Кіріспе

Уильям Шекспирді құдай санау – бардолатрия. Шекспир XVIII ғасырдан бері «Бард» деп белгілі. Шекспирді құдай тұтатын адам – бардолатор деп аталады. «Бардолатрия» терминін Джордж Бернард Шоу 1901 жылы жарық көрген «Пуритандарға арналған үш пьеса» жинағының кіріспесінде қолданды. Бұл термин Шекспирдің «Авон барды» деген лақап аты мен грек тіліндегі «латрия» – «ғибадат ету» (санамен табыну, құдайға сыйыну) сөзінен туындаған. Шоу Шекспирді ойшыл және философ ретінде бағаламады, себебі Шоу Шекспирдің өзінің пьесаларындағыдай әлеуметтік мәселелерді талқыламады деп санайтын.

Шығу тегі

Шекспирге табыну туралы ең алғашқы сілтемелер ақынның өмірлік кезеңінде жазылған, авторсыз "Парнасқа оралу" атты пьесада кездеседі. Өлеңді жақсы көретін кейіпкер өзінің кабинетіне Шекспирдің суретін алатынын айтады және "Мен тәтті мистер Шекспирге табынармын, оны құрметтеу үшін оның "Венера мен Адонис" поэмасын жастығымның астына салам, өйткені біз бір кісі туралы оқығанбыз – оның атын жақсы есімде жоқ, бірақ ол патша болғанына сенімдімін – Гомерді төсегінің басына қойып ұйықтаған екен". Алайда, бұл кейіпкерді мағыналы әдебиет емес, сезімтал әдебиетке құмар ақымақ ретінде пародиялайды. Бардолатрияның қалыптасқан көзқарасы 18 ғасырдың ортасында пайда болады, сол кезде Сэмюэл Джонсон Шекспирдің туындыларын "өмірдің картасы" деп атады. 1769 жылы актер Дэвид Гаррик Шекспир мерекесінде Стратфорд-Апон-Эйвонда Шекспирдің ескерткішінің ашылуында, "'Ол, ол, / Біздің құдайлық табынуымыздың құдайы'" деген сөздермен аяқталатын өлең оқыды. Гаррик сондай-ақ Хэмптондағы үйіне Шекспирге арналған ғибадатхана салдырды. Бұл құбылыс Романтизм дәуірінде дамыды, Сэмюэл Тейлор Колридж, Джон Китс, Уильям Хазлитт және басқалар Шекспирді жоғары тұратын гений деп сипаттады. Шоудың Шекспирге деген осы көзқарасқа наразылығы Уильям Коупердің "The Task" (1785) поэмасында Гарриктің фестиваліне жасаған шабуылында көрінеді.

Вольтер

1726 жылы Вольтер Англияға сапар шегіп, Драри-Лейндегі Корольдік театрға бірнеше рет барып, Шекспирдің көптеген пьесасын тамашалады. Ол Шекспирді гений жазушы деп мойындады. Вольтер Францияда Шекспирдің туындыларын кеңінен насихаттады және "Юлий Цезарь" трагедиясының алғашқы үш әрекетін француз тіліне аударды. Насихаттау, аудару және тарату арқылы ол Шекспирге құлшыныс тудыруға негіз салды. Кейін Вольтер Шекспирді "барбар" деп атап, осы құлшынысқа қарсы күресуге тырысты, оны "жай ғана бардолатрия" деп еске алды және оның өнер заңдарын түсінуін сынады, бірақ құлшыныс идеалдары бұрыннан-ақ тарала бастаған еді.

Викториялық бардолатрия

Бұл құбылыс Виктория дәуірінде маңызды болды, себебі көптеген жазушылар Шекспирдің шығармаларын Киелі кітапқа теңдес немесе оның орнына қойылған рухани құндылық ретінде қарастырды. "Осы Шекспир патшасы," – деп жазды 1840 жылы эссеші Томас Карлайл, – "ол біздің үстімізде тәж киген билеуші ретінде жарқырамай ма, ең асыл, ең мейірімді, бірақ ең күшті, бізді біріктіретін белгі ретінде? Бардолатрияның ең маңызды ерекшелігі – Шекспирдің тек қана ең ұлы жазушы ғана емес, сонымен қатар ең жоғары интеллект, ең ұлы психолог және адамның жағдайы мен өмірінің ең шыншыл бейнесі ретінде көрсетілуі. Басқаша айтқанда, бардолатрия Шекспирді барлық адам тәжірибесінің және оның зияткерлік талдауының шебері деп анықтайды. Карлайл айтқандай, біздің Шекспиріміз туралы кейде тым құдайшылдықпен айтылатын пікір, шындығында дұрыс болуы мүмкін. Менің ойымша, тек осы елдің ғана емес, жалпы Еуропаның ең жақсы бағасы бірте-бірте Шекспирдің бүгінгі күнге дейінгі барлық ақындардың бастысы екеніне, ең ұлы интеллекті екеніне тоқталып, өзінің жазба әдебиеттегі өнерін танытқандығын көрсетеді. Жалпы алғанда, мен басқа ешкімде осындай көру қабілеті мен ойлау қабілетін, егер оның барлық ерекшеліктерін ескерсек, білмеймін. Мұндай терең тыныштық; шаттыққа толы күш; оның ұлы жанындағы барлық нәрсе осылай шындыққа жанасады және айқын, тыныш, түбін табуға болмайтын теңіздей бейнеленген! Шоудың күмәнді көзқарастары осындай идеяларға жауап ретінде туды. Шоу Шекспирді мифтен арылтуды қалады. Ол Шекспирдің кереметтігі мен қарапайымдығы екеуін де атап өтті, бұл ойын оның кейінгі қуыршақ театрының қойылымында – «Шекспир мен Шоу» пьесасында, Шекспирдің шығармаларын өзінің шығармаларымен салыстыру арқылы әзілмен көрсетілді. Шоу Шекспирдің ұлы ақын екенін, тіпті бір кезде оны «өте ұлы автор» деп атағанын және Шоу «сөз музыкасы» деп атаған нәрсені қолдануын мақтады. Ол сондай-ақ: «Лирден артық трагедия ешкім жаза алмайды» деп мәлімдеді. Алайда, ол миссис Патрик Кэмпбеллге жазған хатында: «Уа, Шекспир қандай ақымақ еді!» – деп шағымданып, оның «керемет риторикалық сөздері, шыдамсызлыққа төздіретін жалпылама сөздері, ойсыз ойлардың зияткерлік құрғақтықпен үйлесімі» туралы айтқан.

Гарольд Блум

Сарапшы Харольд Блум 1998 жылы жариялаған «Шекспир: Адамның өнертабысы» атты кітабында бардолатрияны қайта жаңғыртты. Блум кітабында Шекспирдің отыз сегіз пьесасын талдап, олардың «жиырма төртін шедевр» екенін көрсетеді. Кітап жалпы оқырман мен театрға барушыларға арналған, және бардолатрияның «қазіргідей дінге айналуы керек» деген пікірді қорғайды. Ол Шекспир адамзатты «жасаған», яғни қазіргі кезде кең таралған өзіңді «тыңдау» амалын енгізгенін, осы амал адамның ішкі психологиялық дамуын қозғайтынын айтады. Бұдан өзге, ол Шекспирдің кейіпкерлерінің нағыз екендігіне сенеді, оларды тек оқырмандар ғана емес, сонымен қатар барлық батыс елдеріндегі сауатты адамдардың санасы мен әлемді қабылдау жолдарын өзгерте білген «нағыз адамдар» деп есептейді.