Кіріспе

Өңірлік экономикалық ұйым – 2000 жылдан 2014 жылға дейін болған ұйым. [[Файл:Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) 29 мамыр 2014. png|thumb|Дүниежүзілік сауда ұйымының аймақтық сауда келісімдерінің базасы. Ұйым 1996 жылғы 29 наурызда Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) негізінде құрылды. 2000 жылғы 10 қазанда Қазақстанның астанасы Астана қаласында Беларусь президенті Александр Лукашенко, Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев, Қырғызстан президенті Асқар Акаев, Ресей президенті Владимир Путин және Тәжікстан президенті Эмомали Рахмон Еуразиялық экономикалық қауымдастықты құру туралы келісімге қол қойды. Өзбекстан 2005 жылғы 7 қазанда қауымдастыққа қосылды, бірақ кейіннен 2008 жылғы 16 қазанда одан шықты. 14 жыл ішінде ЕАЭҚ қауымдастықты біріктіру мақсатында бірқатар экономикалық саясатты іске асырды. Беларусь, Қазақстан және Ресейдің кедендік одағы 2010 жылғы 1 қаңтарда құрылды, кейіннен Еуразия кедендік одағы деп атау өзгертілді. Еуропалық Одақтың үлгісіндегі төрт негізгі еркіндік – тауарлар, капитал, қызметтер және адамдардың еркін қозғалысы 2012 жылғы 25 қаңтарда Еуразиялық экономикалық кеңістік құрылған кезде толыққанды іске асырылды. 2014 жылғы 10 қазанда ЕАЭҚ Мемлекетаралық кеңесінің отырысынан кейін Минскіде Еуразиялық экономикалық қауымдастықты тарату туралы келісімге қол қойылды. Еуразиялық экономикалық қауымдастық 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап Еуразиялық экономикалық одақтың іске қосылуына байланысты таратылды. Еуразиялық экономикалық одақ бұл қауымдастықтың орнын басса да, Тәжікстанмен мүшелікке қатысты келіссөздер әлі де жүріп жатыр. ЕАЭҚ-ның қалған барлық мүшелері жаңа одаққа қосылды.

Мүшелер

Өзбекстан бұрын ЕАЭО мүшесі болған, бірақ 2008 жылы мүшелігін тоқтатты. Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың (ЕЭҚ) Жарғысына сәйкес, мемлекеттерге немесе үкіметаралық ұйымдарға олардың өтініші бойынша бақылаушы мәртебесі берілуі мүмкін. Бақылаушылар Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың ашық мәжілістеріне қатысуға, осы мәжілістерде сөз сөйлеуге және төрағаның келісімімен Қоғамдастық қабылдаған ресми құжаттар мен шешімдерімен танысуға құқылы болды. Бақылаушы мәртебесі мемлекеттерге Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың мәжілістерінде шешім қабылдауға қатысуға мүмкіндік бермеді. Бақылаушы мемлекеттер:

Мемлекетаралық кеңес

Еуразиялық экономикалық қауымдастықтың жоғарғы органы мүше мемлекеттердің мемлекет басшылары мен үкімет басшыларынан құралады. Мемлекетаралық кеңес қауымдастықтың мүше мемлекеттердің ортақ мүдделеріне қатысты негізгі мәселелерін қарастырады, интеграция стратегиясын, бағытын және болашағын анықтайды, сондай-ақ қауымдастықтың мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға бағытталған шешімдер қабылдайды. Мемлекетаралық кеңес мемлекет басшылары деңгейінде жылына кемінде бір рет, ал үкімет басшылары деңгейінде жылына кемінде екі рет отырыс өткізеді. Кеңес шешімдерді бірлесе келісіммен қабылдайды. Қабылданған шешімдер қауымдастықтың барлық мүше мемлекеттері үшін міндетті.

Дағдарысқа қарсы қор

2009 жылғы 9 маусымда Еуразиялық экономикалық қауымдастықтың (ЕЭҚ) мүше мемлекеттері Армениямен бірлесіп, 2009 жылғы қаржылық дағдарысқа қарсы Еуразиялық дағдарысқа қарсы қор құрылғанын жариялады. Ресейдің қаржы министрі Алексей Кудрин: "Қор қаражаты мүше мемлекеттерге мемлекеттік несиелер мен тұрақтандыру несиелерін беруге, сондай-ақ мемлекетаралық инвестициялық жобаларды қаржыландыруға бағытталатын болады. Осылайша, бұл қор Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) және Еуропалық қайта құру және даму банкінің (ЕҚДБ) өңірлік нұсқасы болады. ХВҚ жаһандық тұрақтандыру несиесін ұсынатыны, ал ЕҚДБ инвестициялық жобаларға несие беретіні белгілі. Ресей әлемдегі мұқтаж елдерді тұрақтандыру үшін несие беруге жұмсалатын ХВҚ-ға өз үлесін ұлғайтудан бас тартты. Оның орнына, ол көршілері мен одақтастарына көмектесу үшін аймақтық қор құрды." Беларусь президенті Александр Лукашенко: "Еуразиялық экономикалық қауымдастық қаржылық дағдарыспен күресу үшін 10 миллиард долларлық қор құрады" деді. 2009 жылғы 9 маусымда қор ЕЭҚ отырысында құрылды. Ресей және Қазақстан дағдарысқа қарсы қорға тиісінше 7,5 миллиард және 1 миллиард доллар салым қосты.

ЕОК-тің ЕурАзЭҚ-қа таралуы

2004 жылы Ресей Орталық Азиядағы ықпалын күшейту үшін Орталық Азия экономикалық қауымдастығына (ОАЭҚ) қосылды. Ұзақ өтпей Мәскеу ОАЭҚ-ты Еуразиялық экономикалық қауымдастықта (ЕЭҚ) тарату ниетін білдірді. 2005 жылдың соңында Өзбекстан ЕЭҚ-ға қосылуға ұсыныс жасады, бұл ОАЭҚ мүшелерін екі ұйымды келіссөздер арқылы біріктіруге итермеледі. Бұл бірігу 2006 жылдың 25 қаңтарында күшіне енді. 2006 жылдан бастап Орталық Азия экономикалық қауымдастығының көптеген функциялары ЕЭҚ-қа берілді. Өзбекстан бұл қадамның себебін ресми түрде жарияламаса да, көптеген сарапшылар мұны Батыспен қарым-қатынасты жаңартпақ әрекет және Ресейдің ықпалын күшпен жоққа шығару деп түсіндіреді. Басқа пікірлер бойынша, Өзбекстанның бұл әрекеті экономикалық дағдарысқа жауап ретінде жасалған ұлттық бастама болуы мүмкін, мақсаты – экономиканы қатаң бақылауға қайтару.

Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың мұрасы

Кеден одағының мүшелері – Қазақстан, Беларусь және Ресей – 2009 жылдың маусым айында бірыңғай кедендік тариф туралы келісімге келді және бірыңғай кедендік аумақ құру графигін бекітті. Жаңа Кеден одағы 2010 жылдың 1 шілдесінен бастап күшіне енеді.

Ресей, Қазақстан және Беларусь басшылары 2012 жылдың 1 қаңтарында «бір арналы экономикалық кеңістік» құруға қатысты құжаттарды мақұлдады – тауарлар, инвестициялар және еңбек нарығы үшін бірыңғай рынок. 2014 жылғы 29 мамырда Астанада Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысы өтті, соның нәтижесінде Владимир Путин, Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев және Беларусь Президенті Александр Лукашенко Еуразиялық экономикалық одақ туралы келісімге қол қойды.