Жозель Росхаймдық: Германия және Польша еврейлерінің қорғаушысы

Кіріспе

Неміс раввині және қауым басшысы (шамамен 1480–1554)
Росхаймдық Йозель (сондай-ақ: Joselin, Joselmann, Yoselmann, Josel von Rosheim, Joseph ben Gershon mi Rosheim, немесе Joseph ben Gershon Loanz; шамамен 1480 – 1554 жылдың наурызы) қасиетті Рим императоры Максимилиан I және Карл V билік кезінде Германия мен Польша еврейлерінің басты қолдаушысы ("штадлан") болды.

Еврейлер арасындағы оның беделі, және қасиетті Рим империясы ішінде оның өзі және еврейлер үшін қорғаулы мәртебесі, бір жағынан оның адвокат ретіндегі шеберлігіне, екінші жағынан императордың шығындарын қаржыландырудағы еврейлердің рөліне байланысты болды. Росхаймдық Йозель Эльзастағы еврейлер тарихының маңызды тұлғасы болып қалады.

Отбасылық негіздер

Оның ата-бабаларының бірі - император Фредерик III-нің жеке дәрігері, медициналық жетістіктері үшін құрметке ие болған Якоб бен Иехиел Лонс, сондай-ақ белгілі гуманист, заңгер және философ Йоханнес Рёхлиннің еврей тілі сабақтарын берген ұстазы. Бұл ата-бабаға көрсетілген құрметке қарамастан, оның отбасы тарихы осы дәуірдегі яһудилердің осал жағдайын көрсетіп тұрады. 1470 жылы оның әкесінің үш бауыры, оның ішінде раввин Элиас, Эдингенде қудаланды, сегіз жыл бұрын Суккот мерекесінде ритуалдық кісі өлтірді деген айыппен императордың алдына әкелінді. Сондай-ақ 1470 жылы Жозельдің әкесі Гершон Обернхайм (Обернай) қаласына қоныстанды. 1476 жылы қаланың барлық еврей қауымымен бірге отбасы (швейцариялық жалдамалы әскерлердің қуып шабуынан) Хагенауға қашып кетті, және Жозель сол жылы немесе оған жақын уақытта осы қалада дүниеге келді.

Ерте өмір

Жозельдің балалық шағы мен жастық кезеңі туралы ештеңе белгілі емес. Жас шағында ол Төменгі Эльзас еврейлерінің сарайында раввин қызметін атқарды, сондай-ақ саудагерлікпен және ақша қарыздаумен айналысып, күнкөріс жасады. Осы үш қызмет оның өмірінде өзгеріссіз қалды. Әлі жас кезінде ол дінтастарының әл-ауқаты үшін жұмыс істеді, ал Иоганнес Пфефферкорнның қастандық жоспарларын оның ықпалымен тоқтатуға көмектескенін айтады. Майкл Жозельдің Страсбург қаласынан Лютердің еврейге қарсы бағытталған еңбектерін сатуға тыйым салу туралы өтініш білдіргенін жазады. Олар бастапқыда бас тартты, бірақ Хохфельдендегі лютеран пасторы уағызында, оның паштары еврейлерді өлтіруі керек деп мәлімдеген соң, өз шешімдерін қайта қарастырды.

Лютердің айыптауларының жалған екендігі

Сол жылы Жозель Гессен яһудилерінің Буцердің бір парақшасынан көп қудалауға ұшырағанын естіді. Сондықтан ол яһуди дінін қорғау үшін иврит тілінде, діндес бауырларының күңкейгенін басу үшін, әр сенбі күні синагогта оқылатын сөз жазды. Страсбург судьясы христиан дініне шабуылдар қорғанысқа енген деп білдірген соң, Жозель оған сөздердің сөзбе-сөз аудармасын жіберді. Көп ұзамай Жозель 1543 жылы "Яһудилер және олардың жалғандары" (Von den Juden und Ihre Lügen) атты өте жалақы кітапшасын жариялаған Лютердің өзіне қарсы яһудилерді қорғауға мәжбүр болды. Жозель Лютердің талаптарын Страсбург судьясына жолданған ұзын петициямен жоққа шығарды, ал судья Лютердің кітабын қайта басып шығаруға тыйым салды. 1541 жылы Жозель Регенсбург рейхстагында "неміс жеріндегі яһудилердің басшысы" ретінде пайда болды және яһудилерге ақша операцияларын жүргізуге тыйым салатын қауіпті жарлықты болдырмауға жетті. 1544 жылдың сәуір айында ол Шпейер рейхстагында (императорлық диета) императордан яһудилерге артықшылық алуға қол жеткізді, оған олар христиандарға қарағанда әлдеқайда жоғары пайыздық мөлшерлеме алуға рұқсат берілді, себебі олар соңғыларына қарағанда әлдеқайда жоғары салық төлеуге міндетті болды, бірақ оларға барлық қолөнер мен жерді өңдеуге тыйым салынды. Сонымен қатар Жозель француз соғысының шығындарына (француздар осы уақытта түріктермен одақтас болған) неміс яһудилерінің атынан императорға 3000 флорин төледі. Жоғарыда аталған Шпейер қорғау хатында император ритуалдық кісі өлтіру айыптамасын мақұлдамады және жеткілікті дәлелсіз бұл қылмыс үшін ешбір яһудиді түрмеге жаппай немесе соттамауға бұйырды. Жозель бұл бұйрықты алуға асықты, өйткені 1543 жылы Вюрцбургте ритуалдық кісі өлтіруде айыпталған бес яһуди тұтқындалып, азапталды. Осы тұтқындардың жағдайы үшін жеке араласып, Жозель императордан оларға кешірім алды. 1546 жылы Жозельге Смалькалдия соғысы кезінде көп зардап шеккен неміс яһудилерінің барлық қауымы үшін араласуға шақырылды. Императордың ықпалды кеңесшісі Гранвелла арқылы Жозель әскерге императорлық бұйрық пен яһудилерге жағдай жасау үшін христиан халқына мандат алды, осылайша олар соғыс кезінде мазаланбады. Олардың алғысын білдіру үшін Жозель яһудилерге императорлық әскерге өтетін жерде азық-түлікпен қамтамасыз етуді бұйырды. Жозельдің императорға осы және бұрынғы қызметтері үшін көрсеткен үлкен еңбегіне ризашылық білдіріп, Карл V 1548 жылы Аугсбургте Жозель мен оның отбасы үшін қауіпсіз өтуді жаңартты, осылайша олар Германия империясы бойынша еркін жүріп-тұру және яһудилерге тұруға рұқсат етілген жерде еркін тұру құқығын алды. Осылайша Жозельдің өмірі мен мүлкі ерекше императорлық жарлықпен қорғалды. Өмірінің соңғы жылдарында да Жозель Карл V-ке көмектесе алды. 1552 жылы ол Инсбруктегі императорға арнайы елші арқылы Саксониялық Мориц Тирольді басып алуға ниеттенгені туралы ескерту жіберді, осылайша император соңғы сәтте қашуға мүмкіндік алды. Рабби Иосиф Ханның "Йосиф Омец" авторының әйелі және олардың немересі, "Нохег Катзон Йосеф" авторы Рабби Иосиф Косман. Оның өмірбаянын "Росхаймнан келген Рабби Жозельман" деп атаған раввин доктор Маркус (Меир) Леман, 1800 жылдардың соңындағы раввин және жазушы жазған. Оның кітабында Р. Жозельманның күнделігінің көп бөлігі де бар. Бұл еңбек екі рет ағылшын тіліне аударылды, екіншісі қысқартылған нұсқада.

The same year Josel heard that the Hessian Jews had to suffer many persecutions because of a pamphlet by Bucer. He therefore wrote a defense of Judaism in Hebrew, to be read in synagogue every Sabbath for the comfort of his coreligionists. The magistrate of Strasbourg having expressed the belief that attacks on Christianity were contained in the defense, Josel had a verbatim translation made and sent to him. Soon Josel had to defend the Jews against the attacks of Luther himself, who in 1543 had published a very spiteful pamphlet, titled Von den Juden und Ihren Lügen (On the Jews and Their Lies), which had led to harsh treatment of Jews in various Protestant districts. Josel refuted Luther's assertions in a voluminous petition to the magistrate of Strasbourg, and the latter thereupon inhibited a new edition of Luther's book. In 1541 Josel appeared as "chief of the Jews in the German lands" at the Reichstag of Regensburg, and succeeded in averting a dangerous edict which would have forbidden the Jews to engage in any monetary transaction. In April 1544 he succeeded at the Reichstag (imperial diet) of Speyer in obtaining a Great Privilege of the Jews from the emperor, wherein they were expressly allowed to charge a much higher rate of interest than the Christians, on the ground that they had to pay much higher taxes than the latter, though all handicrafts and the cultivation of land were prohibited to them. At the same time Josel paid to the emperor in the name of the German Jews a contribution of 3,000 florins toward the expenses of the French war (the French having at this time allied with the Turks). In the Speyer letter of protection, referred to above, the emperor disapproved of the accusation of ritual murder, and he ordained that no Jew should be put in prison or sentenced for this crime without sufficient proof. Josel was anxious to obtain this order because in 1543 at Würzburg five Jews accused of ritual murder had been imprisoned and tortured. After having personally interceded in favor of these prisoners Josel at length obtained their pardon from the emperor.</ref>

In 1546, Josel was called upon to interfere in behalf of the whole body of German Jews, who suffered much during the Smalkaldic war. Through Granvella, the influential counselor of the emperor, Josel obtained an imperial order to the army and a mandate to the Christian population in favor of the Jews, so that they were not molested in the course of the war. As a proof of their gratitude Josel caused the Jews to provide the imperial army with victuals wherever it passed. In recognition of the great services rendered by Josel to the emperor on this occasion and previously, Charles V renewed at Augsburg in 1548 the safe conduct for Josel and his family, which thereby received the right of free passage throughout the German empire and free residence wherever Jews were allowed to live. Josel's life as well as all of his belongings was thus protected by a special imperial order. Even in the last years of his life Josel was able to make himself useful to Charles V. In 1552 he sent to the emperor at Innsbruck by a special messenger a warning that Elector Moritz of Saxony intended to invade Tyrol, and the emperor was thus enabled at the last moment to effect his escape. the wife of Rabbi Joseph Hahn, author of the Yosif Ometz, and their grandson Rabbi Joseph Kosman, author of Noheg Katzon Yosef. A biography of his life, titled ”Rabbi Joselman of Rosheim” was written by Rabbi Dr. Marcus (Meir) Lehmann, a Rabbi and prolific writer in the late 1800s. His book also includes much of R. Joselman's diary. This work has been translated into English twice, the second time abridged.

Әдеби қызмет

Өзінің белсенді өмірінде Жозель Тораны, діни әдебиеттерді оқуға әрдайым уақыт табады. Ол апологетикалық памфлеттерінен басқа, бірнеше діни және этикалық еңбектер жазды, олардың бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Оның ең маңызды кітаптарында 1547 жылға дейінгі өміріндегі маңызды оқиғалар туралы (толық емес) хабарламалар бар, әсіресе оның қоғамдық қызметіне қатысты жайттар. Олар сол жылдан кейін жазылған секілді.

Көркем шығармалардағы бейнелеу

Жозель – 1892 жылы Авраам Голдфаден жазған «Мелитс Йошер: Рабби Йозельман, немесе Альзас Декреті» атты идиш операсындағы басты кейіпкер болды.