Кіріспе
Неміс үлгілері термині көбінесе экономикада Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс Германияның экономикалық өркендеуді дамыту үшін инновациялық өндірістік қатынастарды, кәсіптік білім беруді және қаржы және өнеркәсіп секторлары арасындағы жақын байланыстарды пайдалану тәсілдерін сипаттау үшін қолданылады. (Университет колледжі Лондон профессоры Венди Карлиннің пікірінше). Неміс үлгісінің екі негізгі құралы – өнеркәсіптік және қолөнер дағдыларын сертификаттаудың ұлттық жүйесі, сондай-ақ кәсіподақтардың кәсіптік білім беруді бақылауға толық қатысуы. Германиядағы ұжымдық келісімдер жүргізу үлгісі Еуропаның басқа елдеріндегі және АҚШ-тағы қалыпты үлгіден өзгеше. Германияда кәсіподақтар мен жұмыс берушілер бірлестіктері салалық деңгейде келіссөздер жүргізеді. 1881, 1884 және 1887 жылдарығы заңнамалар шектеулерді күшейтті. 1897 жылғы заң мемлекет пен қолөнершілер секторы арасындағы келіссөздердің нәтижесі болды, олар бір-бірін қолдады. Ұйымдасқан еңбек заңнамаға минималды әсер етті, ал әлеуметтік демократтар дәстүрлі қолөнер секторына деген күдікпен заңға қарсы шықты. Бұл кәсіподақтар еңбекақыны жұмыс берушілер бірлестіктерімен келіседі. Бұл жүйенің күшті жағы – кәсіподақтар мен басқару кеңестері арасындағы ынтымақтастық. Бұл Батыс елдерінде бірегей, себебі оларда кәсіподақтардың күші айтарлықтай әлсіреген (мысалы, АҚШ және Ұлыбританияда 1980 жылдан бері) немесе кәсіподақтардың қақтығыстары үнемі болып тұрады (мысалы, Франция мен Италияда, онда кәсіподақтар күшті болып қалып отыр).
The term German model is most often used in economics to describe post World War II West Germany's means of using (according to University College London Professor Wendy Carlin) innovative industrial relations, vocational training, and closer relationships between the financial and industrial sectors to cultivate economic prosperity. The two key components of the German model is a national system for certifying industrial and artisan skills, as well as full union participation in the oversight of plant based vocation training. The German model of collective bargaining differs from the model common in other European countries and the United States. In Germany, unions and employer associations bargain at the industry region level. In 1881, 1884 and 1887, legislation tightened the restrictions. The 1897 law was the result of bargaining between the state and the artisanal sector, which had a supportive relationship. Organized labor had a minimal impact on the legislation and the social democrats opposed the legislation due to suspicion of the traditional artisanal sector. These unions negotiate wage determination with employers' associations. The strength of this setup is the cooperation among unions and management councils. This is unique among Western countries, which have been marked by either substantial weakening of union powers (such as in the United States and United Kingdom since the 1980s), or consistent union conflict (such as in France and Italy, where unions have remained strong).
Консенсус моделі
Кәсіподақтар мен жұмыс берушілер арасындағы қарым-қатынастардағыдай, неміс моделі реттеуші органдар мен мүдделі тараптар арасындағы, сондай-ақ қолданылатын монополияға қарсы заңнама шеңберінде зиянды бәсекелестіктің алдын алу үшін жеке компаниялар арасындағы қарым-қатынасты да үйлестіруге тырысады. Соғыстан кейінгі Германияның қақтығысқа ұмтылмаған мәдениетінің нәтижесі саналған осындай қарым-қатынастарда ортақ шешім табу жиі басты мақсат болып табылды.
Кәсіптік білім беру және оқыту
Кәсіптік білім беру жүйесі неміс үлгісінің ең маңызды бөлігі болып табылады және осы күнгі неміс білім беру жүйесінде кең таралған. Германияда білікті лауазымдарға оқушылыққа (тәжірибелік оқуға) басымдық беріледі, оны тәжірибелі жұмысшы-оқытушылар жүргізеді. Бұл ұзақ мерзімді саясаттың арқасында мүмкін болды, ол дуалды кәсіптік білім беру және оқыту жүйесі мен жоғары білім беру институттары арасындағы байланысты нығайтуға, негізгі дағдыларды жетілдіру және кәсіптік оқытуға кіруді жеңілдетуге, сондай-ақ салалық аймақтық бастапқы және біліктілікті арттыру орталықтарының жалпыұлттық желісін құруға бағытталған. Осының нәтижесінде Германияда басқа батыс елдерімен салыстырғанда университет студенттерінің саны аз, ал жұмыс орнында оқытуға қабылданатын адамдардың үлесі де төмен. Көптеген мамандықтар үшін кәсіптік білім алу міндетті. Кәсіптік оқытуды аяқтағаннан кейін 400-ден астам мамандық бойынша жарамды, жоғары бағаланған біліктілік сертификаты беріледі. Бұл басқа еуропалық елдерден өзгеше, онда мемлекеттік бақылаудағы мамандықтардың саны әлдеқайда аз. Сынаушылар мектеп жүйесінің икемсіздігін басты кемшілік деп атап көрсетеді. Бітірушілердің шамамен 60%-ы бітіргеннен кейін 10 жыл ішінде қызметін ауыстырады.
Қаржы және еңбек қатынастары
Неміс банктерінің өнеркәсіптік секторды қалыптастырудағы рөлі басқа батыс елдерінің банктеріне қарағанда әлдеқайда маңызды. Қаржыны жинап, инвестицияларды басқарумен және несие берумен ғана айналыспай, көптеген неміс банктері коммерциялық секторда үлкен үлеске ие. Сондықтан көптеген компаниялардың директорлар кеңесінде жоғары лауазымды неміс банктерінің өкілдеріне орын беріледі, ал олардың банктері көбінесе осы компаниялардың инвесторы болып табылады. Осының нәтижесінде, олар өзімен жұмыс істейтін компаниялардың тұрақты дамуына және өркендеуіне бағытталған ұзақ мерзімді инвестицияларды қолдауға тырысады.
Неміс үлгісінің болашағы
Германияның қайта бірігуінен кейін Германияның өркендеуі, бірігуге дейінгі Батыс Германия деңгейімен салыстырғанда төмендеді, ал Германиядағы жұмыссыздық деңгейі рекордтық көрсеткішке жетті: 2005 жылдың 2 наурызындағы мәлімет бойынша 12,6% (ұлттық анықтама бойынша), бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі ең жоғары көрсеткіш. Неміс моделінің жоғары өнімділік стандарттарын сақтап қалудағы сәтсіздігі сарапшыларды оның құлдырауы мүмкін деген болжам жасауға итерді, оның ең жақсы кезеңінен бері басқа елдердің компанияларында сәтті қолданылғанына қарамастан. Басқалары бұл салыстырмалы төмендеуді ГДР экономикасын және 17 миллион жаңа азаматты интеграциялаудың қажетті салдары деп санайды, бұл 2009 жылға қарай батыстан шығысқа 1,3 триллионнан астам евро аударуды талап етті. Соңғы жылдары реформаларға қатысты саяси пікірталас жаһанданған экономикада оны сақтап қалу үшін неміс моделін (және оның негізін құрайтын саяси жағдайларды) қалай өзгерту қажет деген сұраққа байланысты болды. Бұрынғы канцлер Герхард Шредердің «Агенда 2010» деп аталатын реформалары осы мақсатқа қадам жасады, бірақ олармен бірге көптеген дауларды да әкелді. Дегенмен, жылдар бойы «қиын» реформалардан кейін Германия экономикасы қайтадан дұрыс жолға қойылған сияқты. Алайда, жалпы ұлттық табысқа шаққанда қызметкерлердің еңбекақысы Германияда 1980 жылдан бері төмендеп келеді. Жұмыссыздық деңгейі соңғы жылдары алғаш рет 10%-дан төмен түсті және 2006 жылы экономикалық өсім 2,7%-ға жетті. 2016 жылдың маусым айында Германияның Федералды жұмыс агенттігі (Bundesagentur für Arbeit) жұмыссыздық деңгейі 5,9% құрайды деп хабарлады. Бұл даму жалғаса ма, әлдемесе, одан әрі реформалар да талқылауда.
Қарсы дәлел: Неміс үлгісінің өрлеуі
2009 жылдан бастап және соңғы әлемдік экономикалық төмендеу кезінде кейбір сарапшылар әлеуметтік капитализмнің неміс моделі қайта жанданып, еркін нарықтың сақталуын қамтамасыз ететін ең жауапкершілік экономикалық жүйе болып табылады деп болжады. Бернард Мэдофф ісі, Энрон дағдарысы және 2007–2010 жылдардағы қаржы дағдарысы сияқты соңғы экономикалық амалдар мен компаниялардың заңбұзушылықтары Германияның қатаң құрылымдалған және реттелген экономика моделін одан да тартымды етті. 2003 жылдан 2008 жылға дейін Германия (80 миллионға жуық халқы бар ел) әлемдегі ең ірі экспорттаушы болып келді. 2009 жылы Қытай (1,3 миллиард халқы бар ел) экспорт көлемі бойынша Германияны озып кетті. Мұның бір себебі – неміс моделінің нәтижесінде пайда болған «жасырын чемпиондар». Германияның Хартц реформалары және төмен жалақылы сектордың өсуі осы неміс моделінің негізгі қағидаларын әлсіреткеніне сендіреді.