Кіріспе
Tugaya, ресми түрде Tugaya муниципалитеті (Maranao: Inged a Tugaya;), Филиппиннің Lanao del Sur провинциясындағы 5-ші сыныптағы муниципалитет. 2020 жылғы санақ бойынша халқы 24 778 адамды құрайды. Тогая деп те аталатын бұл муниципалитет, Маранао қолөнерінің – гонгтар, барабандар, музыкалық аспаптар, тоқыма, себеттер және металл бұйымдары сияқты өнімдерінің көптігіне байланысты "Lanao del Sur индустриялық астанасы" деп белгілі. Сонымен қатар, ол "ЮНЕСКО мәдениет және мұра ошағы" деп танылған.
Tugaya, officially the Municipality of Tugaya (Maranao: Inged a Tugaya; ), is a 5th class municipality in the province of Lanao del Sur, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 24,778 people. The municipality, also known as Togaya, is known as the "Industrial Capital of Lanao del Sur" due to its Maranao crafts which includes gongs, drums, musical instruments, weaves, baskets, and metalwares, among others. It is also distinguished as a 'UNESCO Home for Culture and Heritage'.
География
Тугаяның жер ауданы 4028 гектар, бұл 40.28 шаршы километрге тең. Тугая Минданао аралындағы ең ірі көл – Ланао көлінің жағасында орналасқан.
Өнер және мәдениет
Тугаяның ерекшелігі – қаланың халқының басым бөлігі әртүрлі қолөнермен шұғылданады. Әр шаңырақта Маранао мәдениетінің бір бөлігі саналатын өнердің немесе қолөнердің белгілі бір түріне маманданады: арқалық тоқыма, кесте тоқыма және қолмен жасалған матаның басқа да түрлері; қола немесе мыс ыдыстар, аспаптар мен сәндік бұйымдарды құю; ағаш ою және перленін қабаттау; металл өңдеу және күміс-алтын иелену – олардың барлығы дәстүрлі Маранао әшекейлеуі – окирді пайдаланады. Осы қауымнан дәстүрлі сәулет нысандарының негізгі түрлерін безендіруге шақырылатын шеберлер шығады, мысалы, Маранаоның «тороганы» немесе хан сарайлары. Тугая тұрғындарының арасында сахналық өнер де ерекше. Тугаяда тоқыма тоқу, Оңтүстік-Шығыс Азияның дәстүрлі арқалық тоқымасы, жергілікті окирдің сәндік мотивтерін пайдалану дамыған. Шеберлер еңбектеп, тиянақты тоқу арқылы Маранаоның дәстүрлі киімі «малонг ландаптың» құрамына кіретін күрделі «ланкит» панельдерін жасайды. Құю шеберханалары «жоғалған балауыз» әдісін (cire perdue) қолданып, дәстүрлі пішіндегі қола немесе мыс бұйымдарын шығарады, мысалы, «гадор» (әсем безендірілген мыс құмыралар жұбы). Металл соғу кезінде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дәстүрлі қос үскілі пеш қолданылады және дәстүрлі құралдар пайдаланылады. Металл өңдеудің басқа түрлеріне металл жапырақтарды қолмен пішіндеу және соғу кіреді, бұл жалпақ металл жапырақтарды берік, қатты металлға айналдыратын еңбекке толы әдіс. Осылайша, Маранао кулитанг ансамблінің гонг аспаптары, соның ішінде «гандан» және «агонг» жасалады. Ағаш өңдеуге сәндік бұйымдар, дәстүрлі сақтау жәшігі «баул» сияқты әсем жиһаздар, үлкен барабан «дадабуан» сияқты музыкалық аспаптар және салтанатты 12 фут биіктігіндегі Маранао барабандары (мысалы, 1800 жылдары азан шақыру үшін қолданылған) кіреді. Ағаштан жасалған ойылған және боялған бұйымдар да окирдің ерекше сәндік мотивтерімен безендіріледі. Қауымның дерлік әрбір мүшесі дәстүрлі өнер мен қолөнердің бір немесе бірнеше түрімен айналысады, ал олардың көптеген өнімдерін Давао қаласындағы саудагерлер арнайы тапсырыс береді. Давао қаласының дүкендерінде Тугая өнімдерін жергілікті тұрғындар мен шетелдік қонақтар, сондай-ақ Метро Маниланың дүкендері мен туристік дүкендеріндегі кәсіби сатып алушылар сатып алады. Осылайша, Тугая Метро Манила тұрғындары мен қонақтарын жоғары сапалы, дәстүрлі, қолмен жасалған бұйымдармен қамтамасыз етеді, олар тұтынушыларға «Минданаодан» деп танылады. Метро Манилада «Минданаодан» деп сатылатын бұйымдардың көпшілігі шын мәнінде Индонезияда немесе Таиландта өндіріледі, бірақ Минданаодан деп көрсетіледі, өйткені бұйымдар Давао қаласына делдалдар арқылы әкелініп, Метро Манилаға тасымалданар алдында қайта сатылады.
Тороган сәулет жобалары
Каваян тороганы – Филиппиндегі ең ежелгі тороган. Ол Марантао муниципалитетінде орналасқан, Маранао әулеттері үшін салынған дәстүрлі үй. Бір кезде халық Марантао және Тугая муниципалитеттерінің екі қаланың да сәулеттік стилі тороган стилінде болуын бекітетін қаулы қабылдауын талап еткен, нәтижесінде Маранао халқының ең мәртебелі сәулеттік стилін сақтап, жергілікті Маранао сәулетімен жоспарланған алғашқы қалалық ландшафтты құруға ұмтылған. Бірақ, қаржы жетіспеуіне байланысты бұл бастама қолдау таппады.
Суға батып кеткен мұра
Қазіргі Тугая мұрасынан бөлек, бұл қала 1955 жылға дейін Ланао-дель-Сурдағы ең ежелгі мешітке орналасқан еді, сол кезде аймақты жер сілкінісі шалды. Мешіттің барлығы Ланао көлінің түбіне жүздеген мұралық заттармен бірге батып кетті. Суға батқан артефакттардың көп бөлігі Филиппин Ұлттық мұражайымен зерттелген жоқ, себебі аймақтағы жағдайдың шиеленісуіне байланысты. Көл елдегі ең терең көлдердің бірі және әлемдегі ең көне 17 көлдің қатарында саналады.
ЮНЕСКО-ның маңызы
Тугаяның ескі қаласы бұрын ЮНЕСКО-ның Мәдени мұра орындарының алдын ала тізіміне енген еді. Бірақ, ЮНЕСКО өкілдері, оның көптеген материалдық емес мұралары бар екенін ескере отырып, оны ЮНЕСКО-ның Материалдық емес мәдени мұралар тізіміне ұсынудың дұрыс екенін хабарлағандықтан, тізімнен алынып тасталды. Осы жұмысты жүзеге асыруға Ұлттық мәдениет және өнер комиссиясы бекітілді.