Кіріспе

Атыс қаруының механизмінің түрі

Микелет кілті – мушкеттер мен тапаншаларда қолданылатын атыс механизмінің түрі үшін коллекционерлер мен кураторлар қолданатын қазіргі термин. Бұл – ерекше тұтандырғыш түрі, бастапқыда болатқа қарсы кремень ұрып тұтандыру арқылы жұмыс істейтін, 16-шы ғасырдың соңынан 19-шы ғасырдың ортасына дейін Испания, Португалия және Осман империяларында, Италияда, Солтүстік Африкада және Балқан аймағында кең таралған. Микелет кілті термині 19-шы ғасырға дейін, яғни механизм 16-шы ғасырда пайда болғаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң жазылмаған. Бір кең таралған пікір бойынша, бұл терминді британдық әскерлер Пиреней соғысында Веллингтон герцогының Пиреней армиясына тағайындалған Микелет (милиция) қолданған мылтықтың стилін сипаттау үшін қолданған. Испанияның көп бөлігінде бұл дәстүрлі түрде "льяве де растрильо" ("сүргі кілт") деп аталса, Каталония мен Валенсияда "пани де педреньял" ("көк тас кілт") немесе жай ғана "педреньял" ("көк тас") деп аталды. Snaplock, snaphaunce, miquelet және flintlock деген ұғымдардың арасында жиі шатасушылық немесе кем дегенде пікірлердің қақтығысы болады. Flintlock термині кез келген түрдегі ұрып тұтандыру механизміне (кременьге) қолданылып келді және қазір де қолданылады, шектеулі түрде snaphaunce, miquelet, English Doglock, Baltic Lock және француз немесе "нағыз" flintlock деп ажыратылады ("нағыз" – кеңінен қолданылатын соңғы форма). Қатаң айтқанда, бәрі де flintlock болып табылады. Дегенмен, қазіргі қолданыста басқа flintlock түрлерін "нағыз" flintlock деп аталатын түрінен ажырату қажет.

Тарих

1541 жылы Алжирдегі апатты жорықта ауа райы аркебустарды атқызуға мүмкіндік бермеді. Шыршалы және доңғалақты мылтықтарда проблемалар туды, біріншісі – шамалы ашылғанда ұтты оқ-дәрінің желмен тарауы, екіншісі – жаңбырдың шыршаларды және оқ-дәріні ылғалдандыруы. Микелет құлыптарының ең ерте пайда болуы Испанияда Алжирдегі әскери апаттан кейін үш онжылдық ішінде болды. Ақын-жазушы Хинес Перес де Ита өзінің «Гранадтың азамат соғыстары» тарихи романында «эскопета де растрильо» Альпухарра көтерілісіне (1567–1571) дейін және оның кезінде Хатива мен Валенсияда кеңінен қолданылғанын айтады. 1605 жылы жарық көрген «Дон Кихот» еңбегінде Мигель де Сервантес Каталонияда олардың аты педрениал болғанын, педрениал құлыптысы микелет құлыптысы дегенді білдіретінін, ал ұзын стволды доңғалақты пистолеттер педрениал деп аталмағанын жазады. Де Ита мен Сервантес екеуі де доңғалақты емес пистолеттер, педренальдар мен эскопеталар қолданылғанын еске салғандықтан, 16 ғасырдың соңында кремний мен болаттың соқтығысуынан от тудыратын мылтықтардың қандай да бір түрі қолданылғанын айтуға болады. Шындығында, 1580 жылдан бастап мүлік аукциондарында «аркабус де растрильо» және «эскопета де растрильо» деген атаулар жиі кездесе бастады. «Растрильяр» – тарақтап немесе сүреп алу, кремнийдің фриззен бетімен сырғуының әрекетін нақты сипаттайды. Кейбір тізімдер «льявес де чиспа» терминін қолданды (ол «ұшқын құлыптары» дегенді білдіреді және барлық кремнийлі мылтықтарға, соның ішінде микелеттерге қолданылды). Замандастары «микелет» терминін ешқандай құлыптың немесе атыс қаруының түрін сипаттау үшін қолданбады. Бәлкім, патилла микелет құлыптарының ең көне сақталған мысалы Мадридтегі «Реал Армериядағы» I.20 нөміріндегі зат. Бұл ерекше зат – найза мен екі стволды мылтықтың біріктірілген түрі; оның шығу тегі белгісіз, бірақ 1600 жылға дейін жасалғаны анық. Испандық құлыптың архаикалық түрін Мадрид пен провинциялық қарушылар, әрине, корольдік қарушылар Маркуарт отбасысын қоса алғанда, қазір микелетпен байланысты испандық патилла стиліне жетілдірді.

Негізгі сипаттамалары

Микелет кілтінің батареясы мен табаны біріктірілген қақпағы "нағыз" кремнийлік механизмді мүмкін ететін соңғы инновациялық сілтеме болды. Ол "нағыз" кремнийлік механизмнің бастауышы және серігі болды. Микелеттің екі негізгі түрі өндірілді: испандық кілт, онда негізгі серпім әтеш аяғының өкшесіне жоғары қарай итеріледі және екі тіреуіш әтеш аяғының саусағын ұстайды, ал итальяндық немесе римдік кілт, онда негізгі серпім әтеш аяғының саусағына төмен қарай итеріледі және тіреуіштер әтеш аяғының өкшесіне ұстайды. Бұл формалардың ешқайсысы тек бір елмен ғана шектелмеді, яғни испандық өндірістегі римдік кілттер де, итальяндық өндірістегі испандық кілттер де сирек кездеспейді. Микелетпен байланысты ерекшеліктер – бұл сыртқы негізгі серпім және жоғарғы жақ бұрандалы сақинамен бірігіп, кілт арқылы әрекет ететін көлденең тіреуіштер. Сарапшылар горизонтальды әрекет ететін тіреуіштердің қолданылуы нағыз ерекшелік екеніне келіседі, себебі микелеттің кейбір түрлерінде сыртқы негізгі серпім және/немесе үлкен жоғарғы жақ бұрандалы сақина жоқ. Испан микелеттерінің тағы бір ерекшелігі – жолақты батарея беті, яғни тік ойылған фризен. Бастапқыда жолақты бет ажыратылатын пластина болып табылды, ол көбінесе батареяға бұралған. Бұл тозған беттерді қайта өңдеу немесе толық батареяны ауыстыруды қажет етпей ауыстыруға мүмкіндік берді. Алып тасталатын ойық бет 1660-1675 жылдары модадан шығып, батарея бетінде тікелей жасалған ойықпен алмастырылды, бұл батареяны жылумен өңдеу мен қатаюдың жақсаруына байланысты. 1700 жылы француздық әсер еткен мадридтік қарушылар қақпақтарды жойды. Алайда, ажыратылатын және интегралды ойық бетін пайдалану практикасын көптеген испан провинциялық қарушылары, сондай-ақ Солтүстік Африка мен Осман кілтшілері жалғастырды. Толыққанды дамыған кілт аймаққа немесе дизайнның әртүрлілігіне байланысты әртүрлі атаулармен белгілі болды. Испанияда ол "llave española" немесе жай ғана "patilla" деп аталды. Патилла – классикалық испандық микелет, ал патилла атауын қазіргі уақытта микелет орнына жиі қолданады. Бұл атау әтештің алдыңғы аяғы әтештің аяғына ұқсағанынан алынған. Каталонияда "clau de miquelet" деп аталды. Португалияда бұл "fecho de patilha de invenção" деп аталды. Патилланың жергілікті түрлерінің "a la de invenciõn" сияқты атаулары болды, кейіннен "alla romana" немесе "romanlock" немесе жай ғана "итальян" деп аталды. Испан микелетін итальяндық аукционшылар "alla micheletta" деп атайды. Еуропадағы маңызды жазушылар мен коллекционерлер бұл терминді қолданбайды және неаполитандық (Неаполь) сыртқы негізгі серпімнің түрі үшін "alla borbona" сияқты толығырақ, хронологиялық және географиялық тұрғыдан тиісті терминологияны қолданады. Француздардың испандық кілтіне ықпалы 1701 жылы Испания королі ретінде Бурбон Фелипе V-нің билікке келуіне сәйкес келді. Бұл әсер "llave a la moda" немесе көбірек "Madrid" кілті ретінде белгілі кілт түрін шығарды, өйткені ол тек сол қалада және сол қала үшін шығарылды. Мадридтік кілтті әдеттегі француздық кремнийлік кілттерден ажыратуға болмайды, бүйірлік жұмыс істейтін тіреуіштер классикалық патилла кілтінің Испанияның жалғыз байланысы болып табылады. Жартылай әтеш (әдетте дөңгелек) көбінесе әтештің кеудесіне рококо әшекейі ретінде маскираланған кішкентай проекцияның жоғарғы жағына кіреді. Әтештің қарама-қарсы жағында да осындай проекциялар болады. Француздық кремнийлік кілт, ешқандай микелет белгілері жоқ, "llave a la francesa" деп аталды. Ол жеке пайдалану үшін қаруларда өте аз пайдаланылды, бірақ Карлос IV кезінде испандық Модель 1752/1757 мылтығы сияқты әскери қаруларда қолдануға қабылданды, бірақ француздық кілт кейіннен 1752/91 Моделінде микелет патилла кілтімен алмастырылды, өйткені француз стиліндегі кілт тым әлсіз деп саналды, отарлаушы билік өкілдерінің жиі шағымдары. Испания, Франция және Италиядан алынған ерекшеліктерді пайдаланатын, патилла сыртқы негізгі серпімділігі мен бүйірлік тіреуіш орнатуын сақтаған кілттер "a las tres modas" (үш моданың кілттері) деп аталды. Бұл кілт, сөзсіз, перкуссиялық достан бұрынғы Микеле кремнийлігінің соңғы дамуы. Ол Испания мен Италияда өндірілген. Патилланың замандасы "агуета" кілті немесе "la llave de transición" Каталониядағы қару жасау орталығы Риполлде өндірілген. Кілт негізінен "педренойл" деп аталатын ұзын ұзын пістолетке, сонымен қатар қысқа уақытқа дейін ұзын қаруларға орнатылған, содан кейін патилла Испанияда өндірі...