Кіріспе

Нигерия штаты, Нигер өзенінің саласы

Бэнуэ штаты – 2006 жылғы халық санауы бойынша 4,253,641 тұрғыны бар Нигерияның Солтүстік-Орталық штаттарының бірі. Штат 1976 жылы құрылған жеті штаттың бірі. Штат өзінің атын Нигер өзенінен кейін Нигериядағы екінші үлкен өзен – Бэнуэ өзенінен алған. Штаттың солтүстігінде Насарава штаты, шығысында Тараба штаты, батысында Коги штаты, оңтүстік-батысында Энугу штаты, оңтүстігінде Эбоньи және Крос-Риверс штаттары орналасқан. Одан әрі оңтүстік-шығысында Камерунмен халықаралық шекарасы бар. Штаттың негізгі халқы – тив, идома және игеде тайпалары. Бенуэдегі аз саны этностық топтарға этуло, игбо, юкун халықтары және т.б. жатады. Штаттың орталығы – Макурд қаласы. Бэнуэ – ауыл шаруашылығымен бай маң, мұнда апельсин, манго, тәтті картоп, маниок, соя, жүгері, зығыр, ямс, кунжут, күріш, жер жаңғағы және пальма ағаштары сияқты өсімдіктер өріледі. Бэнуэ штаты – 20 ғасырдың басында Солтүстік Нигерияның протекторатынан бөлініп шыққан әкімшілік бірліктің мұрасы. Алғашқыда бұл аумақ 1918 жылға дейін Мунши провинциясы деп аталды, содан кейін оның ең маңызды географиялық ерекшелігі – «Бэнуэ өзені» атауы қабылданды. Бэнуэ штаты Бэнуэ өзенінің құрметіне аталған және 1976 жылы бұрынғы Бэнуэ плато штатынан, сондай-ақ Игала және Квара штатының бір бөлігінен құрылды. 1991 жылы Бенуэ штатының бір бөлігі (көбінесе игбо тілінде сөйлейтін аймақ) Квара штатының аймақтарымен бірге жаңа Коги штатының құрамына кірді. Игбо халқы Оби, Оджу және Адо аудандық басқару аймақтары сияқты шекаралық аймақтарда кездеседі. Бұл аймақ «Орталық белдеудің жүрек соғуы» және Нигер өзенінің солтүстігіндегі «Орталық белдеудің ойын-сауық астанасы» деп танылады. Отукпо қаласы – идома халқының дәстүрлі және әкімшілік орталығы, сонымен қатар «Арыстан жүрегі» және «Батырлар елі» деп те аталады.

Халықтың құрылымы мен таралуы

Нигерияның Солтүстік Орталық аймағында орналасқан Бэнуэ штатының 2006 жылғы халық санауы бойынша жалпы халқы 4 253 641 адамды құрайды, ал орташа халық тығыздығы шаршы километрге 99 адам. Бұл Бэнуэ штатын Нигериядағы халық саны бойынша тоғызыншы орынға қояды. Дегенмен, жергілікті басқару органдары бойынша халықтың таралуы екіұшты сипатта болады. Гума, Охимини, Тарка, Апа, Лого және Агато сияқты халық тығыздығы төмен аудандар бар, олардың әрқайсысының шаршы километріне жетпістен аз адам тұрады, ал Вандейкия, Укум, Кванде, Отукпо, Окпокуу және Гбоко аудандарының тығыздығы шаршы километрге 160-тан 200 адамға дейін жетеді. Макурди ауданында шаршы километрге 380-ден астам адам тұрады. Халықтың 49,8 пайызын ерлер, ал 50,2 пайызын әйелдер құрайды.

Елді мекендер мен урбанизация

Бенуэ штатының аймағы құл саудасы кезінде халықтан айырылды. Аймақ көбінесе ауылдық, шашыраңқы қоныстар негізінен кішкентай үйлер мен шаруашылықтарда орналасқан, олардың халқы 630 адамға жетеді, олардың көпшілігі фермерлер. Бенуэ штатындағы қалалану отаршылдық кезеңге дейін болған жоқ. Отаршылдық дәуірде құрылған шағын қалалар Бенуэ штатының 1976 жылы құрылуына дейін 30 000 адамнан аз болып келді. Бенуэ қалаларын үш топқа бөлуге болады. Бірінші топқа 80 000-ден 500 000-ға дейін халқы бар қалалар кіреді. Олардың ішінде штаттың орталығы Макурди, Гбоко және екі үлкен этностың ("бас штабы") – Отукпо (125 944 және 88 958 адам) бар. Екінші топқа 20 000 мен 50 000 аралығында халқы бар Кацина Ала, Заки Биам, Укум және Адикпо, Кванде қалалары кіреді. Бұлардың барлығы жергілікті басқарудың орталықтары. Үшінші топқа 10 000-нан 19 000-ға дейін халқы бар Вандейкия, Лессел, Ихуг, Нака, Адока, Алиаде, Окопога, Игумале, Оджу, Утонкон, Угбоколо, Ваннуне, Угбопо, Отукпа, Угба және Коринья қалалары кіреді. Осы қалалардың көпшілігі жақында құрылған жергілікті басқару аудандарының және/немесе аудандық орталықтары немесе ірі сауда орындары болып табылады. Жаңа құрылған жергілікті басқару аудандарының кейбір орталықтарында 10 000-нан аз адам тұрады. Мұндай орындарға Це Агбераба, Гбажимба, Буруку, Идекпа, Обагаджи және Обарикеито жатады. Ауылдық жерлерде топырақ жолдардан, мектептерден, уақыттық базарлардан және дәріханалардан (жергілікті дәріханалар) басқа, негізгі қызмет – егіншілік, ал қалалық қажеттіліктері үшін олар қалалық орталықтарға тәуелді. Бенуэ штатында астаналық үстемдік мәселесі жоқ. Керісінше, үш қала маңызды қалалық орталықтар ретінде ерекше көзге түседі, олар штаттың әлеуметтік инфрақұрылымының 70% -ден астамын және өнеркәсіптік кәсіпорындардың басым бөлігін қамтиды. Бұл орталықтар – Макурди, Гбоко және Отукпо. Олар штаттың ең көне қалаларының қатарында және кішкентай, жас қалаларға қарағанда тез өсіп келеді. Макурди штаттың астанасы және Макурди ауданының орталығы болып табылады, ал Гбоко, Отукпо және Оджу жергілікті басқару және этникалық орталықтар болып табылады (яғни Тив, Идома және Игеде үшін). Штаттағы барлық жолдар осы үш орталықтан басталады. Әкімшілік бірлік ретінде Бенуэ штаты алғаш рет 1976 жылдың 3 ақпанында құрылды. Бұл генерал Муртала Мохаммед басқарған әскери әкімшілік құрған жеті штаттың бірі болды, ол елдегі штаттардың санын 13-тен 19-ға дейін арттырды. 1991 жылы Коги штатының құрылуымен оның шекарасы қайта бекітілді. Бүгінгі Бенуэ штатында жергілікті кеңестер басқаратын жиырма үш (23) жергілікті басқару ауданы бар.

География

Бэнуэ штаты Нигерияның орталық белдеуіндегі Бэнуэ өзенінің төменгі аңғарында орналасқан. Оның географиялық координаттары – 7° 47' және 10° 0' шығыс бойлық, 6° 25' және 8° 8' солтүстік ендік. Бұл штат бес басқа штатпен шекаралас: солтүстікте Насарава штатымен 231 км (ішінара Бэнуэ өзені арқылы), шығыста Тараба штатымен 235 км, оңтүстікте Крос-Ривер штатымен 96 км, оңтүстік-батыста Энугу штатымен 84 км, және батыста Коги штатымен 153 км. Штат сонымен қатар оңтүстік-шығыста Амбазония және Камерун Республикасы таласқан Солтүстік-Батыс провинциясымен 22 км ортақ шекараға ие. Бэнуэ штатының жер ауданы 34 059 шаршы километрді құрайды.

Климат

Бэнуэ штатының тропикалық ылғалды және құрғақ немесе саванна климаты бар. Қаланың жылдық орташа температурасы 29,38 °C (84,88 °F) және ол Нигерияның орташа көрсеткіштерінен 0,08% төмен. Штатқа жылына шамамен 135,2 миллиметр (5,32 дюйм) жауын-шашын түседі және 160,01 күн жаңбырлы болады (жылына уақыттың 43,84%).

Геология

Кёппен климаттық жіктеліміне сүйенсек, Бэнуэ штаты АВ климатында орналасқан және екі анық маусымды бастан кешіреді: жаңбырлы және құрғақ маусым. Жаңбырлы маусым сәуірден қазанға дейін созылады, ал жылдық жауын-шашын мөлшері 100-200 мм аралығында құрайды. Құрғақ маусым қарашада басталып, наурыз айында аяқталады. Жыл бойы температура 21 – 37 градус Цельсий аралығында өзгереді. Дегенмен, штаттың оңтүстік-шығыс бөлігі, Обуду-Камерун тау тізбегіне жақын орналасқан, Плато штатының климатына ұқсас, салқын климатқа ие. ), құрамында Оч'Идома және барлық екінші дәрежелі басшылар/жергілікті өкіметтік кеңестің төрағалары бар.

Мәдениет

Бэнуэ штаты бай және әртүрлі мәдени мұраға ие, ол түрлі-түсті киімдер, экзотикалық маскарадтар, музыка мен билер арқылы көрініс табады. Бэнуэ штатының дәстүрлі билері ұлттық және халықаралық мәдени фестивальдарда жоғары бағаланған. Осы билердің ең танымалдары – Ингио, Анже, Анчанакупа, Сванге және Огиринья сияқтылар. Халықтың әлеуметтік-діни мерекелері, түрлі-түсті билері, киімдері мен әндері де туристік құндылыққа ие. Мысалы, Идома халқының Алеку ата-бабалар фестивалі – жергілікті халықтың ата-бабалары тірі адамдармен маскарадтар түрінде қайта байланыс жасайды деп сенетін уақыт. Игеде Агба – Игеде халқының Оджу және Оби аудандарында жыл сайын қыркүйек айында атап өтетін Ямс фестивалі. Тив халқы арасында Тив күні, неке тойлары және би сайыстары (мысалы, Сванге биі) әдетте өте әсем болып өтеді. Квагх-Хир – Тив халқының өте қызықты қуыршақ театры. Бэнуэ штатындағы әлеуметтік өмір де түрлі демалыс орындарының болуымен байытылған. Жоғарыда аталған саябақтардан, жағажайлардан, билер мен маскарадтардан басқа, Макурд, Гбоко және Отукпо қалаларындағы ірі қонақүйлерде бірнеше жабық спорт залы бар. Гольф клубтары, Макурди клубы, Теміржол клубы, Полиция клубы және Әуе күштері клубы бар, онда сусындар мен тағамдар сатудан басқа, түрлі ойындар ойналады. Макурдиде стандартты өнер театры, Апер Аку стадионы бар заманауи спорт кешені орналасқан, онда теннис, баскетбол, волейбол және гандбол сияқты ойындарға, жабық спорт залына және олимпиадалық бассейнге мүмкіндік бар. Гбокода (Д. С. Тарка стадионы), Кацина Ала, Адикпо, Вандейкия және Отукпо қалаларында кішігірім стадиондар бар. BCC теннис турниріне еліміздің түкпір-түкпірінен ойыншылар қатысады. Бэнуэ штатының кәсіби футбол лигасында үш команда бар: бірінші дивизиондағы Lobi Stars F.C., екінші дивизиондағы BCC Lions F.C. және баскетбол премьер лигасының командасы – Mark Mentors.

Үкімет

Мемлекет қазіргі уақытта Хайацинт Алия басқаруында. Бэнуэ штатының губернаторы атқару билігін жетекшілік етеді. Олар мемлекеттік министрліктердің басшыларын тағайындайды. Сондай-ақ, олар штаттың бас қауіпсіздік офицері болып табылады.

Макурд

Макурд қаласы, штаттың астанасы жиырмасыншы жылдардың басында құрылды және 1927 жылы Бэнуэ провинциясының штаб-пәтері болған кезде маңызға ие болды. Өзен порты болғандықтан, Нигерияның Біріккен Африка компаниясы және Джон Холт компаниясы сияқты компаниялардың сауда қоймаларын құруға ынталандырды. 1932 жылы теміржол көпірінің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілгеннен кейін оның коммерциялық мәртебесі одан әрі артты. 1976 жылы қала Бэнуэ штатының астанасы болды және бүгінде Макурд аудандық әкімшілік орталығының бас кеңсесі болып табылады. Қала Бэнуэ өзенімен солтүстік және оңтүстік жағалауларға бөлінген, олар екі көпірмен байланысты: 1932 жылы салынған теміржол көпірі және 1978 жылы пайдалануға берілген жаңа екі қабатты көпір. Қаланың оңтүстік бөлігіне Орталық округ, Ескі ГРА, Анкпа округ, Вадата округ, Жоғары деңгей, Вуркум (Төмен деңгей), Жаңа ГРА сияқты бірнеше округтер кіреді. Мұнда орналасқан маңызды мекемелер мен кеңселер: Үкімет үйі, Мемлекеттік хатшылық, Федералдық хатшылық, Нигерияның Орталық банкінің аймақтық бас кеңсесі, коммерциялық банктер, телекоммуникация компаниялары, Полиция бас басқармасы, Нигерияның түрмелер қызметі, Апер Аку стадионы, Нигерия Әуе күштерінің базасы, Макурд, Макурд қалалық базары, Федералдық медициналық орталық, Нигерия теміржол станциясы, Бэнуэ баспа және жариялау компаниясы, Радио Бэнуэ, Нигерия теледидары (NTA), Нигерия пошта қызметі, Бэнуэ қонақүйлері, Бэнуэ Плаза қонақүйі, Бэнуэ мемлекеттік университеті, Бэнуэ мемлекеттік сыра зауыттары. Қаланың солтүстік жағалауында Федералдық ауыл шаруашылығы университеті, Нигерия армиясының әскери инженерлік мектебі, 72-ші жеңіл әскери батальонының бас штабы, Акаве Торкула политехникалық институты (ATP) және Кеден және акциз департаментінің штаб-пәтері орналасқан. Бэнуэ өзенінің аңғарында орналасқандықтан, Макурд жылдың көп бөлігінде жылы температураға ие. Дегенмен, қарашадан қаңтарға дейінгі кезеңде, құрғақ желдің әсерінен ауа райы салыстырмалы түрде салқын болады. Макурдқа әуе, теміржол, автомобиль және су жолымен жетуге болады, бірақ әуежай қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Басты солтүстік бағыты – Макурд – Лафия – Жос тас жолы. Оңтүстік бағыттары – Макурд – Отукпо – Энугу және Макурд – Яндев – Адикпо – Калабар тас жолдары. Батыстан Макурд – (3) Нака – Адока Анкпа (3) – Окен (1) тас жолдары арқылы, ал шығыстан Макурд – Яндев – Кацина Ала – Укари тас жолдары арқылы қозғалыс жүзеге асырылады. Макурд теміржол көпірі Нигерияның солтүстік және шығыс бөліктерін байланыстыратын жалғыз теміржол қатынасы болып табылады. Бэнуэ өзенінің жағалауларын демалысқа қолайлы орындар ретінде пайдалануға болады. Өзеннің өзі қайықпен саяхаттау, балық аулау және жүзуге мүмкіндік береді. Макурд Мораторийі, түрлі жануарларға, соның ішінде сирек кездесетін түрлерге де үй иесі болып табылады және туристерді қызықтыратын тағы бір орын болып табылады.

Ауыл шаруашылығы өндірісі

Ауыл шаруашылығы Беноу штаты экономикасының тірегі болып табылады, жұмыс істейтін халықтың 70 пайызынан астамын жұмыспен қамтиды. Бұл Беноуді елдегі басты азық-түлік өндіруші аймаққа айналдырды. Оны одан әрі дамытуға болады, себебі қазіргі заманғы техниканың көп бөлігі Нигерия халқының 98 пайызына әлі де жақсы таныс емес. Механизация және плантациялық шаруашылық/агроорман шаруашылығы әлі де бастапқы сатысында тұр. Тыңайтқыштар, жақсартылған тұқымдар, инсектицидтер және басқа да шетелдік технологиялар сияқты шаруашылыққа қажетті материалдардың қолданылуы артып келеді. Дегенмен, құны мен қолжетімділігі әлі де мәселе болып тұр. Маңызды ақшалай дақылдар: соя, күріш, жержаңғақ, мангоның түрлері, цитрус және т.б. Басқа ақшалай дақылдар: пальма майы, қарбыз, африкалық алмұрт, бұрыш, помидор және т.б. Тағамдық дақылдар: Ям, кассава, тәтті картоп, бұршақ, жүгері, қарақұмық, дөңгелек, көкөністер және т.б. Суармалы егістік және технологиялар өте аз. Мал шаруашылығына: ірі қара мал, шошқа, құс және ешкі кіреді, бірақ әзірге сүт және сүт өнімдері өндірілмейді. Заки Ибиам халықаралық Ям базары Нигериядағы бір түрдің ең ірі сауда орталығы болып табылады.

Сауда және өнеркәсіп

Нигериядағы барлық банктердің штатта филиалдары бар, ал Нигерияның Орталық банкі Макурдиде өңірлік бас кеңсесімен орналасқан. Данготе цемент компаниясы – жеке компания, ол штат ішінде жұмыс істейді және халыққа аз мөлшерде жұмыс орындары ұсынады. Штаттағы жұмыспен қамтудың шамамен үлесі: 75% – фермерлер, 10% – саудагерлер, 6% – мемлекеттік қызметкерлер, 9% – жеке сектордағы жұмыскерлер. Беноу штаты жергілікті ауыл шаруашылығы және минералдық ресурстарды пайдалана отырып, көптеген салаларды дамытуға қабілетті, бірақ әлеуеті әлі толыққанды пайдаланылмаған. Сауда және өнеркәсіптегі жеке бастамалар, әсіресе жергілікті тұрғындар тарапынан, шағын көлемде және ағаш өңдеу, аяқ киім жөндеу, шағын күріш зауыттары, былғары және пластик өнеркәсібі, тоқымашылық, баспа, қосымша қызмет көрсету, құрылыс блоктарын жасау, тағам өңдеу сияқты салалармен шектеледі. Өнеркәсіп пен сауда капиталдың жетіспеуінен, негізгі инфрақұрылымның болмауынан және жиі саяси өзгерістерден қанағаттандырылмаған.

Электрмен жабдықтау

Бэнуэдегі электр энергиясына қатысты мәселелер Нигерияның басқа да аймақтарындағыдай. Мысалы, Маркурд, Отукпо және Гбоко сияқты жерлерде кем дегенде 60% электрмен қамтамасыз етіледі. Дегенмен, жекеменшік кәсіпорындар резервтік қуат көздерін пайдаланады.

Телекоммуникациялар

Бенеуде елде жұмыс істейтін ұялы байланыс операторлары үшін инфрақұрылым бар. Штатта сондай-ақ 7 радиостанция («Радио Бене», Joy FM, Harvest FM, Ashiwave FM, Sun Rays FM, Brothers' FM және Speed FM) мен 2 телеарна бар.

Туризм және демалыс

Бэнуэ штатының туристік әлеуеті мол, бірақ оны толыққанды пайдалану қажет. Туристік тартымдылықтардың кейбіреулерін туристер өздері таңдайды, сондықтан Бэнуэ штаты туризмді дамыту үшін туристердің қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған инфрақұрылымды жақсартуға кірісті. Шетелдік инвесторлар үшін мүмкіндіктер әлі де ашық. Жолдарды салу, қонақүйлер, пошта, телефон және электрондық пошта қызметтері, электр энергиясы, ішуге жарамды су, демалыс орындары және жергілікті халықтың қонақжайлылығы штатты туристерге ашады. Макурдиде ойын-сауық паркі мен жануарлар бағы құрылды. Ікведеде туристерге қызмет көрсету үшін конференц-зал мен коттедждері бар жануарлар паркі бар. Штаттағы туристік тартымдылықтарды табиғи көрікті жерлер, тарихи ескерткіштер және фестивальдар деп жіктеуге болады. Бэнуэ штатының табиғи көрікті жерлеріне Икёген, Абанде, Нгокур, Мкар, Ушонго және Харга сияқты төбелер мен тау тізбектері кіреді. Цэ Мкерде қауіпті жануарлардың, оның ішінде питонның мекендейтініне сенетін тығыз орманды табиғи шатқал бар. Гургуль – Кацина Ала өзеніндегі сарқырама. Обду/Оңтүстік Камерун үстіртіндегі шекаралық аймақта ормандар, тілімделген төбелер, жартастар, ондаған жылдам ағып жатқан өзендер мен терең жартасты аңғарлар бар. Құрғақ маусымда Бенуэ және Кацина Ала өзендерінің су деңгейі төмендеп, құмды жағажайлар мен таза, сайып келгенде сулар пайда болады. Бұл сулар демалыс үшін қайықпен жүзуге және жүзуге қолданылады. Огбадибо облысының Орокам ауданында Енумабия жылы бұлағы орналасқан. Эпва Ибилла, Анди Ибилла, Ученюм Ибилла, Окочи Ууоку, Ирачи Ууоку, Этте Уда Ууоку, Одепа Ууоку, Игбеги Ипину Ууоку, Эдде Ибилла Ууоку және Оджу облысының Охума Ууоку аудандарында таза су бұлақтары бар. Терең аңғарларда және тік биіктіктерде ерекше биік ағаштар өседі, олардың барлығы да қоныстанған. Штаттағы тарихи ескерткіштерге Макурдидегі және Кацина Аланың жанындағы Гбилеведегі Корольдік Нидерланд компаниясының сауда дүкендері; Кацина Ала облысындағы Харга және Сайдағы алғашқы голланд миссионерлерінің қабірлері; Гбоко қаласындағы легендарлы саясаткер, мырза Дж. С. Тарка және соңғы үш Тор Тивтің қабірлері; сондай-ақ 19 ғасырда Чамба шабуылдарынан қорғану үшін Тив тайпасы қазған Куанде облысының Туран ауданындағы бекініс орлары кіреді. Утонкон ауданында биік алып ағаштар өсетін тығыз орман бар, бұл жер бұрын құл саудасы орын алған нарық болған, ал қазір ғибадатханалар мен уақыттық нарық орналасқан. Свим – Камерун тауларының етегіндегі, Тив тайпасының шыққан жері деп есептелетін Кванде облысындағы қасиетті орын.