Адамның тағдыры

Кіріспе

Адамның жағдайы (人間の條件) – Масаки Кобаяшидің сценарийін жазып, режиссерлік еткен жапондық эпикалық соғыс драмасы фильмдерінің трилогиясы, бұл фильмдер Джунпей Гомикаваның осы аттас романы негізінде түсірілген. Фильмдердің атаулары: «Зор махаббат жоқ» (1959), «Мәңгілікке апарар жол» (1959) және «Сабаздың тілегі» (1961). Трилогия екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі тоталитарлық және қатыгез әлемде өмір сүруге тырысқан жапондық пацифист және социалист Каджидің өмірін баяндайды.

Сюжет

"Адам тағдыры" - ізгі ниетті, бірақ тәжірибесіз Кэджидің еңбек лагерінің бастығынан Император армиясының сарбазына, ал соңынан Кеңес әскерінің тұтқынына айналу жолын баяндайды. Сыбайлас жүйеден жоғары көтерілуге тырысатын Кэджи, өзінің моральдық қағидаларының көмек емес, кедергі екенін қайта-қайта сезінеді.

Ең үлкен сүйіспеншілік жоқ (1959)

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Каджи болашаққа деген алаңдауларына қарамастан, сүйіктісі Мичикоға үйленеді. Әскери қызметтен босату мақсатымен ол әйелімен бірге Жапонияның отарлаған Маньчжуриясындағы үлкен кен өндіріс орнына көшеді, онда ол қытай тұтқындарынан құралған жұмысшылар тобына жауапты еңбек басшысы болып қызмет етеді. Каджи еңбек жағдайларын жақсарту және өнімділікті арттыру үшін адамгершілік тәсілдерді қолдану арқылы лагерь бюрократиясын шиеленістірді, соның салдарынан шеберлермен, әкімшілермен және Кенпеитай әскери полициясымен қақтығысады. Нәтижесінде, тұтқындарға дербестік беруге жасаған тытырмайларын сатқын шенеуніктер құртады, бұл бірнеше тұтқынның электр тоғымен қырылуына және қашуға тырысқан деген айыппен басқаларының жазалануына әкелді. Каджи осы қатыгездікке қарсылық білдіргенде, оны азаптап, лагерь басшыларын оның бұзылғандығынан құтылу үшін әскерге жібереді.

Мәңгілікке жол (1959)

Қытай тұтқындарын әділетсіз жазадан қорғағандықтан әскери қызметтен босатылу құқығынан айырылған Каджи енді жапондық Квантун армиясына қабылданып алынды. Солшыл көзқарастары бар деген күдікпен, Каджиге керемет мергендігі мен қатаң тәртібіне қарамастан, әскери дайындық курсындағы ең ауыр міндеттер жүктеледі. Оның әйелі Мичико командиріне түсіністік сұрап хат жазады, кейін Каджиге өзінің махаббаты мен қолдауын білдіру үшін әскери бөлімшеге ерекше келеді. Каджи досы Шинджомен бірге майданға қашуды жоспарлайды, ол да ағасының коммунистік қызметі үшін ұсталғандықтан күдік тудырады. Дезертирлік бостандыққа шығарады деген ойға сенбей, әйеліне адал болғандықтан, Каджи қиындықтарға қарамастан әскери қызметін жалғастыруға шешім қабылдайды. Каджидің бөліміндегі нашар көретін, әлсіз солдат Обара үйіндегі мәселелері мен басқа сарбаздардың үздірімсіз жазалауы мен масқаралауы салдарынан өзін-өзі өлтірген кезде, Каджи Обараны қиянатқа итерген сержант Йошидаға тәртіптік шара қолдануды талап етеді. Йошида жазаланбаса да, Каджи Шинджо қашуға мүмкіндік алғанда, екеуі де батпаққа батып қалғанда, қатал сарбазды құтқарудан бас тартып, оның тағдырын шешуге көмектеседі. Каджи батпақтан құтылумен байланысты ауруханадан шығып, бөлімшесімен майданға аттанады. Ол жаңа сарбаздар тобын басқаруға тағайындалады және қатардан асырылып, бірінші сыныпты сарбаз болады. Ол өз сарбаздарын тәжірибелі артиллерияшылар тобынан бөліп ұстау шартымен қызметке келіседі, олар ең кішкентай бұзушылық үшін де қатал жаза қолданады. Көбінесе сарбаздарының жазасын өз мойнына алып, Каджи екінші лейтенант Кагеямамен жақын қарым-қатынасына қарамастан, осы тәжірибелі сарбаздардан көп рет ұрады. Окинаваның құлауынан күңкейіп, ардагерлермен үздірімсіз күрескен Каджи мен оның көптеген сарбаздары бір айлық окоп қазу жұмысына жіберіледі. Жұмыстары Кеңес әскерлерінің шабуылымен тоқтатылады, нәтижесінде жапондықтар ауыр қаза табады және Кагеяма қаза болады. Аз қорғаныс пен жеңіл қару-жарақпен жазық далада қорғануға мәжбүр болған жапондық әскерлер Кеңес танктерімен жойылды, көптеген сарбаздар қаза табады. Каджи шайқастан аман қалады, бірақ Кеңес сарбаздары оның орнын анықтауына жол бермеу үшін ашуланған жапондық сарбазды қолдарымен өлтіруге мәжбүр болады. Фильм Каджидің "Мен жындымын, бірақ тірі қаламын!" деп айтуымен және басқа жапондықтарды іздеп, от пен даусымен аяусыз жүгіруімен аяқталады.

Kaji, having lost his exemption from military service by protecting Chinese prisoners from unjust punishment, has now been conscripted into the Japanese Kwantung Army. Under suspicion of leftist sympathies, Kaji is assigned the toughest duties in his military recruiting class despite his excellent marksmanship and strong barracks discipline. His wife Michiko pleads for understanding in a letter to his commanding officer and later pays Kaji a highly unorthodox visit to his military facility to express her love and solidarity. Kaji considers escaping across the front with his friend Shinjo, who is similarly under suspicion due to his brother's arrest for communist activities. Distrusting the idea that desertion will lead to freedom, and being faithful to his wife, Kaji ultimately commits to continued military service despite his hardships. When Obara, a poor sighted, weak soldier in Kaji's unit, kills himself after troubles from home are compounded by ceaseless punishment and humiliation from other soldiers, Kaji demands disciplinary action from his superiors for PFC Yoshida, the ring leader of the troops who pushed Obara over the brink. While Yoshida is not disciplined, Kaji helps to seal his fate by refusing to rescue the vicious soldier when both men are trapped in quicksand while in pursuit of Shinjo, who finally seized the opportunity to desert. Kaji is released from hospitalization related to the quicksand incident and is transported to the front with his unit. Kaji is asked to lead a group of recruits and promoted to private first class. He accepts his assignment with the condition that his men will be separated from a group of veteran artillerymen, who practice intense cruelty as punishment for the slightest offenses. Often taking the punishment for his men, Kaji is personally beaten many times by these veterans, despite his relationship with Second Lieutenant Kageyama. Demoralized by the fall of Okinawa and continually battling with the veterans, Kaji and most of his men are sent on a month long trench digging work detail. Their work is interrupted by a Soviet army onslaught that produces heavy Japanese casualties and the death of Kageyama. Forced to defend flat terrain with little fortification and a light armament, the Japanese troops are overrun by Soviet tanks, and many men are killed. Kaji survives the battle but is forced to kill a maddened Japanese soldier with his bare hands to prevent Soviet soldiers from discovering his position. The film ends with Kaji uttering "I'm a monster, but I'm going to stay alive!" and running and screaming in desperate search of any other Japanese survivors.

Бір жауынгердің дұғасы (1961)

Екінші фильмдегі оқиғалар барысында жапондық күштер талқандалғаннан кейін, Каджи және бірнеше серіктері кеңес әскерлерінің қолға түсуінен қашуға тырысады және Оңтүстік Манжурияда Квантун армиясының қалдықтарын іздейді. Бірақ, орыс сарбазын штыкпен өлтіргеннен кейін, Каджи соғыстан шаршап, әскерге қайта қосылудан түгелдей бас тартады. Оның орнына ол әріптестері мен соғыстан қашып, үйлеріне қайтқысы келген азаматтардан құралған топқа жетекшілік етеді. Тығыз орманның ішіне тап болған жапондықтар арасында жанжал туып, көптеген адам аштықтан, улағыш саңырауқұлақтардан және өз-өзіне қолы жұмсаудан көз жұмады. Орманнан мүжіліп шыққан Каджи мен аман қалған сарбаздар мен беженділерді жапон әскерлері қарсы алады, олар оларды дезертирлердей санайды және тамақтан бас тартады. Оңтүстіске қарай жалғаса берген Каджи мен серіктері қытай шаруаларының партизандары шабуыл жасаған, жақсы жабдықталған шаруа үйін табады. Каджиға мейірім көрсеткен әйел партизандар тарапынан өлтіріледі, содан кейін Каджи олардан қашпай, керісінше, олармен күресуге ант етеді. Бірақ, жаңадан қаруланған қытай күштерінің қарсылығына төтеп бере алмай, Каджи мен серіктері ауыр жарақат алады және өртенген бидай даласынан қашуға мәжбүр болады. Соңынан Каджи елу жапон сарбазынан тұратын топқа кездеседі, олар Қытай ұлтшылдарымен одақтасып, жауынгерлік қимылдарды қайта бастауға тырысады. Олар американдық күштердің қолдауына ие болады деп сенген қытай коммунистеріне қарсы азамат соғысындағы Ресейдің қолдауына сенеді. Бейбітшілік пен социализмді жақтаған Каджи бұл стратегияны қате және сәтсіздікке ұшырауға бейім деп санайды. Ақырында, Каджи мен он бес сарбаздан тұратын топ орыс патрульдерінен өтіп, өздерін қорғауды іздеген әйелдер мен қарттардың лагеріне жетеді. Каджи әйелін іздеуді жалғастырады, бірақ лагерь қоршауға алынғанда кеңес әскерлеріне бағынуға мәжбүр болады. Қызыл Армияға түскеннен кейін, алғашқы фильмде қытайларға жасалған зорлық-зомбылық сияқты жағдайға ұшырайды. Каджи мен оның шәкірті Терада кеңес оккупациясымен бірлесіп жұмыс істейтін жапон офицерлеріне қарсы тұрады. Олардың қарсылығы орыстардың қоқысын азық іздеу және суықтан қорғану үшін қап киюмен шектеледі. Каджи диверсант деп айыпталып, кеңес трибуналымен қатаң еңбекке кесіледі. Сыбайлас аудармашының және идеологиялық көзқарастарымен сәйкес келетін орыс офицерлерімен сөйлесуге басқа мүмкіндік болмағандықтан, Каджи лагерьдегі жағдайлар мен коммунистік идеологиядан көңілі толады. Тераданың Кирихара офицерінің қатыгездігінен күші таусылып, қайтыс болғаннан кейін, Каджи оны өлтіріп, лагерден жалғыз қашуды шешеді. Әйелін тауып, қытай шаруаларынан "жапондық ібіліс" деп қорлық көрген Каджи ақырында суыққа шыдамай, қар басқан далада көз жұмады.

The Japanese forces having been shattered during the events of the second film, Kaji and some comrades attempt to elude capture by Soviet forces and find the remnants of the Kwantung Army in South Manchuria. Following the bayonetting of a Russian soldier, however, Kaji is increasingly sick of combat and decides to abandon any pretense of rejoining the army. Instead, he leads fellow soldiers and a growing number of civilian refugees as they attempt to flee the warzone and return to their homes. Lost in a dense forest, the Japanese begin to infight, and eventually many die of hunger, poisonous mushrooms, and suicide. Emerging from the forest on their last legs, Kaji and the surviving soldiers and refugees encounter regular Japanese army troops, who deny them food as if they were deserters. Carrying on further south, Kaji and his associates find a well stocked farmhouse that is soon ambushed by Chinese peasant partisans. A prostitute to whom Kaji had shown kindness is killed by the partisans, and Kaji vows to fight them rather than escape. However, overpowered by these newly armed Chinese forces, Kaji and his fellow soldiers are nearly killed and are forced to run through a flaming wheat field to survive. Kaji then encounters a group of fifty Japanese army holdouts who are attempting to resume combat in alliance with the Chinese Nationalists, whom they believe will be supported by American forces, in a civil war against the Russian backed Communist Chinese. Kaji, a believer in pacifism and socialism, rejects this strategy as misguided and doomed to failure. Eventually, Kaji and a group of Japanese soldiers, whose number has grown to fifteen, fight through Russian patrols and find an encampment of women and old men who seek their protection. Kaji is driven to continue moving in search of his wife but decides to surrender to Soviet forces when the encampment is besieged. Captured by the Red Army and subjected to treatment that echoes the violence meted out to the Chinese in the first film, Kaji and his protégé Terada resist the Japanese officers who run their work camp in cooperation with the Soviet occupiers. While such resistance amounts to no more than picking through the Russians' garbage for scraps of food and wearing gunnysacks to protect them from increasingly colder weather, Kaji is branded a saboteur and judged by a Soviet tribunal to harsh labor. With a corrupt translator and no other means of talking to the Russian officers with whom he feels ideological sympathies, Kaji becomes increasingly disillusioned by conditions in the camp and with Communist orthodoxy. When Terada is driven to exhaustion and death by harsh treatment from the collaborating officer Kirihara, Kaji decides to kill the man and then escape the camp alone. Still dreaming of finding his wife and abused as a worthless beggar and as a "Japanese devil" by the Chinese peasants of whom he begs mercy, Kaji eventually succumbs to the cold and dies in the vast winter wasteland covered in snow.

Өндіріс

Фильм негізінен Джунпей Гомикаваның алты томдық автобиографиялық романы бойынша түсірілген, бұл роман режиссер Масаки Кобаяшиге күшті әсер еткен. Романның басты кейіпкері сияқты, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық армиясына шақырылып, Жапония басып алған Маньчжурияда дислокацияланған. Өзін пацифист және социалист деп есептеген ол, соғысқа да, сол кездегі Жапонияның империалистік идеологиясына да қарсы болғандықтан, қарапайым сарбаз шенінен жоғары көтерілуден бас тартқан. Кобаяши өмірінің соңына дейін осы көзқарастарын сақтап, Жапонияның біркелкі мәдениетіне сыншыл болды. Кейіннен ол өзінің өмірбаянында былай деп еске алды:

Біз [Гомикава мен Кобаяши] жастығымызда көп өкініштерге толымыз. Жазылған жаралар. Біз бәрін осылай немесе солай істегенімізді қалаймыз. Біздің жүрегімізде әскерге, осы адамдық емес институтқа қарсы тұруға қатты ниет болды, бірақ оны істеуге де шамамыз жетпеді. Гомикава да солай болған шығар. Соғыстан кейін біз алғаш рет «Адамның жағдайы» фильмінде осының бәрін айта алдық. Сондықтан мен оны жастығымыздағы қарсылықтың орындалмаған арманы, романтикалық бейнесі деп санаймын. Соғыстағы өзінің тәжірибесін еске түсіріп, романның оқиғаларымен байланыс сезінген Кобаяши Гомикавадан құқық алып, «Шочику» студиясынан жобаны мақұлдауды сұрады. Фильмнің тақырыбы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияның әрекеттерін тікелей сынағандықтан, студия бастапқыда ынтасыздық танытты және Кобаяши жұмыстан кетуге дайын екенін айтқанда ғана келісім берді. Түсірілім кезінде Кобаяши Гомикаваның шығармасына барынша адал болуға тырысты; оған көмектесу үшін түпнұсқа романның көшірмесі әрдайым қолында болды. Егер кейбір сахналар кітапта болса, бірақ сценарийде болмаса, олар мүмкіндігінше қосылатын. Әдетте актерлер жаңа репликаларды жаттау үшін бұл өзгерістер туралы бір күн бұрын хабардар етілетін. Осылайша дәлдікке ұмтылғандықтан, Гомикава адаптациядан өте риза болды. «Шочику» студиясының қызметкерлерін жалдаудың орнына, тәуелсіз «Нинжин Клуб» студиясының командасы пайдаланылды. Кобаяши режиссер Фумио Камейдің жұмысына әрдайым қызығушылық танытқан оператор Йосио Миядзиманы шақырды. Фильмде мандарин тілінде көптеген диалогтар болғанымен, актерлердің ешқайсысы шын мәнінде қытайлық болған жоқ. Олар бұл жолдарды фонетикалық түрде оқыды, ал барлық нұсқаларда жапон тіліндегі субтитрлер қосылды. Совет әскерлерінің рөліне жапондықтар мен ресейліктер тартылған, бірақ тек Эд Кин мен Рональд Селф есімдері көрсетілген. Сол кезде Қытай мен Жапония арасындағы қарым-қатынас болмағандықтан, Кобаяши Маньчжурияның көріністері үшін Хоккайдодағы түсірілім алаңдарын екі ай бойы іздеді. Дайындық кезеңін қоса алғанда, «Адамның жағдайы» фильмін жасауға төрт жыл кетті. 2009 жылдың 8 қыркүйегінде «The Criterion Collection» трилогияның толық нұсқасын қалпына келтірілген суретпен, жаңа аудармамен және қосымша материалдармен шығарды.

We [Gomikawa and Kobayashi] have many regrets from our youth. Scars. We wish we could have done things this way or that way. In our hearts we wanted so much to resist the army, that inhuman institution; but we couldn't do a thing about that either. Gomikawa couldn't either, no doubt. After the war, we were able to get that all off our chests for the first time in Human Condition. That's why I think of it as a dream we couldn't realize, a romanticization of resistance during our youth. Remembering his own experiences in the war and feeling connected to the novel's events, Kobayashi secured the rights from Gomikawa and petitioned Shochiku to approve the project. Due to the subject matter directly criticizing the actions of Japan during World War II, the studio was initially unenthusiastic about the film and only relented when Kobayashi threatened to quit. During filming, Kobayashi aimed to be as faithful to Gomikawa's work as possible; he had a copy of the original novel on hand to help in this regard. If any scenes were in the book, but not the script, they would be added in when possible. The actors were usually notified of these changes a day in advance to memorize their new lines. Because of this striving for accuracy, Gomikawa was reportedly very pleased with the adaptation. As opposed to hiring Shochiku staff, the crew from the independent studio Ninjin Club were used instead. Kobayashi utilized cinematographer Yoshio Miyajima for the film, having been an admirer of his work for director Fumio Kamei. Despite featuring extensive dialogue in Mandarin, none of the actors were actually Chinese. These lines were spoken phonetically with accompanying burnt in Japanese subtitles on all prints. Non Japanese and Russians were seemingly used for the roles of Soviet soldiers, though only Ed Keene and Ronald Self are credited. Due to the non existent China–Japan relations at the time, Kobayashi scouted out filming locations in Hokkaido for the Manchurian setting over two months. Including pre production, The Human Condition took four years to complete. On 8 September 2009, The Criterion Collection released the entire trilogy with restored image, new translation and supplements.

Қабылдау және мұра

Трилогия Жапонияда шыққан кезде үлкен дау тудырса да, «Адам жағдайы» сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, бірнеше халықаралық сыйлыққа ие болды және Масаки Кобаяшиді осы буынның ең маңызды жапон режиссерлерінің бірі ретінде бекітті. 2008 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде А.О.Скотт былай деп мәлімдеді: «Кобаяшидің монументалды фильмі өмір сүрудің мәнін түсінуге көмектеседі және оны байыта алады». «The Criterion Collection» трилогиясының шығарылымы үшін жазылған эссесінде сыншы Филип Кемп былай деді: «Фильм өте үлкендігінен [және] басым көңіл-күйінің тым қараңғылығынан зардап тартса да, «Адам жағдайы» – ерекше күш пен эмоционалдық әсерге толы жетістік: ол жеке адамның санасының беріктігін мақтайды және кінәға мәжбүрлі қатысуды тазартады (бір ұлттың және, атауынан көрініп тұрғандай, бүкіл адамзаттың)». 21-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде фильм Сан-Джорджо сыйлығы мен Пасинетти сыйлығын жеңіп алды.