Кіріспе

Қылмысты жасауға ниеттену және оны аяқтау үшін дайындық. Қылмысты жасауға талпыныс, қылмыскердің қылмысты жасау ниеті болғанда және қылмысты аяқтауға қарай маңызды қадам жасағанда, бірақ қылмыскердің қалауымен емес, басқа себептерге байланысты толық қылмыс орындалмаған жағдайда болады. Нақты бір қылмысты жасауға талпыныс – бұл қылмыс, және әдетте жасалған қылмыстың дәрежесімен тең немесе одан төмен саналады. Қылмыстық құқықтағы теориялардың бірі, қылмыс жасауға талпыныс – адам қылмыстық әрекетті орындауға қауіпті жақындағанда және оны жасау ниетінде болғанда, бірақ оны іске асырмағанда туындайды. Адам қажетті барлық қадамдарды орындаған (немесе орындады деп ойлаған) болуы мүмкін, бірақ сәтсіз аяқталуы немесе талпыныс кешігіп немесе тоқтатылуы мүмкін. Талпыныс, тек жоспарлаудан немесе дайындықтан асып түсуі керек, және қылмыс жасауға сөз беру немесе қылмысқа шақыру сияқты басқа да бастапқы қылмыстардан өзгеше. Қастандық сияқты нақты қылмыстардың көптеген түрлері бар, олардың санкциялары юрисдикцияға байланысты өзгеруі мүмкін. Қылмыс жасауға талпыныс жасаған жағдайдағы жаза, әдетте, толыққанды қылмыс жасалған жағдайдағы жазадан жеңіл болады. Талпыныстан бас тарту, оның еркін және өз еркімен жасалғандығына байланысты, кінәлі емес қорғау құралы болуы мүмкін. Ертедегі ортақ құқық талпыныстарды жазаламады; 1784 жылғы b. Rex v. Scofield ісіне дейін талпыныс құқығы ортақ құқықпен мойындалған жоқ. Құқықтық тұрғыдан алғанда, талпыныс қылмысының мәні – айыпталушының толық қылмыстың *actus reus* (латын тілінде "күнәлі әрекет") жасауын іске асыра алмауы, бірақ осы толық қылмысты жасауға тікелей және нақты ниетінің болуында. Қылмыстық жауапкершілікті белгілеудің жалпы қағидасы – тиісті уақытта *mens rea* ("күнәлі ой") қоса берілген *actus reus*-ті дәлелдеу (келісім және қатаң жауапкершілік қылмыстары ерекшелік ретінде қарастырылады).

Қылмысқа әрекет етудің actus reus (күнәлі актісі)

Қатысудың қылмыстық құрамының орын алғандығы туралы мәселе сот алдындағы қазылардың шешуіне беріледі, олар судьяның заң туралы берген нұсқауларын тыңдағаннан кейін. Ортақ құқық бойынша бұрынғы сот шешімдері қылмысқа тікелей байланысты немесе жақын болған әрекеттерді, жай ғана дайындық шараларынан ажырату үшін қолданылады. Дегенмен, кейде жай ғана дайындық әрекеттері мен жоспарды іске асыруға қатысты әрекеттер арасындағы шекараны анықтау қиын. Қылмыскерлер әдетте мақсаттарына жету үшін бірнеше қадамнан өтеді. Қылмыстың іске асырылуының кейбір кезеңдері толық қылмыстан тым алыс болуы мүмкін. Мысалы, болашақ құрбанды бірнеше күн бақылау, оның күнделікті әдеттерін анықтау, немесе қажетті құрал-жабдықтар сатып алу үшін дүкенге бару. Бірақ қылмыскер қылмыстың іске асырылуына қаншалықты жақындаса, қоғам үшін оның қауіптілігі соншалықты артады. Полиция үшін бұл өте маңызды мәселе, себебі олар адамды тұтқындау арқылы қауіптің алдын алу үшін қашан араласуға болатынын білуі керек. Бұл қиын саяси мәселе. Бір жағынан, мемлекет азаматтарын қорғауға мүдделі. Бұл үшін мүмкіндігінше ертерек тұтқындау қажет. Алайда, көптеген мемлекеттер жеке адамның бостандығын мойындайды және тек заңды бұзған адамдар ғана тұтқындалуы керек деп санайды. Қылмыскер қылмысты жасау алдында кез келген уақытта пікірін өзгерте алатындықтан, мемлекет ниеттің іске асырылатынына көз жеткізу үшін соңғы мүмкіндікке дейін күтуі керек.

АҚШ-тың үлгілік қылмыстық кодексі

АҚШ-тың Үлгілік қылмыстық кодексі бойынша, сотталушының әрекет етуге қастандық жасауы үшін, олар "қылмыстың жасалуымен аяқталуы жоспарланған іс-әрекет бағытында маңызды қадам жасауы" керек (MPC 5.01(1)(c)).

Мүмкін еместік мәселесі

"Фактикалық мүмкін емес жағдай" және "заңдық мүмкін емес жағдай" арасында айырмашылық бар. Фактикалық мүмкін емес жағдай сирек қорғаныс болып табылады. Полицияның стандартты стратегиясы – күдікті қылмыскерлерді азғыру үшін агент провокаторды пайдалану. Кейбір елдерде, құпия операциялар нәтижесінде алынған дәлелдер қабылданбайды. Дегенмен, жасырын полиция қызметкерлері қылмыстық әрекетті әшкерелеу үшін заңсыз есірткі немесе қару сияқты нақты немесе жалған контрабанданы сатады. Кейбіреулер жалған материалды пайдалануды қылмыскерді ұстаудың сәл қауіпсіз жолы деп санайды, өйткені нақты контрабанданың қате қолға түсуі мүмкін. Бірақ егер нақты контрабанда болмаса және толық құқық бұзушылықтың *actus reus* – тыйым салынған материалдарды "иелену" болса, онда қылмыстық иелік болуы мүмкін емес. Осы жағдайда, толық құқық бұзушылықты жасау мүмкін емес болғанда, иеленуге талпыныс болуы мүмкін бе? Жауап: нақты қателіктерге байланысты қорғаныс көбінесе қабылданбайды, мысалы, *People v. Lee Kong* және *State v. Mitchell* істерінде көрсетілгендей.

Англия мен Уэльс

1981 жылғы қылмыстық талпыныстар туралы заңның 1-тарауының 2-тармағы, егер фактілер 1-тарауының 3-тармағына сәйкес, айыпталушы заң бұзуға дайын екеніне сеніп, тиісті толық қылмыс жасауға ниеттенсе, қылмыстың жасалуы мүмкін болмаған жағдайда да, осы заң қолданылады. Бұл Лордтар палатасының Хаутон мен Смит ісіндегі шешіміне қайшы келеді, онда қылмыс фактілік немесе құқықтық тұрғыдан орындалуы мүмкін болмаса, бұл жақсы қорғаныс болып есептелген. Заңдағы бұл өзгеріс ерте тұтқындау кезінде туындауы мүмкін проблемаларды болдырмайды, себебі полиция күзетінде толық қылмыс жасау өте қиын. Сонымен қатар, қолданылған құралдар жеткіліксіз болғандықтан сәтсіз аяқталған (мысалы, құрбанды улауға тырысса да, берілген доза зиянсыз болып шықса, немесе алдауға ниеттенген адамды алдамаған жалған мәлімдеме жасаса) және қалтасы немесе әмианы бос болған ұры да енді айыпталуы мүмкін.

Қылмысқа әрекет ету фактісі

Ниет – әрекеттің мәні. Тек тікелей және нақты ниет ғана сотталуға негіз болады. Абайсыздық – жеткілікті кінәлі ниет емес. Яғни, айыпталушы өзінің мүмкіндіктері шегінде толық қылмысты жасауға шешім қабылдауы керек. Дегенмен, ниет ауыстырылуы қолданылады. Мысалы, егер Алиса Бобты тапаншамен өлтірмек болса, бірақ оқ кездейсоқ қателесіп, Кэрол қаза болса, онда Алиса Кэролды өлтіргені үшін және Бобты өлтіруге талпынғаны үшін кінәлі болады. Басқа жағдайда, егер Алиса Бобты қорқытуды ниеттенсе, бірақ оқ қасақана Бобты өткізіп, Кэрол қаза болса, Алиса Бобқа шабуыл жасағаны үшін кінәлі болуы мүмкін, бірақ кісі өлтіруге талпынбаған, егер Алиса осы қорқыныш Бобты өлтіруге жеткізеді деп ойламаса. Алиса Кэролды өлтіргені үшін кінәлі ме, жоқ па, бұл нақты жағдайлар мен Алисаның болжаған нәрселеріне байланысты. Талпыныс жасағаны үшін жаза көбінесе жасалмақ болған қылмыстың жазасына байланысты болады (мысалы, айыппұлдың жартысы немесе түрме мерзімінің жартысы). Кейде қылмыстың "жай-күйі" үшін абайсыздық жеткілікті. Зорлауға талпыныс жасағаны үшін жауапкершілікке тартылу үшін айыпталушының келісімсіз жыныстық қатынасқа түсу ниеті болуы міндетті емес, келісімнің жоқтығына қатысты абайсыздық жеткілікті (R v Khan). Сол сияқты, ауыр өртке қастандық жасауға талпыныс жасағанда, адам өміріне қатысты абайсыздық жеткілікті (A G's Reference #3 1992).

Англия

Англия заңына сәйкес, R v Walker and Hayles (1990) 90 Cr. App. R. 226 ісі алдын ала болжауға негізделген ниетті сотқа тану туралы мәселені қарастырады. Сотталушылар құрбанын үшінші қабаттан лақтырып жіберді және оларға адам өлтіруге талпыныс жасау айыбы тағылды. Төреші қазылар алдына егер құрбанның қаза болу ықтималдығы жоғары болса және сотталушылар осы іс-әрекеттің нәтижесінде құрбанның қаза болатынын «жақсы білген» жағдайда, олар ниеттілік туралы шешім қабылдай алатынын түсіндірді. Апелляциялық сот «өте жоғары ықтималдық» туралы сілтемеді дұрыс бағыттан жаңылысқандық деп танымады, бірақ Ллойд ЛЖ сирек жағдайларда, егер алдын ала болжауды қамтитын кеңейтілген нұсқау қажет болса, соттар жоғары ықтималдыққа қарағанда нақты сенімділікті сынақ ретінде қолдануы керек екенін айтты (сондай-ақ, R v Woollin [1998] 3 WLR 382 (HL) ісін қараңыз).

Америка Құрама Штаттары

Жалпы, АҚШ-тағы әрекет ету әрекетінің құрамындағы кінәлік жағдай екі бөлікке бөлінеді: 1) күдікті әрекет ету әрекетінің құрамындағы қылмыстық әрекетті жасауға ниеттенуі керек; және 2) күдікті бұл әрекетті мақсатталған қылмысты жасаудың нақты ниетімен орындауы керек. Бір оқ жүргізушіні өлтірді, ал қалғандары жүргізушіге немесе екі жолаушының екеуіне де тимеді. Дегенмен, қылмыстық әрекеттерден бас тарту, егер сотталушы күтпеген қарсылыққа (мысалы, құрбандардан), қылмысты аяқтау үшін қажетті құралдың жоқтығын анықтауға немесе тұтқындалу ықтималдығын арттыратын немесе қылмысты сәтті аяқтау ықтималдығын азайтатын басқа да жағдайларға (мысалы, полицияның жақынға келуі) байланысты болса, толық және ерікті болып табылмайды. Сотталушы қылмыстық жоспарды кейінге қалдырса, бас тарту жарамсыз болып саналады. Ұлғайтылған қылмыстық кодекске сәйкес, сотталушы (1) қылмыс жасауға тырысудан бас тартса немесе қылмыстың жасалуын болдырмаса және (2) оның мінез-құлқы қылмыстық мақсаттан толық және ерікті түрде бас тартуды көрсетсе, кінәлі емес деп танылады (ҰҚК § 5.01(4)). Алайда, бас тарту, егер себептерінің бірі немесе бір бөлігі келесілермен байланысты болса, толық емес болып саналады: Олар қылмыстық әрекетті тиімдірек уақытқа немесе басқа, бірақ ұқсас мақсатқа немесе құрбанға ауыстырады. Олар тек қана анықталу немесе тұтқындалу ықтималдығын арттыратын жағдайларға ғана ден қояды. Олар қылмысты жасауды қиындататын жағдайлардың өзгеруіне ден қояды.

Өлтіру

Қараңыз: Қастандық жасауға талпыныс.

Адам өлтіру

Көрдіңіз бе?

Зорлау

Көрдіңіз бе?