Кіріспе

Перитропа (περιτροπή) – Платонның «Теетет» (169–171e) атты кітабында баяндалған Протагордың субъективті шындыққа қатысты пікіріне қарсы Сократтың аргументі. Бұл оның бірінші сегізінші шағымдамасының бір бөлігі болды, «қарсы пікірді бұру» деп аталатын, Протагордың тұжырымын өзіне қарсы дәлелдейтін аргумент. Перитропа – негізгі шағымдама ретінде – грек философтарының түсіндірушілерімен қатар, заманауи философтар тарапынан да қолданылған.

Шолу

Бұл термин ежелгі грек тілінен аударғанда "өзіне қарсы бұрылу" деген мағынаны білдіреді және оны жыланын өзінің құйрығын жеп қоятын бейнесімен байланыстырған. Сократтың перитропасы Протагордың көзқарасын енді сынға түсіру қажет емес теория ретінде сипаттады, себебі ол өзін-өзі жоққа шығарады. Бұл шамамен 200 жылы жазылған. Атау содан бері үздіксіз қолданылып келеді, өйткені Сократтың аргументі классикалық мәлімдемелік логиканың және, демек, дәстүрлі батыс философиясының (немесе аналитикалық философияның) негізін құрайды. Мысалы, Секст Протагордың "адам – барлық нәрсенің өлшемі" деген әйгілі доктринасы өзін-өзі жоққа шығарады деді, себебі "көрінетін нәрселердің (бағаланатын) бірі – барлық көріністер шындық емес" екендігі болып табылады. Бұл болжам кейіннен Сексттің Протагордың өлшем доктринасын субъективтік тезиске дейін кемсіткенінен туындаған қате түсіндірілуіне байланысты жоққа шығарылды, яғни кез келген көрініс шындық екендігі туралы. Перитроптың белгілі мысалдары ретінде Авиценна мен Фома Аквинскийді, ал қазіргі заманда Роджер Скрутон, Майлс Берниет және тағы да көптеген философтарды атауға болады. Бұл термин кейде Сократтың Протагордың аргументін теріске шығару сияқты аргументтік формаларды сипаттау үшін қолданылады. Протагордың субъективтік шындығын жоққа шығаратын қазіргі заманғы философтардың қатарында Эдмунд Гуссерль мен Джон Андерсон бар. Ғсырлар бойы перитроп негізінен шындықты білу мүмкін емес деп ұсынатын скептицизмнің түрлерін жоққа шығару құралы ретінде қолданылды, оған перитроппен – "Егер солай болса, оны қалай білесіз?" деген сұрақпен жауап беру арқылы қарсылық көрсетуге болады. Мұндай скептицизм мен осыған ұқсас көзқарастар "өзін-өзі жоққа шығаратын" болып саналады. Яғни, философ өзі жоққа шығарған нәрсені жоққа шығару арқылы сақтап қалған. Жалпы, перитроптың түрлерін әмбебаптық мүмкін емес деген көптеген мәлімдемелерге қарсы тұру үшін пайдалануға болады. Пол Шори "Платон не деді" атты еңбегінде былай деп жазады: "Сократтың алғашқы аргументі, кейінірек қолданылатын техникалық терминді пайдалану үшін, перитроп деп аталады, егер Протагордың пікірі өзін-өзі жоятын болса, себебі егер шындық – әр адамның сенгені болса және адамзаттың көпшілігі шындықтың Протагордың анықтамасын жоққа шығарса, онда ол Протагордың өзінің эмпирикалық тұрғысынан шындыққа қарағанда көбірек жалған екенін көрсетеді". Роджер Скрутон "Қазіргі философия: кіріспе және шолу" (1996) еңбегінде аргументті былай формулирлейді: "Ақиқат жоқ немесе барлық ақиқат "тек субъективті" дейтін автор сізден оған сенбеуді сұрайды. Сондықтан, сенбеңіз".