Кіріспе

Бұл мақалада Аделаиданың тарихы, аймақтағы алғашқы адам қызметінен бастап 20 ғасырға дейінгі кезеңге дейін егжей-тегжейлі баяндалады. Аделаида – 1836 жылы жоспарланған және салынған қала, Оңтүстік Австралияның астанасы.

Британдықтардың колония құруға дайындығы

Британдық командир Мэтью Флиндерс пен француз капитаны Николя Бодин Австралия құрлығының оңтүстік жағалауын, кейінірек Порт-Аделаида өзені деп аталатын шығанақты қоспағанда, дербес картаға түсірді. 1802 жылы Флиндерс Маунт Лофти тауына ат қойды, бірақ қазіргі Аделаида аймағының көп бөлігін сипаттамады. 1830 жылы Чарльз Стюрт Мюррей өзенін зерттеді және оның қысқаша көрген көрінісінен әсер алды, кейіннен былай деп жазды:
"Көруім асығыс болғанымен, менің көзім ешқашан көлдің (Александрина көлі) және Сент-Винсент шығанағының арасындағы кеңістіктегідей, жақсы үміт беретін немесе қолайлы жағдайға тап болған емес, және Баркер тауынан солтүстікке қарай көзге көрінбейтін шекарасыз созылып жатыр". Нью-Саут-Уэльс губернаторы Ральф Дарлинг жіберген капитан Коллет Баркер 1831 жылы Стурттың ұсынысы бойынша аймақты толық зерттеу жүргізді. Мюррей өзенінің сағасына жүзіп өткеннен кейін Баркерді Нгарринджери тайпасының адамдары өлтірді. Осыған қарамастан, оның егжей-тегжейлі зерттеуі Стуртты 1833 жылғы есебінде былай деп қорытынды жасауға итерді:
"Нью-Голландияның оңтүстік жағалауында отарлаушылар сәттілікке үмітпен баруға болатын жер табылыпты. Сент-Винсент шығанағының шығыс жағалауына қонғандардың барлығы оның топырағының құнарлы және жайылымдарының мол екендігіне келіседі".

Эдвард Уэйкфилд

Ұлыбританияда Эдвард Гиббон Уэйкфилд басқаратын топ, сотталғандардың еңбегіне емес, еркін қоныстануға негізделген колония құруды көздеді. Австралияның басқа колонияларындағы бұрынғы қоныстану әдістерінен туындаған мәселелерден кейін, колония құруға жүйелі көзқарас қалыптастыруға қолайлы жағдай туды. 1829 жылы түрмеде отырған Уэйкфилд жүйелі отарлау туралы бірнеше хат жазды, олар күнделікті газетте жарияланды. Уэйкфилд бұрынғы колониялардағыдай, қоныс аударушыларға тегін жер берудің орнына, жерді сатуды ұсынды. Жер сатылымынан түскен қаражат жұмысшыларды колонияға ақысыз тасымалдауға ғана жұмсалатын еді, бұл жұмысшылардың кедейлер мен қылмыскерлер емес, жауапты және білікті болуын қамтамасыз ететін еді. Жер бағасы жұмысшылар өздеріне жер сатып алу үшін жинаған ақшаларымен жұмыс күшінен ұзақ уақыт кетпеуі үшін жеткілікті деңгейде болуы керек еді.

Оңтүстік Австралия қауымдастығы

Роберт Гугер, Оңтүстік Австралия қауымдастығының хатшысы, Уэйкфилдтің теорияларын насихаттап, жобаға қызығушылық танытқан адамдардың қоғамдарын ұйымдастырды. 1834 жылы Оңтүстік Австралия қауымдастығы, Джордж Гроут, Уильям Мольсворт және Веллингтон герцогы сияқты тұлғалардың көмегімен, Британ Парламентін Оңтүстік Австралияны отарлау туралы актіні қабылдауға көндірді, бұрынғы екі ұйымның сәтсіз аяқталған әрекеттерінен кейін бұл мүмкін болды. Уэйкфилд колонияның астанасына Веллингтон деген ат беруді қалаған, бірақ король Вильгельм IV оны әйелі Аделаида Саксен-Майнингеннің құрметіне атауды жөн көрді. Британ үкіметі Оңтүстік Австралия қауымдастығы ұсынған адамдардан комиссия мүшелерін тағайындады, олардың міндеті жаңа колонияны ұйымдастыру және кемінде 35 000 фунт стерлинг сомасында жерді сату шартын орындау болды. Бұл жерлер жарияланды және бірінші қоныс аударушылар жаңа мекеніне келмес бұрын алдын ала сатып алуға арналған тапсырыстар сатылды. Денсаулығы жақсы және жақсы мінез-құлқы бар, әдетте 30 жасқа дейінгі ер және әйел жұмысшыларға тегін жол берілді. Олар өздеріне жер сатып алуға және басқаларды жұмысқа орналастыруға жеткілікті ақша жинағанша жалақымен жұмыс істеуге міндетті болды, бұл процеске кем дегенде 3-4 жыл уақыт кетті. Жер сатуға ынталандыру үшін, Аделаидадағы әрбір 80 акр (32 гектар) ауылдық жерге 1 акр (4000 м²) қалалық жер берілді (кейіннен бұл көрсеткіш 134 акрлық өлкелік учаскелерге өзгертілді). Жердің ең ірі сатып алушысы – бизнесмен және банкир Джордж Файф Ангас басқарған Оңтүстік Австралия компаниясы болды. Олар Оңтүстік Австралияның дамуы үшін жеткілікті жер сатып алып, колонияның болашақ дамуына ықпал етуді жалғастырды. Британ үкіметінің талаптары орындалғаннан кейін король Вильгельм IV Патент хаттарына қол қойды және алғашқы қоныс аударушылар мен шенеуніктер 1836 жылдың басында теңізге шықты.

Артқы балдыр

1837 жылғы 23 наурызда кетіп бара жатқанда жер сатып алған отарлаушыларға алғашқы таңдау құқығы берілді, ал қалған жерлер 2 мен 14 гинея аралығында аукционға қойылды. Бірнеше апта ішінде осы аймақтардың көптеген учаскелері 80 мен 100 фунтқа дейін сатылды, бұл жақсы көрсеткіш деп есептелді. Қаланың кадастрлық жұмысы аяқталғаннан кейін, Лайттың аз жалақы алатын және нашар жабдықталған кадастрлық тобы кем дегенде 405 км² ауылдық жерді кадастрлық сипаттаудың тағы бір ауқымды жұмысын бастауға тиіс болды. 1837 жылдың қазанында Лайттың орынбасары Джордж Кингстон Лондонға қосымша қызметкерлер мен жабдықтар сұрап қайта жіберілді, сондай-ақ Хиндмаршты қызметтен алу туралы өтініш жасады. Туберкулезге баяу ұшырап жатқан Лайт 1837 жылдың желтоқсанына дейін жұмысты аяқтауға үлкерді, сол кезде халық саны шамамен 2500 адамға жетті. 1838 жылдың маусымында Кингстон оралған кезде, кадастрлық жұмыс аяқталған еді. Лайттың өтініші қабылданбады; оның орнына ол тригонометриялық кадастрдан жылдам (бірақ сапасы төмен) жүгіру кадастрына көше алатын немесе басқаруды Кингстонға беріп, өзін жағалау кадастрымен шектей алатын. Лайт наразылық білдіріп, отставкаға кетті. Хиндмарш қызметтен алынып, 1838 жылдың 14 шілдесінде "Аллигатор" кемесімен Аделаиданы тастап кетті, ал келесі губернатор Джордж Гаулер Лондоннан "Пестонжи Боманджи" кемесімен 12 қазанда Кингскот аралдары арқылы келгенге үш ай бұрын. Оңтүстік Австралияға алғашқы қойлар мен басқа мал Тасманиядан әкелінді. 1838 жылдан бастап Жаңа Оңтүстік Уэльстен қойлар айдап әкелінді, жүн өнеркәсібі алғашқы жылдары Оңтүстік Австралия экономикасының негізін құрады. "Скваттерлер" ауыл шаруашылығы үшін қажет болғанға дейін үлкен жерлерді жалға алды. Жер кадастрлық сипатталып болғаннан кейін сатылымға қойылды, ал скваттерлер өздерінің жерлерін сатып алуға немесе басқа жерге көшуге міндетті болды. Көбінесе олар жерлерін сатылымға шыққанда сатып алатын, бұл жақсы және бос жер табу қиын болған фермерлерге қиындық тудырды. Фермаларды құру қой шаруашылықтарына қарағанда ұзаққа созылды және құны жоғары болды. Осыған қарамастан, 1860 жылға қарай бидай өсіретін фермалар оңтүстіктегі Энкоунтер-Бейден солтүстіктегі Клэр-Вэллиге дейін тарады. Қала орталық Виктория алаңының айналасында дамуы тиіс болды, ал Гроут және Король Уильям көшелерінің қиылысы болашақ дамуға орын беру үшін кеңірек жоспарланды. Бірақ даму қала жоспарындағы ең тар көшелердің екеуіне, Рандл және Хиндли көшелеріне шоғырланды, себебі олар қаланың сумен жабдықталуына және портқа тікелей жетектейтін Порт-Роудқа жақын орналасқан. Көптеген бос учаскелер 19 ғасырдың соңына дейін бос тұрды.

Қаңқа

Аделаиданың екінші губернаторы полковник Джордж Гаулер болды, ол 1838 жылдың қазан айында мемлекеттік қаржының дерлік толық болмауы, жалақысы төмен лауазымды адамдар және әлі де уақытша тұрақтарда тұратын 4000 иммигрант күйіне келді. Оған жылына 12 000 фунт стерлингке дейін шығынға рұқсат берілді, сонымен қатар төтенше жағдайларға 5 000 фунт стерлингтік қосымша несие берілді, бірақ Лондондағы Колониялық кеңсе колонияның өзін-өзі қамтамасыз етуі аса маңызды емес екенін және үкіметтік қолдауға сүйену керек деген ойды қалыптастырды. Гаулердің бірінші мақсаты ауылдық қоныстану мен ауыл шаруашылығындағы кешігулерді шешу болды. Ол Нью-Саут-Уэльстегі Стёртты өзіне бас геодезист ретінде жұмыс істеуге көндірді, ал ол осы уақытта зерттеулерді өзі бақылады. Ол жоғары жалақымен көбірек колониялық шенеуніктерді тағайындады, полиция құрды және айналағы аймақтарды зерттеуге қатысты. Порт-Аделаидада губернатор үйі, түрме, полиция казармасы, аурухана, кеден үйі және порт салынды, сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлер мен миссионерлерге арналған үйлер, полиция мен геодезистерге арналған бекеттер салынды. 1839 жылдан кейін жер бағамы төмендеді; қолма-қол ақша мен несие тапшы болды, зерттеулер жақсы жердің шектеулі екенін көрсетті, ал британдық спекулянттар Жаңа Зеландияға қызығушылық танытты. 1840 жылы Аделаида әлі де тағамдық өнімдер үшін сүйенген басқа Австралия колонияларында егін шіріп қалды, ал тұрмыс құны жылдам өсті. Гаулер экономикалық дағдарыстың алдын алу үшін мемлекеттік шығыстарды арттырды, бұл банкротқа және кейіннен колония басқару тәсіліне өзгерістер енгізуге әкелді (Қоңтүстік Австралия заңы, 1842 жылды қараңыз). 200 000 фунттан астам сомада есептеу қағаздары жиналды және Лондондағы жер қоры таусылды. Британ Парламенті колонияны құтқару үшін 155 000 фунт стерлингтік несие (кейіннен сыйлық ретінде берілді) бекітті. Бір адам жауапкершілікке тартылып, Гаулерді ауыстыру үшін капитан Джордж Грей жіберілді. Қайтарылып алынғанына қарамастан, губернатор Гаулер Аделаиданы берік негізге қойды, Оңтүстік Австралияны ауыл шаруашылығы бойынша өзін-өзі қамтамасыз етіп, Аделаида түрмесі сияқты инфрақұрылымды салғанымен және халықтың сенімін қайта қалпына келтірді.

Сұр

Грей, сол кезде 29 жаста, 1841 жылғы 15 мамырда үкімет үйінің баспалдағынан Гаулердің қайтарылу жайлы хабарды өзі жариялады. Ол мемлекеттік шығындарды қысқартып, бұл қауымдық пікірді оған қарсы бұрды (Грей бұған мән бермеді). Сол жылы Глен Осмондтан күміс табылды, бұл рухты көтеріп, Маунт-Лофти тауларындағы басқа да жаңа орындарды табуға ықпал етті. 1842 жылы мыс Капунданың жанынан табылды. 1845 жылы Бурада одан да ірі мыс кен орындары ашылды, бұл кенге инвестиция салған Аделаида саудагерлеріне мол байлық әкелді. Жақсы егін жинаудың қатарынан келуі және ауыл шаруашылығының кеңеюі нәтижесінде Аделаида ет, жүн, шарап, жеміс-жидек және бидай экспорттады. Джон Ридли 1843 жылы орақ машинасы ойлап тапты, ол Оңтүстік Австралияда және жалпы елдегі егін шаруашылығы әдістерін өзгертіп жіберді. 1843 жылға қарай жердің үлкен бөлігінде бидай өсірілді (1838 жылмен салыстырғанда). Ғсыр соңына қарай Оңтүстік Австралия «Австралияның астық қоймасы» деп танылды. 1842 жылғы төмендеген кезеңде, 1915 үйдің 642-сі тасталып, қоныстың тоқтатылуы туралы әңгімелер болған кезде, Грей 1845 жылы Жаңа Зеландияны басқаруға кеткен кезде Аделаида гүлденген қалаға айналды.

18501900 жыл

1851 жылы Викторияда алтынның табылуы жұмысшылардың алтын кендерінде байлық іздеуге кеткеніне байланысты жұмыс күшінің үлкен тапшылығын тудырды. Дегенмен, бұл Оңтүстік Австралия бидайына сұраныстың артуына әкелді. Алтын іздеушілер алтын табысымен оралғанда жағдай жақсарды. Оңтүстік Австралиялықтар Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльспен сауда байланыстарын орнатуға мүдделі болды, бірақ құрлық арқылы тасымалдау тым ұзаққа созылды. 1850 жылы Оңтүстік Австралия үкіметі Мюррей өзенін темір кемемен Дарлинг өзенімен қосылған жерге дейін жүзіп өткен алғашқы екі адамға 4000 фунт сыйлық ұсынды. 1853 жылы Маннумнан Уильям Рэнделл және Аделаидадан Фрэнсис Каделл бір уақытта Суан-Хиллге қарай бәсекелестікпен жүріп, Каделл бірінші болып жетті. Оңтүстік Австралия 1856 жылы британдық парламент жаңа конституцияны бекіткеннен кейін өздігінен басқарылатын колонияға айналды. Жасырын дауыс беру енгізілді және 1857 жылдың 9 наурызында екі палаталы парламент сайланды, сол кезде провинцияда 109 917 адам тұрды. Премьер-министр Роберт Торренс 1858 жылы жер тіркеу жүйесін жасады, ол кеме тіркеу принциптерін бейімдеді және Сингапур сияқты басқа Австралия колонияларында және шетелдерде қолданылды. 1859 жылы Валларуода және 1861 жылы Муонтада қосымша мыс кендері табылды. 1860 жылы Торндон паркінің су қоймасы ашылды, бұл Торренс өзенінің лайлы суына балама көз болды. Джон Макдуолл Стюарттың 1862 жылғы Австралияның солтүстік жағалауына жасаған экспедициясы кезінде ол Торренс және Эйр көлдерінің батысында жайылымдық жерлерді ашты. Оңтүстік Австралия Солтүстік территорияның басқаруына жауапты болды. 1867 жылы газ шамдары орнатылды, Аделаида университеті 1874 жылы құрылды, Оңтүстік Австралия өнер галереясы 1881 жылы ашылды және 1896 жылы Бақытты аңғар су қоймасы ашылды. 1890 жылдары Австралияда ауыр экономикалық депрессия болды, бұл жер бағамының өсуі мен қарбалас кеңеюдің қарбалас дәуірін аяқтады. Мельбурндағы қаржы институттары мен Сиднейдегі банктер жабылды. Халықтың тууының көрсеткіші төмендеді және иммиграция азайды. Оңтүстік Австралияның экспорт құны шамамен жартысына төмендеді. 1884 жылдан бастап құрғақшылық пен нашар егін жинау кейбір отбасылардың Батыс Австралияға көшуіне себеп болды. Аделаида Сидней мен Мельбурн сияқты алтын ағынынан зардап шеккен үлкен қалаларға қарағанда нашар зардап шекті, ал Брокен-Хиллде күміс пен қорғасынның табылуы белгілі бір жеңілдік берді. Тек бір жылдық дефицит тіркелді, бірақ төленген құн - штат қызметкерлерін қысқарту және мемлекеттік шығыстарды шектеу болды. Шарап және мыс - төмендеуді бастан өткермеген жалғыз салалар болды.

ХХ ғасыр

Тарихшы Ф. В. Кроули 20-ғасырдың басында саяхатшылардың есептерін зерттеді: 1900 жылы электрлік көше жарығы енгізілді, ал Аделаиданың электрлі трамвай қызметі 1909 жылы жолаушыларды тасымалдауды бастады. Австралияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысу кезінде 28 000 Оңтүстік Австралиялық ерікті түрде соғысқа аттанды. Аделаида соғыстан кейінгі өрлеуді бастан кешірді, бірақ құрғақшылықтың қайта оралуымен 1930 жылдардың депрессиясына түсті, кейін күшті үкімет басшылығымен қайта өркендеді. 1928 жылы док жұмысшыларының ереуілін тоқтату үшін 2000 арнайы полицейлер ант берді. Ерікті "Азаматтық қорғану бригадасы" ереуілші портовый жұмысшылармен күресу үшін қаруландырылып, "құрғақ үй" деп аталған лагерьде орналастырылды. Екіншілік өнеркәсіптер мемлекеттің негізгі өнеркәсіпке тәуелділігін азайтуға көмектесті. 1933 жылғы халық санағы штатта 580 949 адам тұратынын көрсетті, бұл штаттың экономикалық шектеулеріне байланысты басқа штаттармен салыстырғанда аз өсімді құрады. 1935 жылы Голдсбро Морт және Компания Солтүстік Террасада көп қабатты ғимаратын салды. Екінші дүниежүзілік соғыс Томас Плейфордтың басшылығымен Аделаидаға өнеркәсіптік серпіліс пен әртараптандыруды әкелді. 70 000 ер және әйел әскерге шақырылды, ал Уайяллада кеме жасау кеңейтілді. Аделаиданың ауыл шаруашылығы қызмет көрсету орталығынан 20-ғасырдың қаласына айналу процесі басталды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейін, көмек көрсету арқылы қоныс аудару бағдарламасы 1947 және 1973 жылдар аралығында көптеген еуропалық ұлттардан 215 000 иммигрантты Оңтүстік Австралияға әкелді. Электр тауарлары бұрынғы жарылғыш заттар зауыттарында өндірілді, ал 1948 жылдан бастап Holden автомобильдері шығарыла бастады. 1954 жылдың наурыз айында болған жер сілкінісі елеулі зардаптар келтірді. 1955 жылы Маннум-Аделаида құбыр желісі Мюррей өзенінен суды Аделаидаға жеткізді, ал Аделаида әуежайы сол жылы Батыс жағажайында ашылды. Аделаида 1966 жылы Флиндерс университетінің ашылуымен екінші университетке ие болды. 1968 жылы Аделаида қаласының айналасында біріктірілген тас жолдар жүйесін салу жоспары Метрополитен Аделаида көлік туралы зерттеу (MATS) нысанында жарияланды. Халықтың қарсылығына, олар тас жолдар қалалық проблемаларды, мысалы, трафик тұрқықтауын және геттоларды тудырады деп қорқып, Дон Данстан басқаратын Еңбек партиясы MATS жоспарын тоқтатты, бірақ болашақта халық пікірі өзгерген жағдайда жерді сақтап қалды. 1980 жылы Либералдық партия фискалдық консерватизм платформасымен үкіметке келді, ал премьер-министр Дэвид Тонкин Аделаиданың жол сыйымдылығы болашақ қажеттіліктерге жеткілікті деп есептеп, MATS жоспары үшін сатып алынған жерді сатуға үкіметін міндеттендірді, осылайша қажеттіліктер немесе халық пікірі өзгерген жағдайда да MATS ұсынған көптеген тас жолдарды салу мүмкін болмайтын еді. 1970-ші жылдардағы Дунстан үкіметі Аделаидадағы "мәдени жаңаруды" көрді, көптеген әлеуметтік реформаларды жүзеге асырды және қаланың өнер орталығы болуын қадағалады. Аделаида 1985 және 1996 жылдар аралығында қаланың шығыс жағындағы Аделаида көшесіндегі трассада Австралия Гран-приін қабылдады, бірақ кейін даулы түрде Мельбурнға өткізілді. (Ескі) Аделаида түрмесі 1988 жылы жабылды. 1989 жылы Австралия Су асты кемелері корпорациясының кеме құрылыс кешендері ашылды. 1991 жылы Оңтүстік Австралия университеті бірнеше мемлекеттік білім беру мекемелерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 1992 жылғы Мемлекеттік банктың құлдырауы Аделаида мен Оңтүстік Австралияны экономикалық дағдарысқа ұшыратты, бұл 1890 жылдардағы Викториядағы үлкен банктердің құлдырауынан бері Австралиядағы ең ірі банк дағдарысы болды, оның экономикалық салдары бүгінге дейін сезілуде. Бұл Джон Бэннонның отставкасына әкелді, ол сол кезде премьер-министр және қазынашы (1982–1992) қызметін атқарды; 1993 жылғы сайлауда Либералдық партия Оңтүстік Австралия тарихындағы ең үлкен көпшілік үкіметі – 23 мандатты жеңіп алды.

ХХІ ғасыр

1999 жылдан 2020 жылға дейін Аделаида 500 суперкар жарысы Аделаида көшелерінің бір бөлігін пайдаланып, Ранн үкіметі кезінде экономикалық сенімділікті қайта жаңғыртты. 21-ші ғасырдың басындағы соңғы он жылдықтарда трамвай желісінің қалған бөлігі кеңейтілді, бұл 1950 жылдары жүйенің төмендеуінен кейінгі алғашқы өсім болды. 2017 жылы Корольдік Аделаида ауруханасының шығыс жағынан орын ауыстырылуынан кейін, Солтүстік Террасаның батыс бөлігі қайта жаңғыртылды, сондай-ақ Оңтүстік Австралия денсаулық сақтау және медициналық зерттеулер институтының (SAHMRI), Аделаида университетінің денсаулық және медициналық ғылымдар ғимаратының, Оңтүстік Австралия университетінің денсаулық сақтау инновациялық ғимаратының ашылуы және түрлі денсаулық сақтау және биомедициналық зерттеу институттарының құрылысы жүргізілді, нәтижесінде Солтүстік Террасаның батыс бөлігіне «BioMed City» аймағы деген бейресми атау берілді. Бұл жердің көп бөлігі бұрын пойыз депосы болған.