Кіріспе
Ирландияның экономикалық тарихы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, алғашқы адамдар келген кезден басталады. Шаруашылық шамамен б.з.д. 4500 жылдары пайда болды. Темір технологиясы б.з.д. 350 жылдары кельттермен бірге келді. 12 ғасырдан 1970 жылдарға дейін Ирландияның экспорттық тауарларының көп бөлігі Англияға бағытталды. Осы кезеңде Ирландияның негізгі экспорты – азық-түлік болды. 20 ғасырда Ирландия экономикасы әртараптанды және дамыды. Қазір ол жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша әлемдегі ең бай елдердің бірі.
Ireland's economic history starts at the end of the Ice Age when the first humans arrived there. Agriculture then came around 4500 BC. Iron technology came with the Celts around 350 BC. From the 12th century to the 1970s, most Irish exports went to England. During this period, Ireland's main exports were foodstuffs. In the 20th century, Ireland's economy diversified and grew. It is now one of the richest countries in the world by GDP per capita.
1700 жылға дейін
Ирландияға алғашқы қоныс аударушылар теңізшілер болды, олар негізінен балық аулау, аң аулау және жинау арқылы күшін табады. Бұл Ирландия экономикасының шамамен 3500 жыл бойы – б.з.д. 4500 жылға дейін созылды, одан кейін егіншілік пен керамика жасау кеңінен таралды. Қой, ешкі, ірі қара мал және астық Ұлыбритания мен Еуропадан импортталды. Бидай мен арпа ең маңызды егілген дақылдар болды. Б.з.д. 2500 жыл шамасында экономикалық құлдырау болды және халық саны шамамен 100 000-ға дейін азайды. Металл өңдеу Ирландияда б.з.д. 2500 жыл шамасында басталды, қола – негізгі қолданылған металл. 2500–700 жылдар аралығында (қола дәуірі) қылыштар, балқылар, пышақтар, шабарлар, айқаштар, тескіштер, ішетін ыдыстар және мүйіз тәрізді бұрыштар жасалды. Шахта өндірісі де осы кезеңде басталды. Корк және Керридегі кен орындары қола дәуірінде 370 тоннаға дейін мыс өндірген деп есептеледі. Кельттер б.з.д. 350 жыл шамасында темір технологиясын Ирландияға әкелді. Олар патшалықтар мен басқару жүйесін құрды, бұл экономиканы алғаш рет реттеуге мүмкіндік берді. 12 ғасырда Ирландияға нормандықтар басып кірді. Сол кезде экономика негізінен өзін-өзі қамтамасыз етуге негізделген шаруашылық болып табылды, негізінен – жүзім және картоп (16 ғасырдан кейін) және басқа да жер өңдеу түрлері. Оңтүстік жағалауда шұңқыр балықтарын аулау, өңдеу және экспорттаумен айналысатын маңызды өнеркәсіп дамыды (1570–1750 жылдардағы Мунстер шұңқыр балықтарын аулау).
18 ғасыр
XVIII ғасырдағы басты өзгеріс – Ирландияның инфрақұрылымының кең ауқымды дамуы болды; Ирландия Парламенті 1734 жылдан бастап жол салуды ұйымдастырды. 1756 жылдан бастап Дублиннен Шаннонға қарай Ұлы канал салынды, одан кейін Ольстер каналы (1783) және Корольдік канал (1790) салынды. 1753 жылғы «Ақша туралы заң дауы» 1790 жылдарға дейін сақталған салық түсімдерінің артықшылығын көрсетті. XVIII ғасырда Англияның Ирландиямен саудасы – Англияның теңіз арқылы жүзеге асырылатын саудасының ең маңызды саласы болды. Жер иелері ғасырдың басында шамамен 800 000 фунт стерлинг көлеміндегі жалдама ақысын алып отырды, ол кейін 1 миллион фунтқа дейін өсті, ал экономиканың жалпы көлемі шамамен 4 миллион фунтты құрады. 17 ғасырдың барысында ағаш экспорттау және уақытша темір өнеркәсібі үшін толығымен ормансыз қалған ирландиялық жерлер, мал сою және Корк порты арқылы сиыр еті, шошқа еті, май және қатты ірімшік экспорттауға көшті, осы арқылы Англия, Корольдік теңіз күштері және Батыс Индияның қант плантацияларымен қамтамасыз етілді. Клойн епискобы «шетелдік адам қалай ойлауға болады, егер азық-түлікке толы елде халықтың жартысы аштықтан өліп жатса?» деп таңырқады. 1740-41 жылдардағы ауа райына байланысты ашаршылық кейбір аймақтарда халықтың үштен бірінің өліміне себеп болды. Осыған қарамастан, халық саны 1700 жылы шамамен 2,5 миллионнан 1800 жылы 5 миллионға дейін өсті. Ирландияның саудасы Ирландияның экспортын шектеген Навигациялық заңдармен шектелді. Бұл заңдар 1779 жылы Ирландиялық патриоттар партиясының қысымымен жойылды және 1780 жылдары шақырылған өркендеуге мүмкіндік берді. Балтық елдерінен және АҚШ-тан импортталған тұздалған еттің қысымымен ағылшын-ирландиялық жер иелері экспортқа астық өсіруге асықты, ал ирландтардың көпшілігі картоп пен қара бидай жеді. 1769 жылы Корольдік биржа салынды, ал 1781 жылы жаңа Кеден үйінің құрылысы басталды.
19 ғасыр
XIX ғасырда Ирландия Корольдігі Ұлыбритания Корольдігімен біріктіріліп, 1801 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігі құрылды. Бұл кең ауқымды салдарларға әкелді, әсіресе Рим католиктерінің эмансипациясы күтілгеннен кешіккен кезде, Ирландия Вестминстердегі біріккен парламентте негізінен ағылшын-ирландтықтар мен Ульстер шотландтарымен өкілдік етілді. XIX ғасырдың көп бөлігінде Ирландияда тек солтүстіктің тоқыма фабрикалары, Гиннестің сыра зауыты және Дублиндегі Джейкоб бисквит фабрикасы ғана жұмыс істеді. Осы кезеңнің көп бөлігінде Ирландия экономикасы, британ экономикасына қарағанда өнеркәсіптік дамығандығына байланысты, ағаш, сиыр еті, көкөністер және мәрмәр сияқты арзан шикізатпен қамтамасыз етті. Ирландия 19 ғасырда экономикалық жағынан үлкен өрлеулер мен құлдырауларға ұшырады: Наполеон соғыстары кезінде және 20 ғасырдың соңында (1990-шы жылдардың «Келттік жолбарысы» өрлеуіне дейін бұрынғысынан жоғары экономикалық өсімді бастан өткергенде) экономикалық өсімнен бастап, қатаң экономикалық құлдыраулар мен бірқатар ашаршылықтарға дейін, соңғысы 1879 жылы қауіп төндірді. Олардың ең ауыры – 1845–1852 жылдардағы Ұлы ашаршылық, оның салдарынан шамамен 1,000,000 адам қайтыс болды және тағы бір миллион адам елден кетуге мәжбүр болды, ал келесі онжылдықтарда миллиондаған адамдар кетіп қалды. 1815–1821 жылдардағы (1792–1815 жылдардағы Коалициялық соғыстар аяқталғаннан кейін) халықаралық Наполеоннан кейінгі депрессия кезінде Ирландияда бидай және басқа дәнді дақылдардың бағасы жартысына төмендеді, ал халық санының өсуімен қатар, жер иелері 1816 жылы жалға алушы фермерлерді шығарып тастау туралы заң қабылдау арқылы егістік жерлерді жайылымдық жерлерге айналдырды, бұл ирланд жұмыс күшінің ауыл шаруашылығына тарихи шоғырлануына байланысты қалған жер учаскелерінің үлкен бөлінуіне және тиімділігі төмен және табысы аз шаруашылықтарға әкелді. Ирландияның экономикалық проблемалары ішінара ирландтық жер иеленушілердің кішкентай көлемімен байланысты болды. Әсіресе, заң мен әлеуметтік дәстүрде жерді бөлу қарастырылды, барлық ұлдары фермада тең үлес алды, яғни фермалар соншалықты кішкентай болды, сондықтан тек бір дақыл – картопты ғана жеткілікті мөлшерде өсіруге болады. Сонымен қатар, шағын шаруалар жалға алған көптеген жерлерді үй иелері тиімді басқармады және көбінесе ипотекаға алынған. 1845 жылы аралда картоп жұқпасы басталғанда, ауыл тұрғындарының көпшілігі қалған азық-түлікке қол жеткізе алмады – Британияға экспортталатын бидай, мал және т.б. Осы кезде британ саясаткерлері, мысалы премьер-министр Роберт Пил, кез келген мемлекеттік араласуға қарсы болған қатаң либералды экономикалық саясатты ұстанды. Жеке тұлғалар мен қайырымдылық ұйымдары ақша жинағанмен (үндістер керек-жарақ жіберді, ал королева Виктория жеке өзі 1000 фунт стерлинг салды), британ үкіметінің әрекетсіздігі (немесе кем дегенде жеткіліксіз әрекеті) проблеманың апатқа айналуына әкелді; котиерлер немесе ауыл шаруашылығы жұмысшыларының тобы дерлік жойылды. Ашаршылық АҚШ-қа ирландтықтардың екінші жаппай толқынына әкелді, алғашқысы 18 ғасырдағы көші-қон болды. Сондай-ақ, Англия, Шотландия, Канада және Австралияға көптеген адамдар көшіп кетті. Бұл ұзақ мерзімді салдарымен, әсіресе АҚШ-та, ирландтың тәуелсіздік қозғалыстарын қолдаған және қаржылаған үлкен және ықпалды ирланд диаспорасын құрды. 1879 жылдан бастап «Жер соғысы» пайда болды, ал 1903 жылға қарай көптеген фермерлер өздерінің жерлерін сатып ала алды, бірақ көбінесе шағын және экономикалық тиімсіз жерлерді таңдады. Шығыс Ольстерде өнеркәсіптік революция қарқынды урбанизацияға әкелді. Белфаст халқы 1800 жылы 7000 адамнан 1900 жылы 400000 адамға дейін өсті, бұрынғы астанасы Дублиннен үлкен болды. 1890 жылдары Ирландияның ауыл шаруашылығы кооперативтері өркендеп, Ирландияның ауыл шаруашылығы ұйымы сияқты ұйымдар экономиканың маңызды элементтері болды. Кооперативтер ирланд ауыл шаруашылығының өнімділігін арттырды, әсіресе сүт өнімдері саласында, сонымен қатар ирланд ұлтшылдығының өсуіне ықпал етті. Ирландияның өнеркәсіптік өнімінің жаңадан құрылған деректерін пайдалана отырып, 2022 жылы жүргізілген зерттеуде: «Ирландияның өнеркәсіптік өнімінің 1800 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін орташа есеппен жылына 1,3 пайызға өскені анықталды. Ирландия ашаршылыққа дейін де, одан кейін де толыққанды деиндустриализацияны бастан өткермеді, бірақ салыстырмалы тұрғыдан алғанда оның өнеркәсіптік өсімі көңіл көншітпейтін болды».
Бөлуден кейінгі тарих
Тәуелсіздік соғысынан кейін Ирландияның көп бөлігі Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Ирландияның жиырма алты округі Ирландия еркін мемлекеті болып құрылды, кейін Ирландия Республикасы деп аталды, ал қалған алты округ одақта Солтүстік Ирландия ретінде қалды. Бұл екі бөлік арасында экономикалық айырмашылықтар маңызды болған, бірақ бөліністен кейін аймақтар одан әрі алшақтады. Белфаст Солтүстіктің экономикалық орталығына, ал Дублин – Еркін мемлекеттің астанасына айналды. Бөлініс Ирландияның шекаралық аймағына ауыр соққы берді. Мысалы, Донегал округі экономикалық жағынан Дерриден, өзінің табиғи аймақтық экономикалық орталығынан бөлініп қалды. Теміржол желісі екі экономикалық аймақ бойынша жұмыс істеуге күш салды, бірақ ақырында Ирландияның шекаралық аймағының үлкен бөлігінде тоқтатылды (қалған жалғыз трансшекаралық бағыт – Белфаст пен Дублин арасындағы қатынас). Соңғы трансшекаралық желі (Белфаст-Дублин) 1953 жылдан кейін мемлекеттік қолдаусыз жұмыс істей алмайтын еді. Ирландияның екі бөлігі де 1979 жылға дейін фунт стерлингті (Ирландия фунты оған бекітілген) пайдаланды. Осының салдарынан, екі тарап та фунт стерлинг бағасының инфляциясына немесе дефляциясына қатысты, ал пайыздық ставкалар Лондонда белгіленді. 1922 жылдан 1979 жылға дейін фунт стерлингке байланысты қалып отыру, Оңтүстік экономикасының саяси тәуелсіздігіне қарамастан, Ұлыбританияға экспортқа (және ақша аударымдарына) қаншалықты тәуелді екенін көрсетті. Жалпы, 20 ғасырда Республика экономикасы Солтүстік экономикасынан әлдеқайда әлсіз болды, себебі ол ауыл шаруашылығына негізделген, ал оның көп бөлігі экономикалық тұрғыдан шағын шаруашылықтарға сүйенді. 1932 жылы Сеан Лемас протекционизмді енгізді, нәтижесінде экономика оқшауланды. 1945 жылдан 1960 жылға дейін Ирландия Еуропадағы экономикалық өсімнен қалыс қалды, және 500 000 адам эмиграцияға кетті. 1958 жылы Т.К. Уитакердің экономикалық моделі жарияланғаннан кейін маңызды саяси өзгерістер орын алды, және Республика индустриалды әлемді баяу қабылдады. Ирландия экспортының көп бөлігі 1969 жылға дейін Ұлыбританияға бағытталды. 1959 жылы Лемас өзінің саясатын қайта қарады, және экономика өсуді бастады. Экономикалық тарихшы Кевин О’Рурк пікірінше, Ирландия экономикасы ұзақ уақыт бойы дамымаған, себебі ол британдық экономикаға тым көп тәуелді болды. Ол Еуропалық интеграция Ұлыбританияға тәуелділікті азайтып, Ирландия экономикасын жақсартқанын айтады. Сонымен қатар, 1960 жылдан бастап кеме жасау, арқан, көйлек және тоқыма салаларындағы негізгі солтүстік өнеркәсіптері төмендеді, ал 1970 жылдардағы Солтүстік Ирландиядағы "Тұрақсыздықтар" салдарынан одан бетер болды, Белфаст ДеЛореан зауыты сияқты жобаларға мемлекеттік инвестицияларға қарамастан. 2005 жылы солтүстік экономикасы Лондоннан жылдық 5 миллиард фунт стерлингтік "субсидиямен" қолдау көрсетілді, бұл сома уақыт өте келе артты. Керісінше, 1970-1980 жылдардағы қиын кезеңнен кейін Республикадағы "Кельт жолбарысы" дәуірі 1990 жылдардың ортасында елде тамыр жайған жоғары технологиялық өнеркәсіптердің арқасында дамыды. Оңтүстік экономикасы 1973 жылдан 2002 жылға дейін Еуропалық құрылымдық қорлар жүйесінен салыстырмалы түрде көбірек пайда көрді. Ол 2007 жылға дейін айтарлықтай өсті, бірақ бұл процесті бақылау үшін түзету шаралары қабылданбады, нәтижесінде 2008 жылғы дағдарыс туды. Алайда, 2014 жылдан бастап Ирландия Республикасы үлкен экономикалық өсімді бастан өткеруде, бұл "Кельт Фениксі" деп аталады.
Түсініктемелер
Қараңыз: Браудель, Ф., 1979. (Бет нөмірі қажет)
Қараңыз: Plumb, J. H., 1973. (Бет нөмірі қажет)
See: Plumb, J. H., 1973. (Page Number Needed)