Кіріспе
Крест (Крест-құрылыс) – кейде «триумф кресті» деп аталатын крест немесе крест-құрылыс, әсіресе орта ғасырлық шіркеудің ғибадатханасына кіреберісінің үстіне орнатылған үлкен крест-құрылыс. Сонымен қатар, бұл Исаның айқышқа шегеленіп өлтірілуін бейнелейтін үлкен мүсін немесе сурет болуы мүмкін.
A rood or rood cross, sometimes known as a triumphal cross, is a cross or crucifix, especially the large crucifix set above the entrance to the chancel of a medieval church. Alternatively, it is a large sculpture or painting of the crucifixion of Jesus.
Алыстыру
Rood – бұл полюс деген ежесіл сөз, көне ағылшын тілінен rōd 'полюс', нақтырақ айтқанда 'баған', көне саксон тілінен rōda, көне жоғарғы неміс тілінен ruoda 'таяқ' сөздерімен туыс. Rood бастапқыда Иса Мәсіхтің өлімін білдіретін құралды атау үшін қолданылған көне ағылшын тіліндегі жалғыз сөз болған. Cruc және солтүстікте cros (көне ирланд немесе көне норвег тілдерінен) сөздері кейінірек, көне ағылшын тілінде пайда болды; ал крест сөзі алғаш рет 1225 жылғы Ancrene Wisse еңбегінде ағылшын тілінде кездеседі. Нақтырақ айтқанда, Rood немесе Holyrood – бұл Шынайы Айқыш, Мәсіхті айқышқа шегелеу үшін қолданылған нақты ағаш айқыш. Бұл сөз кейбір атауларда сақталған, мысалы, Холируд сарайы және "Roodтың арманы" атты көне ағылшын поэмасында. "Rood атымен" тіркесі ант беру үшін қолданылған, мысалы, Шекспирдің "Гамлет" пьесасында (3-әрекет, 4-көрініс) "Жоқ, rood атымен, олай емес" делінеді. Еуропада кеңірек таралған "Триумф айқышы" (crux triumphalis, Triumphkreuz) термині, қайта тірілген Иса Мәсіхтің (Christus triumphans) өлімді жеңген жеңісін білдіреді.
Орны
Шіркеу архитектурасында роуд немесе роуд кресі – шіркеудің орталық осіне, әдетте ғибадатхана аркасына орнатылған, адам мөлшеріндегі айқыш. Ең алғашқы роудтар ғибадатхана аркасының жоғарғы жағынан ілінген немесе оның үстіндегі қарапайым "руд арқасына" тірелген, көбінесе бағаналардың капительдерінің деңгейінде. Мұндай бастапқы орналасу Германия мен Скандинавиядағы көптеген шіркеулерде бүгінге дейін сақталған, бірақ көптеген басқа да сақталған айқыштар қазір қабырғаларға ілінеді. Егер хор шіркеу ішкі кеңістігінен роуд экранымен бөлінген болса, роуд кресі экранның үстіне немесе сирек жағдайларда экраның алдына орналастырылады. Роудтың астында әдетте Киелі Крест алтары орналасады.
Тарих
Роман дәуірінен немесе одан ертеректе жасалған, адамның нақты көлеміне жақын көптеген айқыштар сақталған, олардың ең танымалдары – Кельн соборындағы Геро айқышы (965–970 жж.) және Лукканың Volto Santoсы. Прототипі, әлдебір уақытта Карл Ұлының Аахендегі Палатин шіркеуінде орнатылған болуы мүмкін, ол ағаш негізіне жабыстырылған алтын фольгадан жасалған, Ессеннің Алтын Мадоннасы сияқты, бірақ 5 ғасырда Константинополдегі Ая Софияда осы сияқты орындарда әшекейлі алтын айқыштар да тіркелген. Көптеген бағалы металдан жасалған мүсіндер англосаксондық монахтардың жазбаларында кездеседі, бірақ олардың ешқайсысы бүгінгі күнге жеткен жоқ. Көрнекті тұлғалар кейде оларды безендіру үшін өздерінің тәждерін (Уинчестер соборындағы Ұлы Кнут), әшекейлерін (Эвешам аббаттығындағы айқышпен бірге болатын Құдай анаға Леди Годива), немесе қылыштарын (Тови Горды, Уолтэм аббаттығы) сыйға берген. Сақталған мүсіндердің бастапқы орны мен тірегі көбінесе белгісіз, бірақ Солтүстік Еуропаның бірнеше шіркеулері бастапқы орнын толық сақтап қалған. Олар неміс тілінде Triumphkreuz деп аталады, бұл ерте христиандық архитектурасының «жеңіс аркасы» (немесе «ғибадатхана аркасы») деген мағынаны білдіреді. Кейінгі мысалдардағыдай, Құдай ана мен Әулие Жохан көбінесе айқышқа екі жақта орналасады, кейде керубиндер мен басқа да бейнелер көрінеді. 10 ғасырдағы Майнц соборындағы алтын жалатылған айқыш тек арнайы мереке күндері ғана бағанаға орнатылған.
Мәсіхтің бейнесі
Роман дәуірінде айқышқа шегеленген Мәсіх билеуші және төреші ретінде бейнеленді. Ол тікенді тәждің орнына тәж немесе нимб киеді; оның аяғында билеушінің белгісі ретінде "аяқ киім" болады. Ол өлімді жеңіп шықты. Оның аяқтары ағаш тіректе ("төрт шегелі тип") бір-біріне параллель орналасқан, бірінің үстіне бірі қойылмаған. Перизома (жағалық) жоғары стильденген және тік бүктемелермен түседі. Готика стиліне өту кезінде жеңімпаз Мәсіх азап шеккен Мәсіхке, қайғылы Азапты Адамға айналады. Патша тәжінің орнына тікенді тәж киіп, аяқтары бірінің үстіне бірін қойып, бір шегемен тесіледі. Оның бет-әлпеті мен дене тіркейісі оның азабын көрсетеді. Денедегі жаралар көбінесе драматикалық түрде бейнеленеді. Жағалық енді бұрынғыдай анық стильденбеген. Қасындағы Мәриям мен Жохан қайғының белгілерін көрсетеді.
Қызмет көрсетушілердің саны
Жеңіс айқышының айналасын адамдар тобы қоршауы мүмкін. Бұл адамдардың арасында Мәриям мен Жохан, "жақын шәкірт" (Жоханның Ізгі хабарына сәйкес – , , және ), сондай-ақ елшілер, періштелер және демеуші болуы мүмкін. Готландтағы Оядағы Оя шіркеуінің жеңіс айқышы триумф аркасының астындағы көлденең арқалыққа орналасқан және екі жағында Мария мен Жохан тұр. Вехсельбург аббат шіркеуіндегі жеңіс айқышы қызыл экранда биік тұр және дәл осы екі тұлғамен бірге бейнеленген. Шверин соборындағы жеңіс айқышының да екі жағында Мария мен Жохан бейнеленген. Айқыш арқалығының ұштарында евангелисттердің символдары кездеседі. Оснабрюктегі Әулие Мария шіркеуінде тек қолдаушы тұлғалардың бос тас тұғырлары сақталған. Халберштадт соборындағы экрандағы жеңіс айқышы Мария мен Жоханмен емес, екі періштемен шектеледі. Любек соборындағы жеңіс айқышының тіреу арқасында, айқышқа демеушілік еткен епископ та бейнеленген.
Қызыл экран
13 ғасырда ағаш немесе тастан жасалған экрандар пайда болды, олар әдетте ғибадатхананың алдындағы хор немесе қасиетті орынды бөліп тұратын. Осы экрандардың үстіне руд (распятие) орнатылды. Экрандар мүсіндемелермен әсем безендіріліп, жиі боялып, алтын жалатылған. Орта ғасырдың соңына қарай Еуропаның көптеген христиан шіркеулерінде руд экрандары кездесті, бірақ католик елдерінде Трент соборынан кейін олардың көп бөлігі біртіндеп алынып тасталды. Кальвинистер мен англикандар бақылауындағы аймақтарда көптеген экрандар жойылды немесе қысқартылды. Орта ғасырлық ең жақсы сақталған мысалдары қазір Германия және Скандинавия сияқты лютеран елдерінде, ауылдық шіркеулерде көбінесе өзгеріссіз қалпында сақталып тұр. Руд экраны – бұл шығыс православиелік иконостасқа айналған Византиялық храмның батыс нұсқасы. Кейбір руд экрандарында руд лофты (рудқа арналған галерея) болады, ол тар галерея немесе қарапайым жол түрінде кездеседі. Оны рудты тазалауға, безендіруге, немесе ораза кезінде жабуға, ал үлкен мысалдарында әншілер мен музыканттар пайдалануға болады. Экзетер соборында көрініп тұрғандай, экранның тағы бір түрі – Пулпитум, ол шіркеудің басты алтарының жанында орналасқан. Руд – құлшылықтың орталық нүктесі болды, әсіресе қасиетті аптада, құлшылық өте әсем әрі маңызды болған кезде. Ораза кезінде рудды жабушықпен жабатын, ал Құрма жексенбісінде процессия басталғанда ашатын. Жиналыс оның алдында тізе бүгіп, құлшылық ететін. Содан кейін үш дін қызметкері айқышқа ілінген рудтың астында, үш қабаттан Құмарлық тарихын оқитын. Ұлыбритания шіркеулерінде орта ғасырлық рудтардың өте аз ғана түпнұсқасы сақталған. Көптеген рудтар ағылшын Реформациясы мен Азаматтық соғыс кезінде иконоборчество актісі ретінде жойылды, сол кезде көптеген руд экрандары да алынып тасталды. Бүгінде көптеген британ шіркеулерінде бұрынғы руд экраны мен руд лофтына кіретін "руд баспалдағы" – бұл олардың қалған жалғыз белгісі. 19 ғасырда Оксфорд қозғалысының ықпалымен көптеген англикан шіркеулеріне қайтадан рудтар мен экрандар қосылды.
Швеция
Готландта Алског, Альва, Бро, Фиде, Фреджел, Гретлингбо, Хамра, Хемсе, Клинте, Лье, Оя, Руте, Стенкумла және Стенкирка сияқты бірнеше ортағасырлық шіркеулерде кездеседі. Оядағысы ерекше түрлі әшекейлермен безенген.
Шарлтон-он-Отмур Гарланд
Англияның Оксфорд қаласына жақын, Отмурдегі Чарлтон шіркеуінде бірегей роуд бар. Онда 16-ғасырдың басындағы роуд экранында, жасыл жапырақтармен толық жабылған үлкен ағаш крест тұр (Шервуд пен Певснердің айтуынша, Оксфордширдегі ең әдемі роуд экраны). Крест жылына екі рет, 1 мамыр және 19 қыркүйекте (Юлиан күнтізбесі бойынша есептелетін қызылордалық мерекеде) қайта безендіріледі. Осы күндері жергілікті бастауыш мектеп оқушылары гүлдермен әсемделген кішкентай кресттерді алып келіп, гүлдермен толық, бау сияқты ұзын гирлянданы әкеледі. Крест жергілікті жиналған шаған жапырақтарымен жабылады немесе қайта безендіріледі. Гирляндалы арқан "Мамыр гүлшоғыры" қызметі кезінде роуд экранына ілінеді. 1822/1823 жылдардағы гравюрада (Данкин) киіндірілген роуд кресі, жүгері қуыршақтарының кейбір түрлеріне ұқсас, ашық, жапырақтармен жабылған каркас түрінде бейнеленген, және оған ұқсас кішкентай фигура қоса көрсетілген. Фольклор мамандары гирлянда крестерінің адам бейнесіне ұқсастығын айтады және олардың Реформация кезінде жойылған Қасиетті Мария мен Ұлы Жақыптың мүсіндерін алмастырғанын атап көрсетеді. 1850 жылға дейін үлкен гирлянда кресі Мамыр күні шеруде, Моррис бишілерінің сүйемелдеуімен, бұрынғы бенедиктин Студли монастырына (Реформацияға дейін Киелі Марияның мүсіні сонда болған) дейін әкелінетін. Ал ауыл әйелдері кішкентай гирлянда кресін Чарлтон арқылы алып жүретін.