Шыпа қабығының тарихы және малриямен күресіндегі рөлі

Кіріспе

Езуиттер қабығы, сонымен қатар цинхона қабығы, перу қабығы немесе қытай қабығы деп те аталады, бұл бұрынғыда безгекке ем болатын, себебі қабығында ауруды емдеу үшін қолданылатын хинин қанды. Оңтүстік Американың батыс Анды тауларында өсетін Rubiaceae тұқымдасына жататын Cinchona туысының бірнеше түрінің қабығы 17 ғасырда Перудегі жергілікті халықтар иезуит миссионерлеріне безгекті емдеудің дәстүрлі тәсілі ретінде таныстырылды.

Тарих

Батыс тарихында цинхона қабығына қатысты мәліметтер 350 жылдан астам уақытқа сонып жатыр. Шамамен 1650 жылы дәрігер Себастьяно Бадо осы қабықтың адамзат үшін Испанияның Оңтүстік Америкадан алған алтын мен күмістен де құндырақ екенін мәлімдеді. 18-ғасырда итальяндық медицина профессоры Бернардино Рамаццини перу қабығының медицина үшін, мылтық өнері үшін оқ-дәрінің табылуымен бірдей маңызға ие болатынын айтты, бұл пікірді сол замандағы медицина тарихына қатысты жазбалардың авторлары да қолдады. Иезуиттердің қабығының құндылығы мен оны қоршаған дау-дамайларды Бенджамин Франклин мойындады, ол 1749 жылғы қазан айындағы «Кедей Ричардтың күнтізбесінде» Роберт Талботтың француз дофинін емдеу үшін оны қолданғаны туралы әңгіме айтты. Хью Алгернон Уэдделл: «Табиғаттану тарихында цинхонадан артық қызығушылық тудырған тақырыптар санаулы, және бұған дейін осыншама көп белгілі адамдардың назарын аударған ешбір нәрсе болған жоқ». Алайда, сол кездегі келіспеушіліктердің көп бөлігі оның табылуына байланысты, яғни иезуиттерге қатысты болды. Александр фон Гумбольдт: «Протестант дәрігерлерінің иезуиттерге деген жек көруі мен діни төзімсіздік перу қабығының пайдасы мен зияны туралы ұзаққа созылған қақтығыстың түбінде жатыр» деді. 1620-1630 жылдар аралығында Перудегі испан иезуит миссионерлері жергілікті тұрғындардан қабықтың емдік қасиеттерін білді, сонда Локсадағы иезуит маляриядан (Локса қабығы) айығуы үшін оны қолданды. 1630 жылы иезуиттердің ұсынысымен Чиньшон графесінің (Cinchon; одан туындысы – Cinchona, 1742 жылы Карл Линней таңдаған атау; Клемент Маркхам «Чинчона» деп атағанды жөн көрді), Еуропадан жаңа келген вице-корольдің әйелі Лимада малярияға шалдықты. Графиня өлімнен құтылып, алғыс айту ретінде қабықтың көп мөлшерін жинады. Ол оны, ішінара жеке өзі, ішінара Лимадағы (pulvis comitissæ) Сент-Пол колледжінің иезуиттері арқылы маляриямен ауыратын науқастарға таратты. 1640 жылы ол Еуропаға оралды және Маркхам айтқандай, Испания мен континенттің қалған бөлігінде оның қолданылуын тарату үшін оны бірінші болып алып келді. Иезуит Барнабе де Кобо, өзінің орденінің Перу провинциясының прокураторы ретінде, 1632 жылы Лимадан Испанияға, содан кейін Римге және Италияның басқа бөліктеріне қабықты алып келді. Осы уақыт аралығында оның артықшылықтары Лима мен Еуропаның әртүрлі бөліктерінде анықталды, өйткені граф Чиншон және оның дәрігері Хуан де Вега оны 1640 жылы өздерімен бірге алып келді. Алайда граф Чиншон қабықтың қолданылуы мен сатылуы туралы көп ойланбады. Үлкен тарату иезуит Бартоломе Тафур әкелген үлкен көлемде болды, ол Кобо сияқты 1643 жылы Испанияға келді, ал оның ордені Перу провинциясының прокураторы Франция арқылы (жас Людовик XIV-ті емдеуге әкелген делінген, ол әлі де дофин болған кезде, Тафур әкесінің Перу қабығы арқылы), содан Италияға Римге дейін сапарлады. 1643 жылы кардинал болған атақты иезуит теологы Джон де Луго Тафурдан цинхона туралы біліп, 1643 жылдан 1660 жылы қайтыс болғанға дейін Италияда және Еуропаның басқа елдерінде оның адал қорғаушысы, ынталы жақтасы және жомарт, мүддесіз таратушысы болды. Ол үшін ол pulvis cardinalis, pulvis Lugonis атауларын алды және оның бірнеше портреттері салынды. Де Луго қабықты Папаның жеке дәрігері Габриэль да Фонсекаға талдауға тапсырды, ол оның жайлы өте жақсы пікір білдірді. Римдегі ауруларға дәрі-дәрмек тек римдік дәрігерлердің кеңесімен және келісімімен таратылды. Кардинал Испания арқылы сауда жолдарымен Америкадан көбірек қабық әкелді. Сол кездегі есірткінің барлық басқа демеушілері де Лугоның тікелей ықпалында болған көрінеді; мысалы, Пьетро Паоло Пуччарини, С. (1600–1661), Римдегі иезуит колледжінің дәріханашысы, шынайы, бұрмаланбаған тауарды таратуда де Лугодан кейін ең үлкен құрметке лайық екендігі сөзсіз, және оған оның қолданылуы үшін римдік нұсқаулар берілген Schedula Romana, ең ертесі кем дегенде 1651 жылдан басталады. Римде біраз уақыт тұрған француз иезуиті Оноре Фабри деген досында де Луго Брюссель дәрігері Жан Жак Шиффле жазған алғашқы античинконалық памфлетке қарсы қабықтың қатаң қорғаушысын жеңіп алды. Антимус Конгиус деген псевдониммен Фабри 1655 жылы Италияда басылып шыққан цинхона туралы алғашқы мақаланы, сондай-ақ оның қолданылуын қорғаған кітапшалардың ұзақ тізімінің біріншісін және иезуит шығарған осы қабық туралы жалғыз тәуелсіз мақаланы жазды. Екі генуэздік, дін қызметкері Жироламо Барди және дәрігер Себастьяно Балдо, өсімдіктің алғашқы жақтастарының бірі, кардиналмен жақын қарым-қатынаста болды, ал Балдо өзінің негізгі еңбегіне де Лугодан 1659 жылы цинхона туралы хат қосты, ол кардиналдың жетпіс жеті жасында да оның ісіне белсенді қатысқанын көрсетеді. Жағдайлар Римнен Еуропаға қабықты таратуға қолайлы мүмкіндік жасады. 1646, 1650 және 1652 жылдары орденнің сегізінші, тоғызыншы және ондық жалпы кеңестеріне (әр провинциядан үштен) қатысушылар өз үйлеріне оралды, оны өздерімен бірге алып жүрді, сонымен қатар Генуя, Лион, Лёвен, Ратисбон және т.б. иезуит колледждерінде оның қолданылуына қатысты мәліметтер бар. Иезуиттер есімімен байланысты емдік зат Англияға да тез жетті. 1658 жылы ағылшын апталығы Mercurius Politicus төрт санында «'Иезуит ұнтағы' деп белгілі тамаша ұнтақты бірнеше лондондық химияшылардан алуға болады» деген хабарлама жарияланды. 17- және 18-ғасырларда иезуиттердің дәріханаларында немесе колледждерінде сақталған қабықтардың әсіресе тиімді деп есептелгенін еске алу қажет, өйткені олар шынайы, бұрмаланбаған тауарды қамтамасыз ете алды. Бұдан әрі, осы екі ғасырда иезуит миссионерлері емдік затты малярия аймақтарына, тіпті Пекин, Қытай және Киото, Жапония сарайларына жеткізді, онда олар императорды оның көмегімен емдеді; Перуде 18-ғасырда американдық жинаушыларды жаңа плантациялар салуға шақырып, 19-ғасырда Оңтүстік Америкадан тыс жерде цинхонаны алғаш өсіргендер болды.

The western history of cinchona bark dates back more than 350 years. Circa 1650, the physician Sebastiano Bado declared that this bark had proved more precious to mankind than all the gold and silver that the Spaniards had obtained from South America. In the 18th century, the Italian professor of medicine Bernardino Ramazzini said that the introduction of Peruvian bark would be of the same importance to medicine that the discovery of gunpowder was to the art of war, an opinion endorsed by contemporary writers on the history of medicine. The value of Jesuit's bark, and the controversy surrounding it, were both recognized by Benjamin Franklin, who wittily commented upon it in his Poor Richard's Almanack for October 1749, telling the story of Robert Talbot's use of it to cure the French Dauphin. Hugh Algernon Weddell observed, "Few subjects in natural history have excited general interest in a higher degree than cinchona; none perhaps have hitherto merited the attention of a greater number of distinguished men". Dissension, however, was rife at the time, mainly due to its source of discovery, the Jesuits. Alexander von Humboldt said, "It almost goes without saying that among Protestant physicians hatred of the Jesuits and religious intolerance lie at the bottom of the long conflict over the good or harm effected by Peruvian Bark". The Spanish Jesuit missionaries in Peru were taught the healing power of the bark by natives, between 1620 and 1630, when a Jesuit at Loxa was indebted to its use for his cure from an attack of malaria (Loxa Bark). It was used at the recommendation of the Jesuits in 1630, when the Countess of Chinchon (Cinchon; the derivative is Cinchona, the appellation selected by Carl Linnaeus in 1742; Clements Markham preferred "Chinchona", ), wife of the new viceroy, who had just arrived from Europe, was taken ill with malaria at Lima. The countess was saved from death, and in thanksgiving caused large quantities of the bark to be collected. This she distributed to malaria sufferers, partly in person and partly through the Jesuits of St. Paul's College at Lima (pulvis comitissæ). She returned to Europe in 1640 and was the first to bring the bark there to spread its use through Spain and the rest of the continent, as stated by Markham. The Jesuit Barnabé de Cobo, in his capacity as procurator of the Peruvian province of his order, is credited with first bringing the bark from Lima to Spain, and afterwards to Rome and other parts of Italy, in 1632. In the meanwhile its merits must have been ascertained both in Lima and in various parts of Europe, as Count Chinchon and his physician Juan de Vega brought it back with them in 1640. Count Chinchon, however, troubled himself little about the use or sale of the bark. A greater distribution resulted from the large quantity brought over by the Jesuit Bartolomé Tafur, who, like Cobo, came to Spain in 1643 while procurator of the Peruvian province of his order, proceeded through France (there is an alleged cure of the young Louis XIV, when still dauphin, effected by Father Tafur by means of Peruvian bark), and thence to Italy as far as Rome. The celebrated Jesuit theologian John de Lugo, who became a cardinal in 1643, learned about the cinchona from Tafur, and remained from 1643 until his death in 1660 its faithful advocate, zealous defender, and generous, disinterested dispenser in Italy and the rest of Europe, for which he was honoured in the appellation of pulvis cardinalis, pulvis Lugonis, and by having several portraits painted of him. De Lugo had the bark analysed by the pope's physician in ordinary, Gabriel da Fonseca, who reported on it very favourably. Its distribution among the sick in Rome took place only on the advice and with the consent of the Roman doctors. The cardinal had more bark brought from America over the trade routes through Spain. Almost all the other patrons of the drug in those times appear to have been directly influenced by de Lugo; as, for instance, the lay brother Pietro Paolo Pucciarini, S. J. (1600–1661), apothecary in the Jesuit College at Rome, who undoubtedly deserves the greatest credit after de Lugo for distributing the genuine unadulterated article, and to whom are attributed the Roman directions for its use Schedula Romana, the earliest dating at least from 1651. In his friend Honoré Fabri, a French Jesuit, who stayed for a time in Rome, de Lugo won a determined defender of the bark against the first anticinchona pamphlet written by the Brussels doctor Jean Jacques Chifflet. Under the pseudonym of Antimus Conygius, Fabri wrote in 1655 the first paper on cinchona published in Italy, as well as the first of the long list of brochures defending its use and the only independent article on this bark which has been issued by a Jesuit. The two Genoese, Girolamo Bardi, a priest, and Sebastiano Baldo, a physician, who were among the pioneer advocates of the plant, were intimate with the cardinal, and Baldo prefixed to his principal work a letter from de Lugo, dated 1659, on cinchona, which shows that the cardinal even when seventy seven years old was still active in its behalf. Circumstances created a suitable opportunity for disseminating the bark from Rome throughout Europe by means of the Jesuits. In 1646, 1650, and 1652 the delegates to the eighth, ninth, and tenth general councils of the order (three from each province) returned to their homes, taking it with them, and at the same time there is evidence of its use in the Jesuit colleges at Genoa, Lyon, Leuven, Ratisbon, etc. The remedy – connected with the name of Jesuit – very soon reached England. The English weekly Mercurius Politicus in 1658 contained in four numbers the announcement that: "The excellent powder known by the name of 'Jesuit's powder' may be obtained from several London chemists". It remains to recall the fact that even in the 17th and 18th centuries the bark kept in the Jesuit pharmacies or in their colleges was considered particularly efficacious because they were better able to provide a genuine unadulterated supply. Further, that in those two centuries Jesuit missionaries took the remedy to the malaria regions of foreign countries, even reaching the courts of Peking, China and Kyoto, Japan, where they cured the emperor by its means; that in Peru during the 18th century they urged American collectors to lay out new plantations; and in the 19th century they were the first to plant cinchona outside of South America.