Кіріспе

Саяси науқанға кең ауқымды қолдау табу стратегиясы

АҚШ саясатында «тикетті теңгерту» – саяси кандидаттың, әдетте сол партиядан, сайлауға серіктес таңдау арқылы науқанға кеңірек қолдау әкелуге бағытталған тәжірибе. Бұл термин көбінесе АҚШ вице-президенттік лауазымына үміткерді іріктеу кезінде қолданылады. Тикетті теңгертудің бірнеше жолы бар. Географиялық тепе-теңдікті қамтамасыз ету үшін кандидаттан өзге аймақтан келген адам серіктес ретінде таңдалуы мүмкін. Егер кандидат партияның белгілі бір тобымен байланысты болса, партияны біріктіру мақсатында қарсы топтан серіктес таңдалуы мүмкін. Сол сияқты, серіктестер идеологиялық, жас немесе демографиялық тепе-теңдікті қамтамасыз ету үшін де таңдалуы мүмкін. АҚШ президенттік сайлауында тикетті теңгерту дәстүрлі түрде «түтінге толы бөлме» деген сөз тіркесімен байланысты болды, бірақ 1970 жылы Макговерн-Фрейзер комиссиясының нәтижесінде бастауыш жүйедегі реформалар осы көзқарасты өзгертті. Бостон университетінің профессоры Дуглас Крайнердің сөзіне сүйенсек, Макговерн-Фрейзер реформалары дәстүрлі тикетті теңгерту тәжірибесіне нүкте қойды. Крайнердің айтуынша, қазіргі президенттік үміткерлер аймақтық және идеологиялық тепе-теңдікке бұрынғыдай мән бермейді, және олар үкіметтік тәжірибесі мол, бір-біріне үйлесімді серіктестерді таңдауға көбірек бейім. Егер америкалық сайлаушылар бағалайтын барлық қасиеттерді бір адамда табу мүмкін болмаса, партиялар екі серіктестен бірігіп, болашаққа бағытталған, консервативті, ауылдық және қалалық, энергетикалық және дана басшылықтың жиынтық бейнесін жасауға тырысады, бұл бейне сайлаушылардың басым бөлігінде отандық, этникалық және партиялық адалдық сезімін оятуға шақырылады. Дегенмен, бұл теңгерілген тикеттің теориясы. | Нельсон Полсби және Аарон Уайлдавски, 1991 жыл, Сигельман және Вальбек, 1997 жыл.

Тарих

Америка президенттік сайлауының алғашқы күндері президент пен вице-президент техникалық түрде бір бюллетеньде сайланды, ең көп дауыс алған адам президент, ал екінші дауыс алған адам вице-президент болып жарияланды. Бұл жүйе қиындық тудырғандықтан, 1804 жылы Президент пен Вице-президентті әртүрлі бюллетеньдер арқылы сайлауды көздейтін Он екінші түзету қабылданды. Америка Азамат соғысына дейінгі сайлаулардың көпшілігінде солтүстік және оңтүстік өкілдері жұптасып сайланды немесе керісінше. Азамат соғысынан кейін Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы географиялық тепе-теңдік бұрынғыдай маңызды болмаса да, 20-ғасырға дейін, әсіресе Демократиялық партияда маңызды фактор болып қала берді. 20-ғасырда сайлаушылар алқасына қызығушылықтың артуы көптеген президенттік үміткерлерді халық саны көп штаттардан вице-президенттік үміткерлерді таңдауға итермеледі. Олар осы штаттардағы сайлаушыларды өз штаттарынан шыққан жетекші тұлғаны қолдау арқылы ықпал етуді үміттенеді. 20-ғасырдың соңында идеологиялық тепе-теңдік маңызға ие болды, өте либералды немесе консервативті президенттік үміткер көбінесе орташа вице-президенттік үміткермен немесе керісінше жұптасып, кеңірек қолдау табуға тырысты. 20-ғасырдың соңында гендер, дін, жас және басқа да мәселелер сияқты басқа факторлар да маңызды рөл атқара бастады. Бұл үрдіс соңғы уақыттарда да жалғасуда, бірақ ол бұрынғыдай болжамды емес. 1992 жылы Арканзас штатының Билл Клинтон, демократтардың орталық қанатынан саналатын, көршілес Теннесси штатының либералды Аль Горды өзінің серігі ретінде таңдады. Алайда, екеуі де оңтүстік ақшыл протестанттар және "бейбі бумер" ұрпағынан шыққан еді, көптеген саяси сарапшылар оларды саяси идеологияда ұқсас деп санайтын. Бұл билетті теңестіруге көп көмектеспеді. 2000 жылы Аль Гор Коннектикут штатынан шыққан еврей демократы, центрист Джо Либерманды таңдады, ол президент Клинтонның Моника Левинскимен болған даулы қарым-қатынасы үшін алғашқылардың бірі болып сынға алған еді. Төрт жылдан кейін Массачусетс штатының Джон Керри Солтүстік Каролинаның Джон Эдвардсын таңдады, бұл оңтүстік сайлаушыларына үндеу ретінде қарастырылды, себебі олар Керри сияқты солтүстік-шығыс өкіліне Эдвардстың географиялық тепе-теңдігі болмаса қолдау көрсетпеуі мүмкін еді. Сонымен қатар, Эдвардс Сенаттағы алғашқы мерзімін өткеріп жатқандықтан, көптеген адамдар оны жас және тәжірибесіз "сырттан келген" деп санады, ал 60 жастағы, төрт мерзімдік сенатор Керри мұндай бейнеге ие бола алмады.

Географиялық тепе-теңдік

Географиялық тепе-теңдік саясаттың басынан бері маңызды рөл атқарып келді. Азамат соғысына дейін солтүстікке кандидат әдетте оңтүстік өкілімен жұптасатын, немесе керісінше. Азамат соғысынан кейін географиялық тепе-теңдіктің бұл деңгейі бұрынғыдай маңызды болмаса да, әлі де үлкен рөл атқарады. Қазіргі заманда оңтүстік, Орта Батыс және Таулы аймақтардағы сайлаушылар географиялық тепе-теңдік болмаса, Солтүстік-Шығыс және Батыс жағалауынан келген кандидаттарды қолдауға көбінесе құлшынбайды, және керісінше. Мысалы, 1952 жылы Нью-Йорк штатының Дуайт Д. Эйзенхауэрі Ричард Никсонды өзінің серігі етіп таңдады, өйткені ол Калифорниядан шыққан еді. 1960 жылы Никсон Кеннедидің Жаңа Англиядағы күшін әлсірету үшін Массачусетс штатының Генри Кэбот Лоджті таңдады. Массачусетс штатының Джон Ф. Кеннеди оңтүстік сайлаушыларын қызықтыру үшін Техас штатының Линдон Джонсонды өзінің серігі етіп таңдады. Жеңіске жету үшін көп дауыс қажетті сайлауларда, кандидаттың сайлаушылар алқасындағы маңызды штаттардағы сайлаушыларға ұнауына қатысты үлкен мәселелер туындайды. Қазіргі уақытта Америка көбінесе «қызыл» және «көк» штаттарға бөлінеді, бірақ бұл шекаралар абсолютті емес. Пенсильвания және Мичиган сияқты маңызды «көк» штаттар, жағдайларға байланысты, республикалық кандидатқа қолдау білдіруге көшуі мүмкін. Сол сияқты, Солтүстік Каролина және Джорджия сияқты маңызды президенттік «қызыл» штаттар да дұрыс кандидаттар тізімі болса, адалдығын өзгерте алады. Осы штаттардың бірінен шыққан «жергілікті ұл» кандидаттың қолдауы, осы штатты бір жақтан екінші жаққа бұруға жеткілікті болуы мүмкін. АҚШ Конституциясы президент пен вице-президенттің әртүрлі штаттардан болуын талап етпейді, бірақ белгілі бір тепе-теңдік болуын қажет етеді, өйткені сайлаушылар алқасының мүшелері өз штаттарынан екі адамға дауыс бере алмайды. Мысалы, 2000 жылғы сайлауда, егер республикалық вице-президенттікке үміткер Дик Чейни, Техаста тұрғаннан кейін, туған штаты Вайомингке қайтып оралмағанда және онда тұруын жаңартпағанда, Техас штатының сайлаушылары Джордж Бушқа президенттікке және Чейниге вице-президенттікке дауыс бере алмас еді. Техастың 32 сайлау дауысы шешуші болғандықтан, ешбір кандидат вице-президент болу үшін жеткілікті дауыс жинамаған болар еді, ал Сенат ең көп дауыс жинаған екі кандидаттың біреуін (Чейни немесе Джо Либерман) таңдауға мәжбүр болар еді.

Басқа факторлар

Кейде үміткерлер белгілі бір демографиялық топқа сүйінуге тырысады немесе өзінің кемшілігін жою үшін нақты бір кандидатты таңдайды. Уолтер Мондейлдің 1984 жылы Джеральдин Феррароны таңдауы әйел сайлаушыларға үндеу ретінде кеңінен танылды, және 2008 жылы Джон Маккейн Сара Пейлинді, ал 2020 жылы Джо Байден Камала Харристі таңдағанда да осылай болды. Барак Обаманың Джо Байденді өзінің серігі етіп таңдауы көбінесе Обаманың сыртқы саясат тәжірибесінің жетіспеуін, Сенаттың Сыртқы қатынастар комитетінің төрағасы болған Байденмен толықтыру жолы ретінде қарастырылды. 2016 жылы саяси тәжірибесі жоқ бизнесмен Дональд Трамп, карьералық саясаткер, Индиана штатының губернаторы Майк Пенсті таңдады. Кейде үлкен президенттік үміткерлер өзінен бір буын жас адамды серік етіп таңдайды, көбінесе жастарды қызықтыру үшін, олар үлкен үміткерлерді «көне» немесе «қалыптан шыққан» деп санайды. Джордж Буш 64 жаста болғанда 1988 жылы 41 жастағы Дэн Куэйлді таңдады. Митт Ромни 2012 жылы 42 жастағы Пол Райанды таңдағанда 65 жаста еді. 2020 жылы Джо Байден 77 жаста болғанда 55 жастағы Камала Харристі таңдады. Керісінше, жас президенттік үміткер өзінен үлкен және тәжірибелі адамды серігі ретінде таңдауы мүмкін. Джордж Буш 2000 жылы саяси жаңағы және сырттан келген адам ретінде қарастырылды, ол өзінің серігі ретінде Вашингтондағы саясаттың шебері Дик Чейниді таңдады.

Сипаттардың үйлесімділігі

Билеттерді теңгертудің көп бөлігі бір ғана мәселеге шектелмейді, бірақ кандидатқа сырттан келтіретін жалпы күштің факторы болып табылады. Джон Кеннеди 1960 жылы Линдон Джонсонды тек оңтүстік аймағынан шыққандығы үшін ғана емес, сондай-ақ басқа да себептермен таңдады. Джонсон сол кезде Кеннедиге қарағанда консервативтірек саналды, бұл билетті идеологиялық тұрғыдан теңгерді. Джонсон Техас штатын және оның маңызды сайлаушы дауыстарын демократтарға жеткізе алатын еді, бұл Кеннеди мен техастық емес кандидаттарға оңай берілмейтін мүмкіндік. Кеннеди католик дінінде болды, ал оның діні, әсіресе протестанттық Оңтүстік штаттарында, жасырын бірақ маңызды мәселе болып саналды. Джонсонның протестант болуы билеттің Оңтүстікте танымалдылығын арттырды. Кеннеди Жаңа Англияның жоғарғы топқа жататын отбасынан шыққан, ал Джонсон қарапайым және ауылдық жерлерде өскен. 1952 жылы 61 жастағы Дуайт Эйзенхауэр өзінің кандидаттығына 39 жастағы Ричард Никсонды таңдады. Никсонның жасы және коммунизмге қарсы күрестегі беделі науқанға қосымша күш берді. 72 жастағы, орталық көзқарастағы республикашыл Джон Маккейн 2008 жылы президенттікке кандидат болғанда, өзінің кандидаттығына 44 жастағы, қатаң консерватор Сара Пейлинді таңдады, бұл жас, жыныс және саяси көзқарас бойынша билетті теңгеруге бағытталған әрекет болды. Тіпті билетті теңгеру ашық түрде байқалмаған жағдайларда да, билетке қосымша факторлар әкелінеді. Билл Клинтон мен Ал Гор екеуі де ақ нәсілді, протестант, бейбітшіл буын өкілдері және оңтүстік штатының тұрғындары болғанмен, Ал Гор Вьетнам соғысының қатысушысы болды, ал Клинтон республикашылдар тарапынан Вьетнам дәуіріндегі әскерге шақырудан "құтылғандығы" үшін қатты сынға ілікті. Гордың әскери тәжірибесі Клинтонның әскери басшылыққа қабілетіне қатысты сынды жұмсартуға көмектесті.

Басқа саяси жарыстар

Кейбір штаттарда губернатор мен вице-губернатор бір тізім бойынша сайланады. Губернаторға өзінің серігін таңдауға рұқсат берілген штаттарда, ол президенттік саясаттағыдай, штат ішінде тепе-теңдікті қамтамасыз ететін кандидатты таңдауы мүмкін. Мысалы, қалалық аймақтан шыққан саясаткер ауылдық аймақтан серік таңдауы мүмкін, немесе ер саясаткер әйел серік таңдауы мүмкін. Серік таңдау тұжырымдамасы көбінесе АҚШ-қа тән болғанымен, басқа елдерде де ұқсас үлгілерді кездестіруге болады. Мысалы, пропорционалды өкілдік сайлау жүйесінде партиялар тізімінде партия ішіндегі әртүрлі топтардың өкілдігін қамтамасыз етуге тырысады. Кейбір елдер (мысалы, Ирак) тізімде әйелдердің немесе этникалық азшылықтардың белгілі бір саны болуын талап ету арқылы немесе (мысалы, Ливан) вице-президенттер мен премьер-министрлердің президенттен өзге этникалық топқа жатуын талап ету арқылы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.

Президенттің өлімі

Сайлаулар ойын-сауық үшін пайдаланылатын бұқаралық ақпарат құралдарының жарнамалық жүйесінің көп бөлігін қабылдады, бірақ сайлау тізімі – «достық сурет» емес. Вице-президенттік лауазымы сирек ғана саяси маңызы бар болып табылады, алайда американдық президенттердің бірнеше рет қызмет бабында қайтыс болған, соның ішінде қастандыққа ұшыраған немесе табиғи себептерден өлген жағдайлар болды. Бұл жағдайлар, басқа елдердегідей кезектен тыс сайлау шаруасын өткізудің орнына, сайлау тізімін теңгермелеу үшін серік-ұсынылушының болуының артықшылықтары мен кемшіліктерін көрсетеді. Авраам Линкольннің серігі Эндрю Джонсон оңтүстік өкілі болды және радикалды республикашылармен ортақ құндылықтары болмады, сондықтан Қайта құру Линкольннің көзқарасын оңтүстік демократы жеткізгеннен басталды. Кәсіпкерлікке жақтас, ескі мектептің республикашылы Уильям МакКинлиден кейін жас, күшті Теодор Рузвельт табыс етті, ол монополияға қарсы заңдарды белсенді түрде қолдады. ХХ ғасырда вице-президенттер өз алдағы президенттерінің саясатын дұрыс жалғастырған жағдай тек екі рет болды. Гарри С. Трумэн Франклин Д. Рузвельттің саясатын жалғастырды, ал Линдон Б. Джонсон Джон Ф. Кеннедиге қарағанда осы салаларда одан да көп жетістіктерге қол жеткізді. 2008 жылы умерен сенатор Джон Маккейннің консерватор Сара Пейлинды сайлау тізіміне қосуы (кейбір пікірлерге сәйкес) тізімге зиян келтірді, себебі адамдар 72 жастағы Маккейннің өзінің мерзімін толық аяқтамауы мүмкін деп алаңдады. Дегенмен, көптеген консерваторлар Пейлиннің таңдалуынан жігерленді.

Нигерия

Нигерияда партиялар президенттік және вице-президенттікке кандидаттарды ұсынуда географиялық теңгерімді ("аймақтарға бөлу") қолданады, солтүстік және оңтүстік өкілдерін, сондай-ақ христиан мен мұсылманды таңдайды. Оңтүстік көбінесе христиан, ал солтүстік көбінесе мұсылман болғандықтан, бұл ең көп кездесетін географиялық-діни комбинация. Бір дінге жататын билеттер, христиан-христиан немесе мұсылман-мұсылман билеттері, көбінесе дау тудырады және мұндай билет Нигерияның діни қауымдастықтары арасындағы билік тепе-теңдігін бұзады деген айыптауларға әкеледі. 2023 жылғы президент сайлауында All Progressives Congress (APC) партиясының кандидаттығына үмітттенген оңтүстік мұсылманы Бола Тинубу географиялық және діни теңгерімге қол жеткізу мүмкін емес екенін айтты. Тинубудың пікірінше, APC партиясында білікті солтүстік христиандары жоқ еді. Партия ішіндегі сайлауды жеңгеннен кейін ол солтүстік мұсылманы Кашим Шеттиманы өзінің серігі етіп таңдады, бұл діни үйдестік туралы пікір қақтығыстарын тудырды.

Филиппин

Филиппинде, президенттік жүйесі АҚШ-тан алынған, 1935 жылдан 1969 жылға дейінгі ірі партиялардың барлық президенттік тізімдері Лузоннан бір адамды және Висаядан немесе Минданаодан бір адамды қамтыды, бұл халық арасында «Солтүстік-Оңтүстік» (немесе «Оңтүстік-Солтүстік») билеті деп белгілі болды. Бұл 1986 жылғы сайлаудан бастап тоқтатылды.