1904 жылғы Ресей-Жапон соғысы: Шахо шайқасы

Кіріспе

1904 жылы орыс-жапон соғысының шайқасы

Шахо шайқасы (沙河会戦 (Saka no kaisen), Сражение на реке Шахе) – орыс-жапон соғысының екінші ірі құрлық шайқасы. Ол Маньчжуриядағы Ляоян қаласының солтүстігінде, Қытайдың Қиыр Шығыс темір жолының Мукден-Порт-Артур тармағы бойындағы Шахо өзені маңында 60 километрге жуық (37 миль) фронт бойынша жүрді.

Өмірбаян

Ляоян шайқасынан кейін Маньчжуриядағы орыс әскерлерінің бас қолбасшысы генерал Алексей Куропаткиннің жағдайы күнден-күнге нашарлап бара жатты. Куропаткин жаңадан салынған Транссибір темір жолымен жеткізілген күштерді алу үшін патша Николай II-ге Ляоян шайқасындағы жеңісі туралы хабарлаған, бірақ әскерлерінің рухы төмен еді, ал Порт-Артурдағы қоршаудағы орыс гарнизоны мен флоты қауіпте болды. Егер Порт-Артур түсетін болса, генерал Ноги Маресуке басқаратын Үшінші армия солтүстікке жылжып, басқа жапон әскерлерімен бірігіп, жапондықтарға санда басымдыққа ие болуға мүмкіндік беретін еді. Соғыстың бағытын өзгерту қажет болғанымен, Куропаткин қыс жақындап келе жатқаны және нақты карталардың жетіспеуіне байланысты Мукденнен тым алысқа жылжуға тартынды. Фельдмаршал Ояма Ивао басқаратын жапон әскерлері 170 мың адамнан және 170 батальоннан тұратын, олар шығыста генерал Куроки Тамемотоның 1-ші армиясы, батыста генерал Оку Ясукатаның 2-ші армиясы, орталықта генерал Нозу Мичицураның 4-ші армиясы және төрт резервтік бригададан құралған. Орыс әскерлерінде 210 мың адам және тоғыз корпус (261 батальон) болды, олар генерал Александр фон Бильдерлингтің Батыс жасағы, генерал-лейтенант Георгий Стакельбергтің Шығыс жасағы және резервтерден, соның ішінде генерал-лейтенант Феофил Мейендорфтың Бірінші Еуропалық армия корпусы, генерал-лейтенант Николай Зарубаевтың Төртінші Сібір армия корпусы, генерал-лейтенант Соболевтің Алтыншы Сібір армия корпусы және генерал-лейтенант Павел Мищенконың Байкал аръяғы казак бригадасы кірді. Орыс әскерлерінің жоспары Мукденнің оңтүстігіндегі Шахо өзенінде Стакельбергтің Шығыс жасағымен жапондықтардың оң қанатын бұрып, Ляоянға қарсы шабуыл жасау арқылы жапондықтардың ілгерілеуін тоқтату болды. Сонымен қатар, Бильдерлингтің Батыс жасағы оңтүстікке жылжып, Курокидің IJA 1-ші армиясын қиып тастауға тиіс болды. Орыс әскерлерінің оң және орталық жақтары үшін Ляоянға дейінгі жер тегіс, ал сол жақтары үшін төбелі болды. Бұрынғы шайқастардан айырмашылығы, биік каолианг егістіктері жиналғандықтан, жапондықтарға жасыру мүмкіндігі берілмеді.

After the Battle of Liaoyang the situation for General Alexei Kuropatkin, Commander in Chief of the Russian armies in Manchuria became increasingly unfavorable. Kuropatkin had reported a victory at Liaoyang to Tsar Nicholas II in order to secure reinforcements brought in by the newly completed Trans Siberian Railroad, but the morale of his forces was low, and the besieged Russian garrison and fleet at Port Arthur remained in danger. Should Port Arthur fall, General Nogi Maresuke's Third Army would be able to move northward and join other Japanese forces, enabling the Japanese to achieve numerical superiority. Although he needed to reverse the tide of the war, Kuropatkin was reluctant to move too far from Mukden due to the approach of winter, and the lack of accurate maps. The Japanese forces commanded by Field Marshal Ōyama Iwao consisted of 170,000 men in 170 battalions, organized into the Japanese 1st Army (General Kuroki Tamemoto) in the east, 2nd Army (General Oku Yasukata) in the west, and 4th Army (General Nozu Michitsura) in the center, and four reserve brigades. The Russian forces had 210,000 men in nine corps (261 battalions), organized into the Western Detachment (General Alexandr von Bilderling), Eastern Detachment (Lieutenant General Georgii Stackelberg) and reserves, including the First European Army Corps (Lieutenant General Feofil Meyendorf), Fourth Siberian Army Corps (Lieutenant General Nikolai Zarubaev), Sixth Siberian Army Corps (Lieutenant General Sobolev) and the Trans Baikal Cossack Brigade (Lieutenant General Pavel Mishchenko). The Russian battle plan was to block the Japanese advance at the Shaho River south of Mukden by turning the Japanese right flank and counterattacking towards Liaoyang with Stackelberg's Eastern Detachment. Simultaneously, Bilderling Western Division was to move south and to cut off Kuroki's IJA 1st Army. The terrain was flat all the way to Liaoyang for the Russian right flank and center, and hilly for the left flank. Unlike previous engagements, the fields of tall kaoliang grains had been harvested, denying the Japanese concealment.

Шайқас

Соғыс 1904 жылғы 5 қазанда басталды, орыс Батыс жасағы ашық даламен оңтүстікке қарай жылжып, 7 қазанда Шли өзенінің жағалауына жетті. Ресейдің Шығыс жасағы да таулы жерлер арқылы оңтүстікке қарай жылжып, 8 қазанда Бианюпуса ауылына жетті. Куропаткин Ояманың Ляоянға қарсы басты шабуыл Батыс жасақтан екен деп ойлайтынын, ал оның негізгі күші шын мәнінде тауларда жасырынып жүрген Шығыс жасағы екенін сезінеді деп санады. Бұл алдамшылық бастапқыда жұмыс істеді, Ояма генерал Курокидің жағдайды дұрыс бағалауын қабылдауға асықпады, бірақ 9 қазанда шайқаста қаза тапқан орыс офицерінің денесінен генерал Стакельбергке арналған Куропаткиннің жазбаша бұйрығының көшірмесі табылды. 10 қазанда Ояма орыс шебінің ортасына бағытталған жапондықтардың ірі қарсы шабуылын бастауға бұйрық берді. Жапондықтардың жоспары Курокидің IJA 1-ші армиясын Стаккельберг күштерін ұстап тұру үшін пайдалану болды, ал IJA 2-ші және IJA 4-ші армиялары Куропаткин күшін толық жинамас бұрын Билдерлингтің Батыс дивизиясына шабуыл жасау керек еді. Орыстар шығыста ауыр қатысуларға ұшырады және батыста кері шегінді, бұл Куропаткинді резервінің бір бөлігін Орталық жасаққа жіберуге мәжбүр етті. Бұл Орталық жасақ Бірінші Еуропалық армия корпусы мен Төртінші Сібір армия корпусынан құралды. IJA 4-дивизиясы 11 қазанда орыс оң фланкіне сәтті шабуыл жасап, Билдерлингті одан әрі шегінуге мәжбүр етті. Сол фланқта Стакельберг Яньтай көмір кеніштері маңында IJA 12-ші дивизиясына шабуыл жасады және түнге дейін 5000 қаза тапты. IJA 12-ші дивизиясы одан да көп адамнан айырылды, бірақ өз орнын ұстады. 12 қазанда Ояма ханзада Кан'ин Котохитоның IJA 2-ші кавалерия бригадасына орыс сол фланкіне шабуыл жасауға бұйрық берді. Орыс әскері сол фланқта да кері шегінуге мәжбүр болды. Ресейлік операцияларға Куропаткиннің генералдарына сенімсіздігі кедергі келтірді, ол көбінесе Стакельберг пен Билдерлингке хабарламай тікелей төменгі шендегілерге бұйрықтарды жіберді. Ол сондай-ақ далалық телефон желісін пайдаланудан бас тартты, сондықтан бұйрықтар курьер арқылы көбінесе бірнеше сағатқа жетті. Өзеннің оңтүстік жағалауында жапондықтар Санкайсеки сан ("Үш тас төбе") деп атаған кішкентай қырат болды. Оның биіктігі 100 фут болса да, Мұқденнің оңтүстігіндегі даланың кең көрінісін ұсынып, орыстар үшін стратегиялық маңызды деп есептелді, олар оны 9 қазанда басып алған. 12 қазан күні түнде IJA 10-дивизиясы түнгі шабуыл жасап, 13 қазан күні таңертең қарсылыққа қарамастан төбені басып алды. 13 қазанның таңында Стакельберг Куропаткиннің батысқа шабуыл жасау туралы өтінішін қабылдамауынан кейін Шығыс жасағын солтүстікке қарай шегінуге кірісті. Ояма генерал-лейтенант Уэда Арисаваны IJA 5-ші дивизиясымен Стакельбергті қоршауға сәтсіз әрекет жасады. 14 қазанға қарай жапондықтар Шахо өзенінің оңтүстік жағалауына өтіп, IJA 2-ші армиясы орыс шебін бұзып өтті. Орыстар ретті түрде шегінуге қол жеткізді, көбінесе шегінуді қамтамасыз еткен Алтыншы Сібір армия корпусының құрбандығы арқасында. Санкайсекисан (орыстар "Бір ағаш төбе" деп атады) маңындағы жапондық артиллериясы орыс фланкіне қауіп төндіргендіктен, Куропаткин оны кез келген құнмен қайтарып алуға бұйрық берді. Орыстар 16 қазан күні түнде төбенің екі жағынан шабуыл жасап, 17 қазанға дейін оны қайта басып алды. Содан кейін Куропаткин шабуылды тоқтатты, екі тарап та алдағы қысқа дайындалуды бастады, бекіністер салып, бір-бірінен бірнеше метр қашықтықта орларды қазды.

The battle began on 5 October 1904, with the Russian Western Detachment moving south across open terrain within minimal opposition, reaching the banks of the Shli River on 7 October. The Russian Eastern Detachment also moved south through mountainous terrain , reaching the hamlet of Bianyupusa on 8 October. Kuropatkin gambled that Ōyama would perceive that the Western Detachment moving down the plains was the main thrust against Liaoyang, whereas his main strike force was actually the Eastern Detachment moving in the concealment of the hills. The ruse initially worked, and Ōyama was reluctant to accept General Kuroki's assessment of the true situation until a copy of Kuropatkin’s written orders to General Stakelberg were discovered on the body of a Russian officer killed in a skirmish on 9 October. On 10 October, Ōyama ordered a major Japanese counter offensive aimed at the center of the Russian line. The Japanese battle plan was to use Kuroki’s IJA 1st Army to pin down Stackelberg’s forces while striking hard against Bilderling’s Western Division with IJA 2nd and IJA 4th Armies in flanking maneuvers before Kuropatkin could bring it up to full strength. The Russians suffered heavy casualties in the east and were pushed back in the west, forcing Kuropatkin to commit part of his reserves into a Central Detachment to fill in the gap created. This Central Detachment was made from the First European Army Corps and Fourth Siberian Army Corps. The IJA 4th Division successfully turned the Russian right flank on 11 October, forcing Bilderling to retreat further. On the left flank, Stackelberg attacked the IJA 12th Division near the Yantai coal mines, and by nightfall had taken 5000 casualties. The IJA 12th Division had lost even more men, but held its ground. On 12 October, Ōyama ordered Prince Kan'in Kotohito's IJA 2nd Cavalry Brigade against the Russian left flank. The Russians were forced back on the left flank as well. Russian operations were hampered by Kuropatkin's distrust of his generals, and often dispatched orders directly to their subordinates without informing Stackelberg or Bilderling. He also refused to use the field telephone system, so the orders often took several hours to reach their destination by courier. On the south bank of the river was a small ridge called Sankaiseki san ("Three Rock Hill") by the Japanese. Although only 100 feet tall, it commanded a wide view of the plains south of Mukden and was regarded as strategically important by the Russians, who had occupied it on 9 October. On the night of 12 October, the IJA 10th Division made a night assault and had taken the hill by early morning of 13 October over stiff opposition. Also by the morning of 13 October, Stackelberg began to retreat the Eastern Detachment northward after Kuropatkin had refused his request to attack to the west instead. Ōyama committed part of his reserve Lieutenant General Ueda Arisawa with the IJA 5th Division – in an unsuccessful attempt to cut Stakelberg off. By 14 October, the Japanese had moved across the southern bank of the Shaho River, and the IJA 2nd Army had broken through the Russian lines. The Russians managed to retreat in order, largely through the sacrifice of the Sixth Siberian Army Corps, which took many casualties rear guarding the retreat. As Japanese artillery on Sankaisekisan (called "One Tree Hill" by the Russians) threatened the Russian flank in their retreat, Kuropatkin ordered that it be retaken at all costs. The Russians attacked during the night of 16 October from both ends of the ridge, and had succeeded in taking it by 17 October. Kuropatkin then called off the offensive, and both sides began preparations for the upcoming winter by building fortifications and digging trenches, in some places only a few meters apart.

Салдары

Екі апталық шайқастан кейін, шайқас стратегиялық тұрғыдан шешілмей аяқталды. Тактикалық жағынан алғанда, жапондықтар Мукденге қарай 25 шақырымға жылжыды, бірақ одан да маңыздысы, олар үлкен ресейлік қарсы шабуылды тоқтатты және Порт-Артурды құрлықтан босатуға болған үміттің бәрін жойды. Ресейліктердің жалпы шығыны 41 350 адамды құрады, оның ішінде 11 000-ы қаза тапты, тұтқынға алынды немесе жоғалып кетті. Жапондықтардың шығыны 20 345 адамды құрады, оның ішінде 4 000-ы ғана қаза тапты немесе жоғалып кетті. Ресейлік шабуыл сәтсіз аяқталғанмен, Куропаткин жапондықтардан «Бір ағаш төбесін» қайтарып алғанын патшаға жеделхат жіберу үшін сылтау ретінде пайдаланды, онда ресейлік жеңіс туралы хабарлады. 25 қазанда патша Евгений Алексеевті қолбасшылықтан алып тастап, Куропаткинге Ресей әскерлерінің толық әскери қолбасшылығын жүктеді. Транссибір темір жолының ашылуымен туған мүмкіндіктерге қарамастан, Куропаткин шығынға қарамастан, шайқасты жалғастыруға дайын болған жоқ. Ал жапондықтар ахуалды пайдалана алмады, Мукденге жасаған шабуыл тоқтатылды, екі тарап та Сандепу шайқасына (Хейкутай) дайындала бастады.