Тұз – NaCl (натрий хлориді), өмір үшін маңызды қосылыс. Ас тағамды сақтау, дәм беруде мыңдаған жылдардан бері қолданылады. Цивилизация дамуына ықпал етті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адам мәдениетіндегі рөлі
Role in human culture
Тұз, сонымен қатар ас тұзы немесе химиялық формуласы NaCl (натрий хлориді) деп аталады, натрий және хлорид иондарынан тұратын иондық қосылыс. Барлық тіршілік оның химиялық қасиеттеріне тәуелді. Адамдар оны мыңдаған жылдар бойы тағамды сақтау және дәмдеу үшін пайдаланып келеді. Тұздың тағамды сақтау қабілеті өркениеттің дамуына үлкен үлес қосты. Ол тағамның маусымдық қолжетімділігіне тәуелділікті азайтуға және тағамды ұзақ қашықтықтарға тасымалдауға мүмкіндік берді. Дегенмен, тұзды алу жиі қиын болғандықтан, ол құнды сауда тауары болды және кейбір халықтар үшін валютаның бір түрі саналды. Қола дәуірінен бастап көптеген тұз жолдары құрылды, мысалы Италиядағы Via Salaria. Тарих бойы тұздың болуы өркениеттің дамуы үшін маңызды болды. Ұлыбританиядағы жер-су атауындағы "wich" жұрнағы кейде бұл жерде тұздың көзі болғанын көрсетеді, мысалы Нортвич және Дроитвичте. Ал басқа "wich" қалалары саксон тіліндегі "wic" сөзінен шыққан, ол бекітілген тұрғын үй немесе сауда орталығын білдіреді. Натрон алқабы Египет империясын солтүстіктен қолдаған маңызды аймақ болды, себебі ол империяны натрон деп аталатын тұздың бір түрімен қамтамасыз етті. Бүгінде тұз көбінесе қолжетімді, салыстырмалы түрде арзан және йодталған.
Salt, also referred to as table salt or by its chemical formula NaCl (sodium chloride), is an ionic compound made of sodium and chloride ions. All life depends on its chemical properties to survive. It has been used by humans for thousands of years, from food preservation to seasoning. Salt's ability to preserve food was a founding contributor to the development of civilization. It helped eliminate dependence on seasonal availability of food, and made it possible to transport food over large distances. However, salt was often difficult to obtain, so it was a highly valued trade item, and was considered a form of currency by certain people. Many salt roads, such as the Via Salaria in Italy, had been established by the Bronze Age. All through history, availability of salt has been pivotal to civilization. In Britain, the suffix " wich" in a place name sometimes means it was once a source of salt, as in Northwich and Droitwich, although other " wich" towns are so named from the Saxon 'wic', meaning fortified dwelling or emporium. The Natron Valley was a key region that supported the Egyptian Empire to its north, because it supplied it with a kind of salt that came to be called by its name, natron. Today, salt is almost universally accessible, relatively cheap, and often iodized.
Ежелгі әлем
Б.з.д. шамамен 6000 жылға дейінгі ерте неолиттік тұз өндірісі Румынияның Пояна Слатиней Лунка қаласындағы қазба жұмыстарынан анықталды. Солницата – Еуропадағы ең ерте белгілі қала, ол тұз өндіріс орталығының маңында салынған. Қазіргі Болгарияда орналасқан бұл қаланың археологтар пікірінше, Балқан аймағында тұз жеткізу арқылы байлыққа ие болған. Гректер, тамилдер, қытайлар, хеттер және ежелгі заманның басқа да халықтары тұзды өте құнды деп санаған. Рим республикасының алғашқы жылдарында, Рим қаласының өсуімен бірге, тұзды астанаға тасымалдауды жеңілдету үшін жолдар салынды. Мысалы, Римнен Адриатика теңізіне дейін созылған Via Salaria (бастапқыда сабин тайпасының жолы) болды. Адриатика теңізінің тұздылығы, тым терең болмауы себепті, Тиррен теңізінен гөрі Римге жақын орналасқандықтан, тұзды күнмен кептіруге қолайлырақ болды. "Салық" сөзі латын тіліндегі "тұз" сөзінен шыққан. Рим легиондарына кейде тұзбен төленді деген қазіргі заманғы кең таралған пікір негізсіз; "салярий" римдік сарбаздарға тұз сатып алуға берілген жәрдемақы болған болуы мүмкін, бірақ мұның да нақты дәлелі жоқ. Кейінгі Рим империясы және орта ғасырлар бойы тұз – герман тайпаларының жеріне тұз жолдары арқылы тасымалданған бағалы тауар болды. Сахараның төрт жүз шақырымды бағадарлайтын, қырық мың түйеден тұратын керуендер тұзды Сахель аймағындағы ішкі нарықтарға жеткізіп, кейде оны құлдарға саудаластырды: Тимбукту – тұз және құл саудасының ірі орталығы болды. Қытай тарихында тұз – технологиялық прогрестің драйвері және императорлық үкімет үшін тұрақты кіріс көзі болды.
Early Neolithic salt production, dating to approximately 6,000 BCE, has been identified at an excavation in Poiana Slatinei Lunca, Romania. Solnitsata, the earliest known town in Europe, was built around a salt production facility. Located in present day Bulgaria, the town is thought by archaeologists to have accumulated wealth by supplying salt throughout the Balkans. Salt was of high value to the Greeks, Tamils, Chinese, Hittites and other peoples of antiquity. In the early years of the Roman Republic, with the growth of the city of Rome, roads were built to make transportation of salt to the capital city easier. An example was the Via Salaria (originally a Sabine trail), leading from Rome to the Adriatic Sea. The Adriatic, having a higher salinity due to its shallow depth, had more productive solar ponds than the Tyrrhenian Sea, much closer to Rome. The word "salary" comes from the Latin word for salt. The persistent modern claim that the Roman Legions were sometimes paid in salt is baseless; a salārium may have been an allowance paid to Roman soldiers for the purchase of salt, but even that is not well established. During the late Roman Empire and throughout the Middle Ages salt was a precious commodity carried along the salt roads into the heartland of the Germanic tribes. Caravans consisting of as many as forty thousand camels traversed four hundred miles of the Sahara bearing salt to inland markets in the Sahel, sometimes trading salt for slaves: Timbuktu was a noted salt and slave market. Salt in Chinese history was both a driver of technological development and a stable source of revenue for the imperial government.
Қалалар мен соғыстар
Тұз әлемдегі ірі қалалардың қуаты мен орналасуын анықтауда маңызды рөл атқарды. Ливерпуль кішкентай ғана ағылшын портынан бастап, Чеширдегі үлкен тұз кендерінен қазылған тұзды экспорттау бойынша жетекші портқа айналды және осылайша 19 ғасырда әлемдегі тұздың көп бөлігі үшін транзиттік пунктке айналды. Ол қазынаға түскен табыстың шамамен 1/3 бөлігін құрады. Тұзды өндіру 13 ғасырдан басталып, 1964 жылға дейін жалғасты. 1996 жылы ол толығымен тоқтатылды. Тұз жолдары бойындағы қалалар, штаттар және герцогтықтар өз аумақтарынан өткен тұз үшін жоғары баж салығы мен салықтар жинады. Бұл практика тіпті 1158 жылы Мюнхен қаласының құрылуына себеп болды, онда Баварияның герцогі Генрих Қасқырдың билеу кезінде Фрайзинг епископтарына тұз кірісі қажет емес деп шешім қабылданды. Үндістанның тәуелсіздік күресі кезінде Махатма Ганди британдық тұз салығына қарсы тұз сатьяграха акциясын ұйымдастырды. Бронза дәуіріндегі өндіріс дәлелдері (шамамен б.з.д. 1400 жыл) Сомерсетте, темір дәуіріндегі өндіріс Гэмпширде, ал римдік тас тұз өндірісі Чеширде табылған. Орта ғасыр Англиясында тұз кендерден де, теңізден де өндірілді. Ашық ыдыста тұз қайнату әдісі Линкольншир жағалауында және Хэмпширдегі Итчен өзенінің жағасындағы Биттерн Манордың тұзды батпақтарында қолданылды, онда тұз өндіру маңызды өнеркәсіп болып есептелді. 'Wich' және 'wych' атаулары Англиядағы тұзды су көздерімен немесе құдықтармен байланысты (бірақ олармен ғана шектелмейді). Латын тіліндегі 'vicus' сөзінен, яғни "жай" деген мағынадан шыққан, 11 ғасырға қарай 'wich' жұрнағы жер-су атауларында тұз өндіру сияқты арнайы функциясы бар жерлермен байланысты болды. Көптеген ағылшын елді мекендері осы жұрнақты алып жүреді және тарихи тұрғыдан тұзбен байланысты, соның ішінде Чеширдегі төрт 'wich' – Мидлвич, Нантвич, Нортвич және Лефтвич (Нортвичтен оңтүстікке қарайғы шағын ауыл) және Вустерширдегі Дройтвич. Мидлвич, Нантвич, Нортвич және Дройтвич 1086 жылғы «Соңғы сот кітабында» (Domesday Book) айтылғандықтан «Соңғы сот wich-тері» деп аталады, бұл «аймақтың және елдің экономикасында тұз өндіретін қалалардың маңыздылығын көрсетеді». Заманауи дәуірде тазартылған тұзға қарағанда тұздалған тағамдарды сату тиімдірек болды. Сондықтан тағамдық шикізат пен тұз өндіру өзара байланысты болды. Британдықтар Багам аралдарындағы тұз өндіріс орындары мен Солтүстік Америкадағы треска балық аулауын бақылады. немесе қандай да бір жылыту құрылғысын пайдаланды.
Salt has played a prominent role in determining the power and location of the world's great cities. Liverpool rose from just a small English port to become the prime exporting port for the salt dug in the great Cheshire salt mines and thus became the entrepôt for much of the world's salt in the 19th century. supplied up to 1/3 of the income to the treasury. The extraction of salt existed since 13th century and lasted up to 1964. In 1996 the exploitation was ceased entirely. Cities, states and duchies along the salt roads exacted heavy duties and taxes for the salt passing through their territories. This practice even caused the formation of cities, such as the city of Munich in 1158, when the then Duke of Bavaria, Henry the Lion, decided that the bishops of Freising no longer needed their salt revenue. During the Indian independence movement, Mahatma Gandhi organized the Salt Satyagraha protest to demonstrate against the British salt tax. Evidence of Bronze Age production, c. 1,400 BCE, has been identified in Somerset, Iron Age production in Hampshire, and Roman rock salt production in Cheshire. Salt was produced from both mines and sea in Medieval England. The open pan salt making method was used along the Lincolnshire coast and in the salt marshes of Bitterne Manor on the banks of the River Itchen in Hampshire, where salt production was a notable industry. Wich and wych are names associated (but not exclusively) with brine springs or wells in England. Originally derived from the Latin vicus, meaning "place", by the 11th century use of the 'wich' suffix in place names was associated with places with a specialised function including that of salt production. Several English places carry the suffix and are historically related to salt, including the four Cheshire 'wiches' of Middlewich, Nantwich, Northwich and Leftwich (a small village south of Northwich), and Droitwich in Worcestershire. Middlewich, Nantwich, Northwich and Droitwich are known as the "Domesday Wiches" due to their mention in the Domesday Book of 1086, "an indication of the significance of the salt working towns in the economy of the region, and indeed of the country". During modern times, it became more profitable to sell salted food than pure salt. Thus sources of food to salt went hand in hand with salt making. The British controlled saltworks in the Bahamas as well as North American cod fisheries. or using some heating device.
Теңіз суының күн сәулесінен булануы
Дұрыс климат жағдайында (булану мен жауын-шашынның арақатынасы тиісті деңгейде жоғары болғанда), теңіз суын күнмен буландырып тұз алуға болады. Тұздық су бір-бірімен байланысқан бірнеше тоғанда буландырылады, сонда ерітінді соңғы тоғанда жеткілікті концентрацияға жетеді де, тұз тоғанның түбінде кристалданады.
In the correct climate (one for which the ratio of evaporation to rainfall is suitably high), it is possible to use solar evaporation of sea water to produce salt. Brine is evaporated in a linked set of ponds until the solution is sufficiently concentrated by the final pond so that the salt crystallizes on the pond's floor.
Тұздалған судан ашық табада өндіру
Жылы аймақтарда тұз өндірудің дәстүрлі әдістерінің бірі – ашық ыдыстарды пайдалану. Ашық ыдыстарда тұзды тұздық үлкен, жақсы тереңдігі жоқ ашық ыдыстарда қыздырылады. Осы әдістің ең ерте мысалдары тарихқа дейінгі заманға дейін жетеді, ал ыдыстар брикетта деп аталатын керамиканың бір түрінен немесе қорғаштан жасалған. Кейінірек, ыдыстар темірден жасалды. Бұл өзгеріс тұздықты қыздыру үшін ағаштан көмірге ауысумен бірге болды. Тұздық ыдыстарға құйылып, астынан жағатын оттың ыстығымен қоюландырылатын болды. Тұздың кристалдары пайда болғанда, олар сыпырылып алынып, тұздық қайтадан құйылатын еді.
One of the traditional methods of salt production in more temperate climates is using open pans. In open pan production, salt brine is heated in large, shallow open pans. The earliest examples of this date back to prehistoric times and the pans were made of either a type of ceramic called briquetage, or lead. Later examples were made from iron. This change coincided with a change from wood to coal for the purpose of heating the brine. Brine would be pumped into the pans and concentrated by the heat of the fire burning underneath. As crystals of salt formed, these would be raked out and more brine added.
Вакуумда жабық табада өндіру
Ашық қазанды тұз өндірісі іс жүзінде жабық қазанды жүйемен алмастырылды, онда тұздық ерітіндісі жартылай вакуум астында буланады.
The open pan salt works has effectively been replaced with a closed pan system where the brine solution is evaporated under a partial vacuum.
Тұз шахталары
XIX ғасырдың екінші жартысында өнеркәсіптік кен өндірісі және жаңа бұрғылау технологиялары көбірек және тереңрек кен орындарын табуға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде кен тұзының нарықтағы үлесі артты. Теңіз суын күнмен буландырып тұз алуға қарағанда, кеннен тұз өндіру көбінесе қымбат болғанымен, осы жаңа көздің пайда болуы монополияны азайтып, тұз бағасын төмендетті. Тұзды тұзды судан алу әлі де кеңінен қолданылуда; мысалы, British Salt компаниясы Middlewich қаласында өндіретін вакуумдық тұз, тамақ дайындауға қолданылатын тұз нарығының Ұлыбританияда 57% құрайды.
In the second half of the 19th century, industrial mining and new drilling techniques made the discovery of more and deeper deposits possible, increasing mine salt's share of the market. Although mining salt was generally more expensive than extracting it from brine via solar evaporation of seawater, the introduction of this new source reduced the price of salt due to a reduction of monopolization. Extraction of salt from brine is still heavily used; for example, vacuum salt produced by British Salt in Middlewich has 57% of the UK market for salt used in cooking.
Күлді тұз
Филиппиннің Висая аралдарында дәстүрлі тұз өндірісінде тұз кокостың қабығы, құйылған ағаш немесе басқа өсімдік материалдарын теңіз суына кем дегенде бірнеше айға малып, жасалады. Бұл материалдар күлге дейін өртеліп, содан кейін теңіз суы күл арқылы сүзіледі. Нәтижесінде алынған тұздық ыдыстарда булатылады. Буаланғанға дейін тұздыққа кейде кокос сүті қосылады. Арзан, өнеркәсіптік тұзбен бәсекелесу салдарынан бұл практика жоғалу қаупінде. Қазірге дейін тек екі дәстүр сақталған: асин tibuok және túltul (немесе dúkdok).
In traditional salt production in the Visayas Islands of the Philippines, salt is made from coconut husks, driftwood, or other plant matter soaked in seawater for at least several months. These are burned into ash then seawater is run through the ashes on a filter. The resulting brine is then evaporated in containers. Coconut milk is sometimes added to the brine before evaporation. The practice is endangered due to competition with cheap industrially produced commercial salt. Only two traditions survive to the present day: asín tibuok and túltul (or dúkdok).
Тұзды басқа да пайдалану
Тұздардың әртүрлі түрлері, олардың қолданылуы және оларды алу әдістері туралы ең алғашқы жүйелі жазба шамамен б.з.д. 2700 жылы Қытайда жарияланды. Гиппократ әріптес емшілерді түрлі ауруларды емдеу үшін тұзды суды пайдалануға ынталандырып, науқастарын теңіз суына батыруды ұсынды. Ежелгі гректер де осы тәжірибені жалғастырды, ал 1753 жылы ағылшын жазушысы және дәрігер Ричард Расселл «Теңіз суының пайдасы» атты еңбегін жариялады, онда тұзды «денелердің бұзылуына қарсы жалпы қорғаныс» және «барлық емдеулерге үлкен үлес қосады» деп мәлімдеді. Эфиопияда «амоле» деп аталатын тұз блоктары Афар ойпатының тұзды далаларынан, әсіресе Афра көлі маңынан қазылып алынып, содан кейін түйемен батысқа, Ацби және Фичоға дейін таулы аймаққа тасымалданды. Саудагерлер осы тұз блоктарын Эфиопияның барлық аймандарына, тіпті оңтүстікке дейін, Каффа патшалығына дейін таратып сатты. Бұл тұз блоктары валютаның бір түрі ретінде қолданылды.
The earliest systematic exposition of the different kinds of salts, its uses, and the methods of its extraction was published in China around 2700 BCE. Hippocrates encouraged his fellow healers to use salt water to heal various ailments by immersing their patients in sea water. The ancient Greeks continued this, and in 1753, English author and physician Richard Russell published The Uses of Sea Water in which he declared that salt was a "common defence against the corruption of bodies" and "contribut[es] greatly to all cures". In Ethiopia blocks of salt, called amoleh, were carved from the salt pans of the Afar Depression, especially around Lake Afrera, then carried by camel west to Atsbi and Ficho in the highland, whence traders distributed them throughout the rest of Ethiopia, as far south as the Kingdom of Kaffa. These salt blocks served as a form of currency.