Кіріспе

Сусызданудың алдын алу және емдеу үшін қолданылатын сұйықтық алмастыру түрі. Ауызша регидратациялық терапия (АРТ) – диарея, әсіресе, салдарынан туындаған сусызданудың алдын алу және емдеу үшін қолданылатын сұйықтық алмастыру түрі. Ауызша регидратациялық терапияны қолдану диареядан болатын өлім қаупін 93%-ға дейін төмендетуге мүмкіндік береді деп есептеледі. Глюкоза ішекте натрий мен судың сіңуін күшейтеді, ал калий хлориді мен натрий цитраты тиісінше гипокалемия мен ацидоздың алдын алуға көмектеседі, бұл диареяның жиі кездесетін қосымша әсерлері. Үйде дайындалатын түрлері бар, соның ішінде тағы да басқа көптеген формулалар қолжетімді. Ауызша регидратациялық терапия 1940 жылдары жеңіл жағдайдағы немесе жазылып жатқан науқастарға глюкозамен немесе глюкозасыз электролиттік ерітінділерді эмпирикалық түрде қолдану арқылы жасалды, бірақ 1960 жылдары холера кезінде глюкоза натрий мен судың сіңуін күшейтетіні анықталғанға дейін регидратациялық және күтім терапиясы ретінде кеңінен қолданылмады. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Қажетті дәрілер тізіміне" енген. Әлем бойынша диареямен ауыратын балалардың 41%-ы ауызша регидратациялық терапияны қолданады.

Медициналық қолданыстар

ОРТ, әсіресе тамыр ішілік (IV) сұйықтықты алмастыруға қарағанда, сұйықтықты алмастырудың басқа стратегияларына қарағанда аз инвазивті. Жеңіл немесе орташа деңгейдегі сусызданумен келген балаларға шұғыл жәрдем бөлімінде ОРТ арқылы ем жасау тиімді. ОРТ қабылдаған адамдар алты сағат ішінде тамақтанып, 24-48 сағат ішінде қалыпты диетаға оралуы керек.

Тиімділік

ОРТ диареядан болатын өлім-жітімді 93%-ға дейін төмендетуге мүмкіндік береді. Түпнұсқа ОРС формуласын қолданатын ОРТ диареяның барысын ұзарта алмайды және организмнен шығатын сұйықтық мөлшеріне де әсер етпейді, алайда төмен осмолярлылықтағы ерітінділер нәжістің көлемін азайтуы мүмкін.

Қарсы көрсетілімдер

ОРТ дұрыс қолданылғанмен де құсу тым ұзаққа созылса, ОРТ қолданғаннан кейін де сусыздану белгілері нашарласа, адамның санасы төмендеп су іше алмаса, немесе ішекте бітелу немесе илеус белгілері байқалса, ОРТ тоқтатылып, сұйықтық көкейкестен енгізілуі керек. Тыныс жолдарының қорғаныш рефлекстері бұзылған гемодинамикалық шоктағы адамдарға ОРТ қолдануға болмайды. Қысқа мерзімді құсу оральды регидратациялық терапияны алуға қарсы көрсетім емес. Құсып жатқан адамдарға оральды суландыру ерітіндісін баяу және үздіксіз ішу құсуды басуға көмектеседі.

Дайындық

ДДҰ және ЮНИСЕФ ауызға арналған регидратациялық ерітінді және оны жасауға қолданылатын ауызға арналған регидратациялық тұздарды (көбінесе ORS деп қысқартылады) өндіруге арналған ресми нұсқаулықтарды бірлесіп әзірледі. Олар материалдың қолжетімділігіне байланысты басқа да қабылданатын шешімдерді де сипаттайды. Коммерциялық препараттар дайын сұйықтықтар түрінде де, сумен араластыруға дайын ұнтақ түрінде де қолжетімді. Ауызға арналған регидратациялық тұздардың пакеттері болмаған жағдайда, ауызға арналған регидратациялық терапияның қарапайым ерітіндісін де дайындауға болады. Қант пен тұздың молярлық қатынасы 1:1 болуы керек, ал ерітіндінің осмостық қысымы жоғары болмауы тиіс. Регидратация жобасы былай деп мәлімдейді: "Қоспаны сәл сұйылту (1 литрден астам таза сумен) зиян келтірмейді". Ауызға арналған регидратациялық ерітіндіні дайындау үшін ең қолайлы сұйықтық – таза су. Егер таза су қолжетімді болмаса, әдетте қолжетімді суды пайдалану керек. Қолжетімді судің қауіпті болуы мүмкін болғандықтан ауызға арналған регидратациялық ерітіндіні беруден бас тартуға болмайды; регидратациялауға басымдық берілуі керек. 2013 жылы Lancet журналында сусызданудың алдын алу үшін үйде дайындалған сұйықтықтарды қосымша зерттеу қажеттігі атап өтілді. Спорттық сусындар ауызға арналған регидратациялық ерітіндінің оңтайлы түрі емес, бірақ оңтайлы таңдаулар болмаған жағдайда қолдануға болады. Жақсырақ нұсқалардың болмауына байланысты оларды қолданудан бас тартудың қажеті жоқ; қайтадан, регидратациялауға басымдық беріледі. Алайда, олар төтенше жағдайлар емес, кездейсоқ жағдайларда ауызға арналған регидратациялық ерітінділердің орнына қолданылмайды.

Тамақтандыру

Ауыр дегидратация түзетілгеннен кейін және тәбет қайтқаннан соң, тамақтандыру адамның қалыпты ішек жұмысын қалпына келтіруді жеделдетеді, салмақ жоғалтуды азайтады және балалардың өсуін қолдайды. Ұсақ, жиі тамақтану жақсы көтеріледі (балаға 3-4 сағат сайын тамақ ұсыну). Аналар емшек сүтімен тамақтандыруды жалғастыруы керек. Сулы диареясы бар бала дегидратация түзетілгеннен кейін әдетте дереу тәбетін қайта алады, ал қанды диареясы бар бала ауру басылғанға дейін нашар тамақтанады. Мұндай балаларды мүмкіндігінше ертерек қалыпты тамақтандыруға көндіру керек. Диарея түзетілгеннен кейін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) екі апта бойы балаға қосымша тамақ беруді, ал бала нашар тамақтанса, одан да ұзақ уақыт беруді ұсынады. Бұл балаларға күтім көрсету олардың нашар тамақтануын басқаруды және басқа инфекцияларды емдеуді де қамтуы керек. Дегидратацияның пайдалы белгілеріне су ішуге құштарлық, әлсіздік, салқын және ылғалды дене бөліктері, әлсіз немесе жоқ радиалдық пульс (білезікте) және несеп шығарудың азаюы немесе тоқтауы жатады. Ауыр нашар тамақтанумен ауыратын балаларда орташа және ауыр дегидратацияны сенімді түрде ажырату көбінесе мүмкін емес. Ауыр нашар тамақтанумен ауыратын және ауыр дегидратация белгілері бар, бірақ бұрын сулы диареясы болмаған бала септикалық шокқа емделуі керек. Оны ЮНИСЕФ немесе басқа өндірушілер шығарған пакеттерде алуға болады. Бірақ егер ауыр нашар тамақтанумен ауыратын баланың іш өтуі де ауыр болса (онда ReSoMal жеткілікті мөлшерде натрий бермеуі мүмкін), стандартты төмен осмолярлы ORS (75 ммоль натрий/л) ұсынылады.

Физиологиялық негіз

Азық-түлік қорыту кезінде дене сұйықтығы ішек люменіне өтеді. Бұл сұйықтық қанмен изосмотикалық және шамамен 142 мЭкв/л натрий қамтиды. Дені сау адам күніне 2000–3000 миллиграмм натрийді ішек люменіне бөліп шығарады. Бұл натрийдің көбісі қайта сіңіріледі, нәтижесінде организмдегі натрий деңгейі тұрақты болады. Диарея кезінде натрийге бай ішек секрециясы қайта сіңірілмей жатып жоғалады. Судың көп мөлшерде жоғалуы салдарынан бірнеше сағат ішінде өмірге қауіпті дегидратация немесе электролиттік тепе-теңдіктің бұзылуы туындауы мүмкін. Емдеудің мақсаты – ауызша регидратациялық ерітінді (ОРЭ) немесе тамырға инфузия арқылы натрий мен судың жоғалуын толықтыру. Натрийдің сіңірілуі екі кезеңде жүреді. Бірінші кезеңде натрий ішек эпителий жасушаларына (энтероциттерге) өтеді. Натрий SGLT1 белгісі арқылы глюкозамен бірге көмекші тасымалдау арқылы жасушаға енгізіледі. Ішек эпителий жасушаларынан натрий белсенді тасымалдау арқылы, натрий-калий сорғысының көмегімен базальтеральды жасушалық мембрана арқылы жасушадан тыс кеңістікке сорылады. Базальтеральды жасушалық мембранадағы натрий-калий АТФаза сорғысы үш натрий ионын жасушадан тыс кеңістікке жылжытады, ал екі калий ионын энтероцитке тартады. Бұл жасуша ішінде натрий градиентін қалыптастырады. SGLT белоктері осы натрий градиентінің энергиясын пайдаланып, глюкозаны жасушаның апикальды мембранасы арқылы глюкоза градиентіне қарсы тасымалдайды. Көмекші тасымалдаушылар – екіншілік белсенді тасымалдаудың мысалы. GLUT унипортерлері глюкозаны базальтеральды мембрана арқылы тасымалдайды. SGLT1 және SGLT2 симпортерлер деп аталады, себебі натрий мен глюкоза мембрана арқылы бір бағытта тасымалданады. SGLT1 белгісі арқылы эпителий жасушаларына глюкозаның бірге тасымалдануына натрий қажет. Екі натрий ионы мен бір глюкоза (немесе галактоза) молекуласы SGLT1 белгісі арқылы жасуша мембранасы арқылы бірге тасымалданады. Глюкоза болмаса, ішектегі натрий сіңірілмейді. Сондықтан ауызша регидратациялық тұздардың құрамында натрий де, глюкоза да болады. Тасымалдау циклының әрбір кезеңінде жүздеген су молекулалары эпителий жасушасына өтеді, осылайша осмостық тепе-теңдік сақталады. Натрий мен судың сіңірілуі диарея жалғасып жатқанда да организмді сумен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Анықтама

1980 жылдардың басында "ауызбен суландыру терапиясы" Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) мен ЮНИСЕФ ұсынған препаратты ғана білдірді. 1988 жылы анықтама өзгертіліп, үйде дайындалатын ұсынылған ерітінділер де қосылды, себебі ресми препарат әрқашан қолжетімді болмады. Сондай-ақ 1988 жылы анықтамаға қосымша ем ретінде тамақтандыруды жалғастыру да енгізілді. 1991 жылы анықтама "суландыру сұйықтығының мөлшерінің артуы" деп өзгертілді, ал 1993 жылы – "сұйықтықтардың мөлшерінің артуы және тамақтандыруды жалғастыру". 1953 жылы Хемендра Нат Чаттерджи The Lancet журналында жеңіл холерамен ауыратын адамдарды ОРТ арқылы емдеудің нәтижелерін жариялады. Ол ерітіндіні ауыз және тік ішек арқылы, сондай-ақ Колеус экстрактысымен, антигистаминдермен және құсуға қарсы препараттармен бірге, бақылаусыз берді. Сұйықтықты алмастыру ерітіндісінің құрамында 4 г натрий хлориді, 25 г глюкоза және 1000 мл су болды. Ол тепе-теңдік туралы деректер жариялаған жоқ, ал ауыр дегидратациясы бар науқастарды алып тастау ешқандай растау зерттеуіне әкелмеді; оның есебі тек айғақтарға негізделген болып қалды. Роберт Аллан Филлипс холерамен ауыратын науқастарда глюкозаның болуында натрий мен хлорид сіңірілуі мүмкін екенін анықтағаннан кейін тиімді ОРТ ерітіндісін жасауға тырысты; бірақ ол сәтсіз болды, өйткені оның ерітіндісі тым гипертоникалық болды және ол науқастарды суландырудың орнына диареяны тоқтатуға тырысты. 1960 жылдардың басында Роберт К. Крейн натрий-глюкоза ко-транспорттық механизмін және оның ішек глюкозасын сіңірудегі рөлін сипаттады. Бұл, сондай-ақ холера кезінде ішек шырышты қабығының зақымдалмағандығы туралы мәліметтерге сүйенсек, ауру кезінде ішек арқылы глюкоза мен натрийдің сіңірілуі жалғасуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл оралмалық суландыру тіпті холерадан туындаған ауыр диарея кезінде де мүмкін деген пікірді қолдады. 1967-1968 жылдары Норберт Хиршхорн мен Натаниел Ф. Пирс ауыр холерамен ауыратын адамдар глюкозаны, тұзды және суды сіңіре алатынын және бұл суландыруды сақтау үшін жеткілікті мөлшерде болуы мүмкін екенін көрсетті. 1968 жылы Дэвид Р. Налин мен Ричард А. Каш, Рафикул Ислам мен Маджид Молланың көмегімен, холерамен ауыратын ересектерге ауыз арқылы берілген глюкоза-электролит ерітіндісінің мөлшері диареядан болатын шығынға тең болса, ішек сұйықтығымен емдеу қажеттілігі сексен пайызға төмендейтінін хабарлады. [46] 1971 жылы Бангладеш азаттық соғысы кезіндегі қақтығыстар миллиондаған адамды орын аударып, босқындар арасында холера эпидемиясы басталды. Босқындар лагеріндегі инъекциялық сұйықтық біткен соң, Калькуттадағы Джонс Хопкинс атындағы халықаралық медициналық зерттеулер және оқыту орталығында жұмыс істейтін дәрігер Дилип Махаланабис ауызбен суландыруға арналған ерітінді дайындап, оны отбасы мүшелері мен күтім көрсетушілерге таратуды тапсырды. Осылайша 3000-нан астам холерамен ауыратын адам ОРТ алды. ОРТ алғандардың арасындағы өлім-жітім көрсеткіші 3,6 пайызды құрады, ал ішек сұйықтығымен емделгендердің арасында 30 пайызды құрады. Ол балалар ерітіндіні суды қалпына келтіру үшін қажетті мөлшерде ерікті түрде ішетінін, ал суландыру мен ертерек тамақтандыру олардың тамақтануын қорғайтынын байқады. Бұл дамушы елдерде диареямен ауыратын балаларға ОРТ қолданудың артуына әкелді. 1980 жылы Бангладештің коммерциялық емес ұйымы BRAC аналарға үйде ОРТ-ны үйрету үшін есіктен-есікке және адамнан адамға сату күшін құрды. Он төрт әйелден, бір аспазшыдан және бір бақылаушыдан тұратын топ ауылдан ауылға сапар шегіп жүрді. Бірнеше ауылдағы әйелдермен кездескеннен кейін, олар ауылдағы әйелдерді ауыз суын қалпына келтіруге арналған ерітіндіні өздері жасауға шақыру идеясын ойлап тапты. Олар қолда бар үй жабдықтарын пайдаланды, бастапқыда "жарты литр" су алып, оған бір кесек қант пен үш саусақты тұз қосты. Кейін бұл тәсіл теледидар мен радио арқылы таратылды және ауыз суландыру тұздарының нарығы қалыптасты. Үш он жылдан кейін жүргізілген ұлттық зерттеулер Бангладештегі ауыр диареясы бар балалардың шамамен 90% -ына ауыз суы үйде немесе денсаулық сақтау мекемесінде берілетінін көрсетті. Бангладеште ОРТ Orosaline немесе Orsaline деп аталады. 2006-2011 жылдар аралығында ЮНИСЕФ бағалауынша, әлем бойынша диареяға шалдыққан 5 жасқа дейінгі балалардың үштен бірі ауыз суландыру ерітіндісін алды, бұл көрсеткіш аймаққа байланысты 30% -дан 41% -ға дейін ауыспайды. ОРТ – ЮНИСЕФ-тің "GOBI FFF" бағдарламасының (өсуді бақылау, ОРТ, ана сүтімен тамақтандыру, егу, әйелдерді біліммен қамту, отбасылық жоспарлау және қосымша тамақтандыру) негізгі элементтерінің бірі. Бағдарлама дамушы елдерде балалардың өмір сүру деңгейін арттыруға бағытталған, тиімді және төмен құнды шаралар арқылы.

Мозамбиктегі азамат соғысы босқындары, 1990 жыл

Мозамбиктегі азамат соғысынан қашқан адамдар Малавидің оңтүстігіне көшіп келді. 1990 жылдың қараша айында Малавидің оңтүстігіндегі босқындар лагерінде холера індеті басталып кетті, онда шамамен 74 000 адам уақытша тұрып жатқан еді. АҚШ-тың CDC эпидемиялық барлау қызметінің (EIS) өкілі Дэвид Свердлоу осы жағдай туралы жазды. Ол ең жақсы медбикелердің көмегімен балаларға арналған шатыр орнатуды ұсынды. Ол көп жағдайда жұқпалы аурулар мен септикалық шокқа әкелетін, бір апта немесе одан да ұзақ уақытқа адам денесіне қосылып тұратын тамырға құйылмайтын дәрілерге (IV) әртен тәуелді болмауды ұсынды. Сондай-ақ, ол ауру адамдардың жеткілікті мөлшерде қайта құлпытатын ерітінді ішпейтінін байқады. Ол "ORS офицерлерін" тағайындады, олардың міндеті адамдарды көбірек ерітінді ішуге ынталандыру еді. Адамдардың қалай ауырғаны жұмбақ болды, себебі терең бұрғылау арқылы алынған су таза еді және босқындар қол жууға шақырылған. Бірақ кейін адамдар қол жуу үшін су тасымалданатын және сақталатын ыдыстарды ғана пайдаланғаны анықталды. Свердлоу есебінде: "Тараулы аузы бар ыдыстарды пайдалану, ластану мүмкіндігін азайтуы мүмкін" деп жазды. Норберт Хиршхорн, Дилип Махаланабис, Дэвид Налин және Натаниел Пирс – 2002 жылғы педиатриялық зерттеулер үшін Поллин сыйлығының алғашқы иегерлері. Ричард А. Кеш, Дэвид Налин, Дилип Махаланабис және Стэнли Шульц – 2006 жылғы Принц Махидол сыйлығының лауреаттары.