және революция мен троцкизмге қарсы декларация жасайды. Делегатар үкімет пен КНТ-ны қатысты түрде сынап-жазалайды. 8 наурыз Ұлтшылдар Гвадалахарада күшті шабуылды сағат 7-де бастайды. Италиялық әскерлер жылдам майданды бұзып, күнінің соңына қарай Мадридке "төңкеріліп" түсе алатын биіктіктерді басып алады. Олардың жоспары Бриуэга және Гвадалахара арқылы Мадридке жол ашу. Шабуылға қатысқан күштерге 250 танк, 180 артиллерия, 4 моторизацияланған пулемет ротасы, шамамен 70 ұшақ және көптеген жүк көліктері кіреді. Олардың азаған танктері мен ұшақтары бар, бірақ оларды тиімді қарсылық болмаған жағдайда барынша тиімді пайдалана алады. 9 наурыз – 11 наурыз Италиялықтар өз бөлімдерінің байланыс пен жабдықтау желісін сақтауға үлкермейді. Ауа райының күрт өзгеруі Италиялық жүк көліктерін қар мен жаңбырлы дауылға түсіреді, дәл сол кезде республикашылар Бриуэга мен Трихуэктің оңтүстігінде бекініп ала бастайды. Италиялық ұшақтар ауа райына байланысты жерге отырылғанда, республикалық әуе күштері жаман ауа райы аймағынан тыс әуежайлардан жоғары тәуекелмен жұмыс істейді. Төмен ұшатын истребительдер...

шілде-қыркүйек

6 шілде Халықаралық бригадалар (ХБ) генерал Листердің басшылығымен Мадридтің қоршауын бұзу және баск армиясының солтүстіктегі қиын жағдайын жеңілдету үшін Мадридтен батысқа қарай 25 км жердегі Брунетте шабуылға шығады. Республика бұл шабуылды ең жақсы әскерлері мен жабдықтарымен бастайды: төрт ХБ-нің шамамен 50,000 адамы (көбінесе генералдар Листер, Клебер және Кампесиноның дивизиялары), 100 заманауи ресейлік танк және 100 ресейлік ұшақ (республикалық әуе күшінің шамамен жартысы). Әскерлердің қару-жарағы нашар: олар бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған автоматтары, гранаталар мен артиллериямен жабдықталған. 8 шілдеде Франко Брунетке күштер жібереді. Осылайша, Брунет шабуылы баск армиясын жеңілдетудегі мақсатына жетеді, солтүстіктегі республикалық әскерлерге қарсылықты қайта ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Франко 31 батальон, 7 артиллериялық батарея және Кондор легионының барлық құрамын (шамамен 70 ұшақ және бірнеше моторизацияланған бөлімшелер) жібереді. Кондор легионы жаңа және жетілдірілген Bf 109 және Heinkel He 111 ұшақтарын пайдаланады, олар ресейлік ұшақтардан басым. 9 шілдеде ХБ Кийорнаны басып алады. 11 шілдеде республикалық әскерлер Вильянуэва-дель-Пардильоны басып алады. Ұлтшыл күштер Брунетке жетеді, артиллерия мен Кондор легионы республикашыл әскерлерді үзіліссіз атқылайды; екі тарап та ауыр шығынға ұшырайды. 12 шілдеде Франция шекараны ашады. Фашистік мемлекеттердің араласпау шартын үнемі және айқын бұзғанына ашуланған Франция бірнеше күнге шекараны ашады, бұл бірнеше елден Испания Республикасына көп мөлшерде қару-жарақ кіруіне мүмкіндік береді. 14 шілдеде Республика Кеңес Одағына сын айтуға тыйым салады. Бұл цензура әсіресе анархистік және POUM баспасөзіне бағытталған және Коммунистік партия мен олардың баспасөзінен көптеген шағымдар түскеннен кейін жасалған. 19 шілдеде республикалық әскер Брунеттен шегінеді, ұлтшылдардың күшіне шыдамайды. Бүгінгі күнге дейін Республика Брунетті басып алу кезінде жасаған өзінің иелігін қымбатқа түскен бағамен сақтап келді. Осы кезеңде ұлтшылдар Сантандерге шабуылға жиналған күшін пайдаланып, артиллерия мен әуе күшін басымдыққа бөледі; Республиканың қолында адам немесе қару-жарақ қоры болған жоқ. Республиканың жүздеген сарбаздары, олардың өмірін республикалық әуе күші Кондор легионының еркіндігін шектейтін кезде шегіну арқылы сақтап қалуға болатын еді, Хейнкельдер мен Мессершмидттердің оқтарынан қаза табады. Роберт Капаның серігі Герда Таро, шегіну кезінде болған апаттан ауыр жарақат алады. 26 шілдеде Брунет шайқасы аяқталады: Республика күштері шабуыл басталған жерден 5 км қашықтықтағы позицияға кері шегінеді. Республика шамамен 20,000 адамын және әуе күшінің жартысын жоғалтты, ал ұлтшылдар шамамен 17,000 адамын жоғалтты. 2 тамызда генерал Франкоға қарсы шыққандығы үшін өлім жазасына кесілген ұлтшыл әскердің басшысы Хедилья Лас-Пальмас қаласында қамауға алынды. Оған шығарылған өлім жазасын генерал Франко тоқтатты. 6 тамызда Торрелавега қаласының үстінде болған қатал шайқаста республикашылдардың оншақты ұшағы құлап, солтүстіктегі республикашылдардың әуе көмегі нашарлайды. 7 тамызда Республикада жеке католик ғибадатқа рұқсат беріледі. 10 тамызда Арагон кеңесі таратылды. Премьер-министр Негрин өзінің үкіметіне аймақтық және саяси қарсылықтардың барлық түрлеріне қарсы билікті нығайту үшін үнемі жұмыс істейді. Бүгін үкімет 1936 жылдың желтоқсан айында Ларго Кабальеро таныған анархистердің басымдық еткен Арагон кеңесінің әкімшілігінің таратылуын жариялады. Анархист басшылары тұтқындалады, ал генерал Листердің әскерлері, көбінесе коммунистер, басқыншылар сияқты әрекет етеді. Анархистердің революциялық күш-жігері мен өзгерістері жойылады. Тұтқынға алынған лауазымды адамдар бірнеше аптадан кейін босатылады, кеңес өкілеттігі бұзылып, орталық үкімет өкілеттігі орнатылғаннан кейін. 13 тамызда генерал Давиланың басшылығындағы ұлтшылдар Гижонға қарай жарыс жолындағы келесі үлкен қала Сантандерге қарсы шабуыл жасайды. Республика күштерінің құрамында XIV армия корпусы (баск), XV армия корпусы (кантабриялық), XVI және XVII армия корпустары (астуриялық) болды. Олардың әуе күштері болған жоқ және Баск премьер-министрі Агирре мен армияның қолбасшысы Гамир Улибарри арасындағы даудан әлсіреп қалды. 15 тамызда SIM құрылды; Барселонада саяси кездесулерге тыйым салынды. SIM (Servicio de Inteligencia Militar) құпия полиция қызметін басқаруды үкіметке қайтарады, оны Кеңес және коммунистік құпия ұйымдарының қолында қалдырмайды. Барселонада енді саяси кездесулерге тыйым салынды. Аймақтықтардың, анархистердің және жеңілісшілдіктің қосындысы Республиканың соғыс күшін әлсірете түсті. Мамыр оқиғаларынан кейін жағдай да тұрақсыз болды. 17 тамызда Социалистік партия мен Коммунистік партия арасындағы бірлік шарты жасалды. Коммунистік партия Социалистік партияны Коммунистік партиямен біріктіруді талап етті, бұл кейіннен барлық коммунистік басқарылатын елдерде болады. Үкімет бұл талапты демократиялық ел үшін лайықсыз деп қарады. Бұл талапты тоқтату үшін үкімет тараптарды бірлік шартын жариялауға итермеледі, оларды тәуелсіз қалдырды. 24 тамызда Республика армиясы, Халықаралық бригадаларды қоса алғанда, Бельчите және Кинтода үлкен шабуылға шығады. Мақсаты – кейіннен ұлтшылдардың қолындағы Сарагосаны қайта басып алу үшін жағдай жасау. Бельчите және Кинто, аймақтағы ең маңызды қалалар, шамамен 7,000 ұлтшыл милициясымен қорғалған, олар қалаларды қорғауда фанатизммен және тапқырлықпен көзге түседі, республикалық әскерлерді ауыр көше шайқастарына тартады. 26 тамызда Сантандердегі Республика армиясы әскерлердің, артиллерияның және шамамен 250 ұшақтың үздіксіз шабуылынан күйреп түседі. Он мыңдаған сарбаздар мен азаматтар Сантандер портына қашады. Тек бірнеше адам, олардың ішінде генерал Гамир Улибарри және Баск үкіметінің басшысы Агирре, дауылды Бискай шығанағы арқылы қашып құтылуға жетеді, онда тығырықтанған қайықтар батып кетеді. Құпия кеңес отырыстарында Баск автономиялық үкіметі генерал Франконың итальяндық одақтастарымен Сантоньяда, Сантандердің шығысында капитуляциялауға келісті, Баск ауыр өнеркәсібі мен экономикасы зақымдалмаса деген шартпен. Шамамен 25,000 сарбаздар, 3,000 офицер және Баск армиясы мен әкімшілігінің бірнеше жүз шенеунігі капитуляциялайды және қаруларын тапсырады, итальяндықтар Баск офицерлері мен мемлекеттік қызметкерлеріне портта күтіп тұрған екі британдық кемеге мінуге рұқсат береді. Испаниядағы көптеген республикашылдар үшін бұл оқиға Сантоньяның сатқындауы ретінде белгілі, өйткені Баск сарбаздарының көпшілігі кейіннен Солтүстік майдандағы Франко армиясына қосылды. 27 тамызда Сантоньядағы әскерлер Франко әскерлерімен ұсталды, британдық кемелерге міну кезінде ұлтшыл крейсерлері портына кіріп, Басктерді түсіруге мәжбүр етті. Итальяндықтар портынан шығып кетеді, ал Эуско Гударостея түрмеге қамалу немесе Франко армиясына қосылу арасында таңдау жасауға мәжбүр болады. Халықаралық бригадалар Фуэнтес-де-Эброда үшінші позицияны құру үшін шабуылдайды, Бельчите мен Кинтодан бөлек, Сарагосаны қайта басып алу үшін. 1 қыркүйекте Республика армиясы Пеньярроя мен Кордоваға шабуыл жасайды. 4-5 қыркүйекте Ұлтшылдар Дева өзенін кесіп өтіп, Астурияға шығыстан басып кіреді; Ұлтшылдар Льянесті басып алады. 6-22 қыркүйекте Эль Мазуко шайқасы; 5,000-нан аспайтын астуриялықтар мен басктар Куэра тауының маңында 33,000-нан астам ұлтшылдар мен Кондор легионына қарсы тұрады. 7 қыркүйекте Ұлтшыл крейсері Балеарес және Республика жеңіл крейсерлері Либертад және Мендес Нуньес арасындағы Кейп Шершелл шайқасы. Таңғы сағаттарда Балеарес күтпеген жерден бірнеше сауда кемелерімен сүйемелденген Республикалық соғыс кемелерінен тұратын Республикалық конвоймен кездеседі. Конвой үшін ең үлкен қауіп...

Қазан-желтоқсан

1 қазан Ұлтшыл күштер Ковадонганы басып алды. UGT-ның жаңа бас басқармасы өз мүшесі және бұрынғы премьер-министр Франсиско Ларго Кабальероны партиядан шығарды. Кабальеро ел аралап, коммунистік үйлесімділік пен сталинизмге қарсы лекциялар оқып жүр. Испания Кортесі де Кабальероға жақын деп саналатын депутаттарды партиядан шығарды. Премьер-министр Негрин Кабальероны қолдауға ниет білдірмеді немесе оны қолдауға шамасы жетпеді. 5 қазан АҚШ президенті Франклин Делано Рузвельт Испаниядағы «наци-фашистік агрессорларды» айыптады. 10 қазан Наварра бригадалары Кангас-де-Ониске кірді. Халықаралық бригадалар мен республикалық армия Оңтүстік Эбро аймағында жаңа шабуылдарға көшті. 13 қазан Мадридтегі социалистік партиялар, кәсіподақтар кеңесі Испания үкіметінде PCE (Испания Коммунистік партиясы) ықпалының күшті болуына наразылық білдіріп, «Кабальеристарды» партиядан шығару мәселесін Кортес алдына қойды. 17 қазан Consejo Soberano Астурияны эвакуациялау туралы шешім қабылдады. Ұлтшылдар Астурияны толық бақылауға алып, Гихонға жақындап қалды. Астуриялық шенеуніктер, олардың отбасылары мен республикалық армияның әскери қызметкерлері жедел түрде эвакуациялануы керек болды. Көптеген астуриялық жауынгерлер биік және қол жетпес тауларда партизандық соғыс жүргізуді ұйымдастырды. 1934 жылғы жұмысшылар көтерілісі мен оның қанағатсыздықпен басылуы әлі естерде болғандықтан, астуриялық ауылдар ұлтшылдардың жақындауынан қорқып, босады. Астуриялық шахтерлер күйдірілген жер стратегиясын қолданды және үйлерінің қираған орындарында динамитпен өлімге дейін күресті. Ларго Кабальеро Мадридтегі «Пардинас» кинотеатрында сөз сөйлеген кезде, PCE-ді сынағандығы үшін тұтқындалды; ол үй қамауына алынды. 21 қазан Гихонның құлауы. Ұлтшылдар Гихонға кірді және бірнеше күн бойы қаланы тонады; астуриялықтарға өлім жазасы жиі тағайындалып, орындалды, сондықтан ұлтшылдар өз құзыретін «пулемет» деп атады». Ұлтшылдар бірнеше күн бойы зорлау мен кісі өлтіруді тоқтатуға жол бермеді. Осы күндері өлтірілген мыңдаған бейбіт тұрғындардың нақты саны белгісіз. 30 қазан Республика үкіметі Валенсиядан Барселонаға көшті. 15 желтоқсан Теруэль шайқасы басталды.