Кіріспе

Басет (француз тілінде bassette, итальян тілінде bassetta), сондай-ақ барбаколь және хокка деп те аталады, – картамен ойналатын құмар ойын. Бұл ойын өте әдепті ойындардың бірі саналған. Ойыншылардың үлкен ұтыс немесе зиянға ұшырауы мүмкін болғандықтан, ол жоғары мәртебелі адамдарға арналған.

Италиядағы бассеттер

DELI (Dizionario etimologico della lingua italiana) бойынша, «Басетта» сөзі алғаш рет 15 ғасырдың бірінші жартысында тіркелген. «Басет» ойынын бірнеше авторлар 1593 жылы Пьетро Челлини есімді венециялық ақсүйек ойлап тапқан деп сипаттайды, ол өзінің бұл ойынын құрастырғаны үшін Корсикаға жер аударылды. Бұл ойын «Hocca», «Hoca» немесе тіпті «Hoc» ойынынан туындаған болуы мүмкін, ол итальян рулеткасының алдындағы және тыйым салынған түрі саналады, онда адамдар көп сомадағы ақшаны жоғалтқан, сондай-ақ кардинал Мазарин танымал еткен «Biribi» ойынының алғашқы нұсқасы.

Францияда бассеттер

Басетті алғаш рет 1674 жылы Венеция елшісі Синьор Юстиниани Францияға әкелді. Ойын король Карл II сарайында өте танымал болды, тіпті 15 қаңтар 1691 жылы Людовик XIV құпия кеңесінен шыққан бұйрықтан кейін де, ол әскеріне қарасты офицерлер ғана емес, сонымен қатар кез келген жынысты және статустағы адамдардың Хока, Фараон, Барбаколе және Басет ойындарын ойнауына тыйым салды. Францияда осы ойында жоғалған ақша сомасы соншалықты үлкен болды, көптеген көрнекті тұлғалар банкротқа ұшырағаннан кейін ақсүйектердің де құлдырау қаупі туды. Кейін құмар ойындарға қарсы заң күшейтілді, олар Басетті "pour et contre", яғни "жақтас және қарсы" деген атпен жасырды. Басет ережелері бойынша, банкрот (дилер / банк сақтаушысы) үлкен артықшылықтарға ие болды, ал олардың табысы соншалықты зор болды, Басетте банк ұстау құқығы, онда ставкалар шектелмеген, тек ақсүйек отбасының кіші ұлдарына немесе басқа да жоғары мәртебелі мүшелеріне ғана берілді. Банкроттың қысқа мерзімде айтарлықтай байлыққа ие болуы мүмкін екені анық болды. Дилердің артықшылығы көптеген себептерден туындайды, бірақ негізінен, тәуекелге баратын ойыншылардың сирек болатын, бірақ үлкен ұтыс әкелуі мүмкін мүмкіндіктерге ставкаларын арттыруға құмар болуынан туындайды, бұл ұзақ мерзімде банкке пайда келтіреді. Францияда Басеттің қоғамдық столын ұстауға рұқсат берілген жағдайларда, ставкалар он екі пенске дейін шектелді.

Англиядағы бассеттер

Басет 1677 жыл шамасында Англияға Морен есімді крупие әкелгенмен, жоғары құны мен ойыншыларға тигізетін қауіпті салдарынан патша сарайының шеңберінен тыс жерлерде танылмады. Оның ең гүлденген кезеңі 18 ғасырдың басында болған секілді. Котонның 1674 жылғы "The Complete Gamester" еңбегінде ол туралы ештеңе айтылмаса, 1721 жылғы басылымында бұл ойынның қатыгездігіне ерекше тоқталып, кеңінен сипатталған. Ол Франциядан әкелінгендіктен "француз ойыны" деп аталған. Ойынның жоғары ставкалары мен оның салдары Сусанна Центливердің 1705 жылғы "Басет үстелі" комедиясының тақырыбы болды. Англияда Басет Франциядағыдан мүлдем өзгеше болды, онда патша жарлығымен қарапайым халықтың франк немесе он пенниден артық сомада ойнауына тыйым салынды, ал жеңіс немесе жеңіліс отбасының күйреуіне әкелмейтін. Англияда құмар ойыншылар бір гинейден бастап жүз гинейге дейін, тіпті одан да көп ақшаны бір картаға тікелей тіке қоя берді. Бірнеше жыл өткен соң, көптеген ойыншылар отбасыларын мұңайтуға жеткізді, сол себепті Парламент екі ойынды да қатаң жазалармен тыйым салды. Бірақ, "оның әсері соншалықты күшті", - дейді ескі жазушымыз, "себебі ол сақ емес ойыншыға көбейту мен артықшылықтар ұсынғандай көрінеді, сондықтан көптеген адамдар оны соншалықты жақсы көріп, аз сомамен ойнағанды да қалайды, тіпті ойнаудан бас тартқандарынан гөрі, алты пенни, үш пенни, тіпті екі пеннилік банкте ойнауға дайын болды, себебі quinze et le va және trente et le va жеңісінің үміті оларды баурап алды".

Шеті

Басеттегі ойын, негізінен, лотереяға ұласты. Ойыншы кейде жеңіске жете алатын, бірақ ең көп пайда тапқан – дилер (банкир) болды. Ереже бойынша дилерге бірнеше артықшылық берілді, оның ішінде бірінші және соңғы картаны пайдалану құқығы тек оған ғана тиесілі болды; бұл оған маңызды үстемдік берді. Бұл Францияда осылай қабылданып, король арнайы жарлық шығарып, тальер (банкир) құқығын тек ақсүйектердің үлкен ұлдарына (кадеттерге) ғана беруді бұйырды. Оның пікірінше, банк ұстаған адам қысқа мерзім ішінде зор байлыққа ие болады.

Paroli жүйесі

Көздер бірінші парлейдің 2:1-ге немесе 7:1-ге есептелетіні туралы әртүрлі пікір білдіреді. Көптеген көздер, соның ішінде Эндрю Штайнметцтің 1870 жылғы еңбегі, "The Compleat Gamester" кітабының кейінгі басылымдарында сипатталған ережелерге сілтеме жасайды. Екінші парлей көбінесе осы ережелерге сәйкес sept et le va ретінде бейнеленеді. Дегенмен, бұл ойыншыларға математикалық артықшылық береді, яғни олардың ставкаларын 7 есеге көбейтуге шамамен 25% мүмкіндігі бар. "The Compleat Gamester" кітабының Басет ойынын қамтитын барлық басылымдарында бұл мәселе глоссарийдегі сөздердің дұрыс түсіндірілмеуінен туындайды. Мысалы, soissant et le va-ға жету үшін парлейді келесі раундқа көшіру талап етіледі, ал trent et le va үшін – жоқ. Бірақ, сол глоссарийде ойыншының картасының үшінші бұрышы quinze et le va үшін, ал төртінші бұрышы trent et le va үшін түзетілетіні айтылады. Егер sept et le va бастапқы парoli ережесін сақтаса, онда тек бір бұрыш түзетілуі керек, яғни бұл жақсы сипатталмаған басқа парлей болуы мүмкін. "The Compleat Gamester" кітабының глоссарийіндегі "The Pay" деген жазбада, егер «осы мүмкіндік арқылы Фортуна оған көмектессе», ойыншының ставкасы екі есеге артатыны, ал бірінші жеңісінде олардың алғашқы салымдарына 1:1 төленетіні айтылады. Бұл 7:1 sept et leva-дан бұрын 2:1 төлемақы бар екенін көрсетеді. Бұл, сипатталған quinze et le va-дан бұрын өзгертілген бұрыштардың санына (біріншісі 2:1, содан кейін 7:1, ал үшіншісі 15:1) сәйкес келеді және Басет ойынының тарихи тұрғыдан белгілі болған банкке математикалық артықшылықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бұл парлей жүйесінің түсіндірілуі парлейлерді қамтитын басқа ойындардағы мүмкіндіктерді пайдалануда дәйектірек.

Нұсқалар

"Толық ойыншы" тек жеңіс карталарында ғана масса жасауға рұқсат етіледі дейді. Дегенмен, Сюзанна Центливердің 1705 жылғы комедиясы "Басет үстелінің" IV әрекетінде (мұндағы кейіпкерлер басет ойнайды), ұтылған карталар үстелден алынып тасталмайды және ойыншылар олардың үстіне тағы бір диван қоюға (фародағыдай) рұқсат алады.

Қайнар көздер туралы ереже

Ойыншылар үстелдің айналасына отырды, тальер (банкир/дилер) олардың ортасында, ал алдында алтын қоры бар еді, ал құмар ойыншылардың әрқайсысы 13 картадан тұратын жинағы болды. Әрқайсысы қалағанша бір, екі, үш немесе одан да көп карта салды, үстіне ақша қойып, тігіс жасады. Тальер қолға қалған карталарды алып, бетін ашты, ал төменгі картасы «фасс» деп аталды; ол ойыншылардың сол картаның түріне (рангына) салынған тігістерінің жартысын алды. Фасс ашылғаннан кейін, тальер мен крупиер (сақтанушы, стикменге ұқсас) үстелдегі карталарды қарап, оларға салынған ақшаны жинағаннан соң, тальер келесі картаны ашты. Ашылған карта патша, ханым, туз немесе кез келген карта болса, ол ойыншыға жеңіс сыйлады (1:1 төлем), ойыншы оны ала берді немесе бұрын айтқандай, «пароли» (тігісін еселеу) жасап, «жетіге дейін» (7:1 төлем) ойнауды жалғастырды. Одан кейінгі карта тальерге жеңіс әкелді, ол әр ойыншыдан сол картаның түріне тиісті ақшаны алып, оны өз қорына қосты, бұл ойыншыларға қарағанда айқын және үлкен артықшылықты қамтамасыз етті. Егер жеңімпаз карта король болса, ал одан кейінгі карта он болса, тальер (барлық карталарды көрсетіп): «Король жеңеді, он жеңіледі» дейді, сол карталарға ақша төлеп, жеңілгендерден ақша алып, оны өз қорына қосады. Бұны істегеннен кейін, ол келесі картаны ашты: «Туз жеңеді, бесеу жеңіледі; «Жақсы (Жек) жеңеді, жеті жеңіледі» және т.с.с., әрбір екінші карта кезекпен жеңіп, жеңіледі, барлық карталар ашылғанша. Ойын ережелеріне сәйкес, соңғы ашылған карта тальерге тиесілі болды; ойыншыда сол картаның түрі болса да, ол оның кеңсесінің құқықтарының бірі ретінде саналды, сондықтан тальер оған ештеңе төлемеді. Сәтті және тәуекелге баратын ойыншы, едәуір тігіспен «жетіге дейін» (7:1 төлем), «он беске дейін» (15:1 төлем), «отызға дейін» (33:1 төлем) және т.б. ойнаса, тігісін керемет түрде көбейтіп, «алпысқа дейін» (67:1 төлем) жеткізе алатын еді; бірақ мұндай жағдай сирек кездесетін. Ойынның өзіндік ерекшелігіне байланысты, ойыншылардың ұтылуы банктің ұтылуынан әрқашан асып түсетін. Шындығында, бұл ойын банктің пайдасына болды. Бірақ, бұл айқын фактіге қарамастан, ойын ең қызықты және тартымды ойындардың бірі болуы керек еді. Егер он немесе кез келген басқа карта ойыншыға жеңіс әкелсе, ал одан кейін сол карта тағы да ашылса, ол ойыншыға емес, банкке жеңіс сыйлайды. Бірақ, егер ол үш немесе төрт картадан кейін ашылса, ол ойыншыға жеңіс әкеледі. Мысалы, егер туз немесе кез келген басқа карта бірінші болып жеңсе, ал кейін келесі жеңімпаз картаның орнына қайтадан ашылса, ол ойыншыға тимейді, бірақ олар оны «зейнеткерлікке» жібереді, келесі мүмкіндік күтеді, өйткені ойын ережесі бойынша ол ойыншыдан бұрын банкке тиесілі болуы керек. Бірақ, оның орнына, барлық жас ойыншылардың құрметін алу үшін, олар ақшаларын тез жұмсауға бейім болса, егер сол карта келесі жеңіліске (теңдікке) келсе, ол жеңіліс көрмейді, өйткені ол ойыншыға тимегендіктен, банкке төлемей зейнеткерлікке кетеді, тігісін жеңіп алды, оны тальер сақтап, төлеуі керек еді.

Қалпына келтіру

Әрине, бассетте тальер, яки банкир, өзінің заңды артықшылықтарымен қатар, алаялықтар жасаған. Карталар осылай берілуі мүмкін еді, тіпті ойыншыға бүкіл колода бойынша жеңіске жете алмайтын жағдай жасалатын. Сондай-ақ, дилердің қалауынша, ойыншыға қанағаттандырарлықтай көп ұтыс беруге мүмкіндігі болды.

Математикалық есептеулер

Басет математикалық есептеулердің нысаны болды. Абрахам де Мойвр, ойыншы тігіс салған кезде қорда қалған карталар санына және оның картасы қорда қанша рет қайталанса да, оның ұтылуын есептеді. Де Мойвр ойыншының кез келген жағдайда қанша ұтылуға ұшырайтынын көрсететін кесте жасады. Осы кестеден мыналар көрінеді:
Қордағы карталардың саны неғұрлым аз болса, ойыншының ұтылуы соғұрлым жоғары болады. Ойыншының ең аз ұтылуы, карталардың саны бірдей болғанда, карта тек екі рет болғанда болады; келесісі үш рет болғанда; одан да үлкені төрт рет болғанда; ал ең үлкені бір рет болғанда. Банкирдің Басеттегі барлық тігіс сомасынан пайдасы 15с 3d. құрайды.