Кіріспе

Гипотетикалық прототіл

Индоевропалық лингвистикада индо-хетт термині (сондай-ақ индо-анатолиялық) Эдгар Говард Стюртеванттың 1926 жылғы гипотезасына сілтеме жасайды. Анатолия тілдері қалған индоевропалық тілдердің бөлінуінен бұрын, прото-индоевропалық тілден ертерек бөлініп шыққан болуы мүмкін. Термин шатастыратын болуы мүмкін, себебі "индо" префиксі ерекше индо-арий тармағына қатысты емес, ол индоевропалық тілдерге тән, ал "хетт" бөлігі анатолиялық тілдер отбасының барлығына қатысты. Индо-хетт гипотезасын қолдайтындар бұл бөлініс қалған тармақтардың таралуына бірнеше мың жылдар бұрын, шамамен б.з.д. 7000 жылы болған болуы мүмкін деп санайды. Осы контексте анатолиялық тілдердің бөлінуінен бұрынғы прототіл Proto Indo Hittite деп аталады, ал қалған тармақтардың прототілі, келесі бөліністен бұрын, болжам бойынша тохар тілінің бөлінуінен бұрын, Proto Indo European (PIE) деп аталады. Бұл терминология мәселесі ғана, өйткені гипотеза анатолия тілінің индоевропалық тілдермен түпкілікті генетикалық байланысын жоққа шығармайды; ол уақытша бөлінудің шамасын көрсетуге бағытталған. Крейг Мелхерттің сөзіне сүйенсек, қазіргі тенденция прото-индоевропалық тілдің дамуын болжау және анатолия тілінің "тарихи алдындағы сөйлеушілері" "кейбір ортақ жаңалықтарды бөліспеу үшін PIE тілді қауымдастығының қалған бөлігінен" оқшауланған болуы мүмкін. Хетт тілі және оның анатолиялық туыстары Proto Indo European тілінен ерте кезеңде бөлініп шықты, соның салдарынан басқа индоевропалық тілдерде жоғалған архаизмдерді сақтап қалды.

Тіл білімі

Дәстүрлі түрде үнді-еуропа тіл білімінде анатолиялық тармақ басқа тармақтарға қарағанда ертерек бөлінген деген тұжырым қалыптасқан. Құрған гипотезасы бойынша, бұл бөлініс шамамен б.з.д. 4000 жылы болған деп есептеледі. Кейбір маңызды ортақ белгілер, мысалы, етістіктің аорист санаты (іс-әрекеттің ұзақтығына немесе аяқталуына қатыссыз белгілеуі), түбірге тіркелген толық белсенді бөлшек «s» анатолиялық тілдерді грек, армян және тохар тілдері сияқты оңтүстік-шығыс тілдеріне жақындастырады. Атаулардың жіктелуінде әйел тегінің болмауы, «жанды» жалпы тегі мен «жансыз» бейтарап тегі арасындағы айырма, дауыссыздықтың азаюы, жағдайлар жүйесінің қарапайымдануға бейімділігі, индоевропалық сөздіктің ерекшелігі және басқа да көзге түсетін ерекшеліктер, бір жағынан, архаикалық сақталу ретінде, яғни анатолиялық емес тармақтарда байқалатын ортақ индоевропалық құрылымдық ерекшеліктер кейінірек дамыған, ал екінші жағынан, анатолияға келген жолда немесе келгеннен кейін, типтік жағынан өзгеше ортадағы ұзақ байланыстар нәтижесінде пайда болған жаңалықтар ретінде түсіндірілді. Индо-Хетт гипотезасын қолдайтын дәлелдерге Анатолияда сақталған индоевропалық егіншілік терминологиясы жатады, ал Анатолия егіншіліктің отаны саналады. Сондай-ақ, индоевропалық тілдің негізгі түрінде бір немесе бірнеше қосымша үскір немесе тоқтау дауысы болғанын болжайтын және тек хетт тілінде куәландырылған, ал анатолиядан тыс жерлерде тек іздері қалған ларингеалдық теория да осы гипотезаны қолдайды. Алайда, жалпы алғанда, бұл гипотеза анатолиялық деректерге тым көп мән береді деп есептеледі және 1938 жылы анатолиялық топты басқа индоевропалық топтармен бірдей деңгейге қою қажеттігі көрсетілді. Тағы бір пікір бойынша, анатолиялық топ индоевропалық тілден салыстырмалы түрде кеш бөлінген, шамамен индоиран тілімен бірдей уақытта, ал грек немесе армян тілдерінен кейін. Үшінші көзқарас, әсіресе француз мектебінде кең таралған, индоевропалық тілдік аймақтағы шеткі орналасуы мен ерте бөлінуіне байланысты, сатем емес тілдердегі (оның ішінде анатолиялық тілдегі) қазіргі уқсастықтар, ата-бабалық байланысты көрсетуден гөрі, осы факторлардың салдары болуы мүмкін деп санайды.

Генетика

Жақында жүргізілген палеогенетикалық зерттеулер халықтардың қоныс аударуы туралы жаңа мәліметтер беріп, Proto Indo Anatolian теорияларын нығайтады деген хабар бар. Алайда, бірнеше тіл білімі маманы бұған қарсы шығып, генетика тарихи тіл өзгерісін дәл бейнелей алмайды деп санайды.