Кіріспе
1989–1997 жылдары Батыс Африкадағы соғыс
Бірінші Либерия азаматтық соғысы – Батыс Африка мемлекеті Либерияда болған екі азаматтық соғыстың біріншісі. Ол 1989 жылдан 1997 жылға дейін жалғасты. Президент Сэмюэл До 1980 жылы билікке келді, бірақ тоталитаризм мен коррупция оның беделін түсіріп, 1980 жылдардың соңында АҚШ-тың қолдауынан айырды. Чарльз Тейлор басқарған Либерияның Ұлттық патриоттық фронты (NPFL) 1989 жылдың желтоқсанында Доны құлату мақсатымен Кот-д’Ивуардан Либерияға басып кірді және бір жыл ішінде елдің көп бөлігін бақылауға алды. До 1990 жылдың қыркүйегінде Принс Джонсон басқарған NPFL-дің бөлігі – Либерияның тәуелсіз Ұлттық патриоттық фронты (INPFL) тарапынан тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. NPFL және INPFL Либерияның қарулы күштерімен және Доны қолдаған Либерия демократиясы үшін Біріккен азаттық қозғалысымен Монровия қаласын бақылау үшін күресті. 1995 жылы бейбіт келіссөздер мен халықаралық араласу нәтижесінде уақытша атысты тоқтатуға қол жеткізілді, бірақ 1996 жылдың тамызында басты тараптар арасындағы бейбіт келісімге қол қойылғанша шайқас жалғасты. Тейлор 1997 жылғы Либерияның жалпы сайлауында жеңіске жетіп, сол жылдың тамызында президенттік қызметін бастады. Бірінші Либерия азаматтық соғысында шамамен 200 000 адам қаза тапты, соның салдарынан Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы (ЭКОУАС) мен Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) да қақтығысқа араласты. Бейбітшілік екі жылға созылды, 1999 жылдың сәуір айында Гвинеядан Либерияға Тейлорға қарсы күштердің шабуылы салдарынан Екінші Либерия азаматтық соғысы басталды.
Сэмюэл Доу төңкеріспен билікті қолға алады (1980)
Сэмюэл Доу 1980 жылы Либерия үкіметіне қарсы халық көтерілісі кезінде билікті басып алып, америкалық емес либериялықтардың алғашқы президенті болды. Доу Халықты құтқару кеңесі деп аталған әскери режим құрды және 1847 жылы ел құрылғаннан бері биліктен шеттетілген либериялық этностық топтардың қолдауын алды. Либерияны басқарудың жақсаруына деген үміттер Доу қарсыластарын жылдам қысымға алып, оған қарсы төңкерілгеніне қатысты параноясымен күшейді. Уәдесіне сәйкес, Доу 1985 жылы сайлау өткізді және президенттікке екінші турдан қашу үшін жеткілікті үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Бірақ, халықаралық байқаушылар бұл сайлауды әділетсіз деп бағалады.
Томас Кивонкпаның төңкеріске ұмтылуы (1985 жылдың қарашасы)
Либерия қарулы күштерінің бұрынғы Бас қолбасшысы Томас Кивонкпа, Доудың оны төмендетіп, елден қашуға мәжбүр еткеннен кейін, көршілес Сьерра-Леонеден Доу режимін құлатуға тырысты. Төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталып, Кивонкпа қаза тауып, желінді деген қаңқу айтылды. Оның денесі қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Монровиядағы Президенттік сарай аумағында көпшілікке көрсетілді.
Гио және Мано этностарының қасіретке ұшырауы (1985)
Гио және Мано этностары мемлекетке қарсы сатқындық жасады деген күдікпен қуғынға ұшырады және президенттің өзінің Крахн тайпасынан кем саналды. Гио және Маноға жасалған зұлымдық Либериядағы қаушаттықты күшейтті, ол Доудың өз тобына жақсы қарым-қатынас жасауынан бұрыннан-ақ артып келе жатқан еді.
Чарльз Тейлор көтерілісші күштерді құрады (1985-1989)
Доу үкіметінен жемқорлыққа айыпталғаннан кейін кеткен Чарльз Тейлор Кот-д'Ивуарда көтерілісшілер тобын (көбінесе Доудан қуғынға ұшыраған этникалық гио және мано тайпалары) жинады, олар кейін Либерияның Ұлттық патриоттық фронты (NPFL) ретінде танылды. Олар 1989 жылдың 24 желтоқсанында Нимба округіне шабуыл жасады. Либерия армиясы аймақтың барлық халқына қарсы қырғын жасап, негізінен мандинго тайпасына жататын қарусыз азаматтарға шабуылдап, ауылдарды өртеді. Көптеген адамдар Гвинея және Кот-д'Ивуарға қашқандарымен, Доуға қарсы оппозиция күшейді. NPFL-дің күресушісі Принс Джонсон шекараны кесіп өткеннен кейін көп ұзамай өз партизандық күштерін құрды, олар гио тайпасы негізінде құрылып, Либерияның тәуелсіз ұлттық патриоттық фронты (INPFL) деп аталды.
Чарльз Тейлордың күшті шабуылдары (1989)
Чарльз Тейлор Пилқұйрық жағалауындағы жергілікті солтүстік тұрғындарды ұйымдастырып, оқытты. Доу режимі кезінде Тейлор Либерия үкіметінің Бас қызметтер агенттігінде қызмет етіп, "де-факто директоры" рөлін атқарды. 1983 жылы Стефан Эллистің "Монровиядағы қауіпті ахуал күшейген" деп сипаттаған кезеңде ол АҚШ-қа қашып кетті, бұл Томас Квивонкпаның, Доудың бас серкесінің, өзі де эмиграцияға кеткенінен аз уақыт бұрын болды. Доу Тейлорды Либерия үкіметінің 900 мың долларын жымқырғандығы үшін экстрадициялауды сұрады. Сондықтан Тейлор АҚШ-та тұтқындалды және он алты айдан кейін Массачусетс түрмесінен қашып шықты, оның қалай болғаны әлі де нақты емес.
Этникалық қақтығыс және Монровияның қоршауы
NPFL бастапқыда 1985 жылғы төңкеріс талпынысынан кейін Сэмюэл Доудың қаһарына ұшыраған Нимба округінде кең қолдау тапты. Тейлордың 100 бүлікшіден тұратын күші 1989 жылы, Рождество қарсаңында Либерияға қайта кірген кезде, мыңдаған Джио және Мано оларға қосылды. Доу 1989 жылдың желтоқсанында және 1990 жылдың қаңтарында екі AFL батальонын, соның ішінде 1-ші жаяу әскер батальонын Нимбаға жіберіп жауап берді, бұл шара сол кездегі полковник Хезекия Боуэннің басшылығымен жүзеге асырылды. AFL өте қатыгездікпен және «көкке дейін күйдіру» тактикасын қолданды, бұл жергілікті халықты тез ашуландырды. Көтерілісшілердің басып кіруі көп ұзамай Доу режиміне адал этникалық Крахн тайпасы мен оның құрбаны болған Джио және Мано тайпаларын қарама-қарсы қойды. Екі тараптан да мыңдаған бейбіт тұрғындар қаза табады. Жүздеген мың адам үйлерін тастап қашты. Монровиядағы шіркеудегі қырғынды шамамен 30 этникалық Крахн үкімет әскері жасады, олар 1990 жылдың 29 шілдесінде Монровиядағы Санкт-Петер лютеран шіркеуінде 600 бейбіт тұрғынды өлтірді. Бұл Бірінші Либерия азамат соғысының ең қорқынышты қылмысы болды. 1990 жылдың мамырына қарай AFL Боуэннің әскерлерінің бақылауындағы Гбарнгаға кері шегінді, бірақ 28 мамырда NPFL шабуылынан қаладан айырылды. 1990 жылдың маусымында Тейлордың күштері Монровияны қоршауға алды. 1990 жылдың шілдесінде Принц Йорми Джонсон Тейлордан бөлініп, Тәуелсіз Ұлттық Патриотикалық Фронтты (ТҰПФ) құрды. ТҰПФ және NPFL Монровияны қоршауды жалғастырды, ал AFL оны қорғады. 1990 жылғы «Әлемдегі бостандық» есебінде Freedom House Монровияны шілде айына қарай «аштықтан өлген адамдар мен шіріп жатқан денелердің құрдым қақпасы» деп сипаттады, өйткені көтерілісшілердің қалаға шабуылы кеңінен үрей мен тәртіпсіздікке әкелді, Либерия әскерлері дүкендерді тонап, бейкүнә жандарды кездейсоқ өлтірді, ал аштық пен ауру жылдам тарады. Джонсон Монровияның бір бөлігін тез басып алып, тамыз айында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің шетелдік азаматтар мен дипломаттарды эвакуациялауына себеп болды.
ЭКОВАСтың интервенциялық күштері (1990 ж. тамыз)
1990 жылдың тамызында Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының (ЭКОУАС) 16 мүшесі бірлескен әскери араласу күшін – Экономикалық қауымдастықтың бақылау тобын (ЭКОМОГ) құруға келісіп, оны Нигерияның басшылығына берді. Кейіннен миссияға ЭКОУАС-қа мүше емес елдердің әскерлері де қосылды, олардың ішінде Уганда мен Танзания да болды. ЭКОМОГ-тың мақсаты – атысты тоқтату, либериялықтарға сайлау өткізілгенге дейін уақытша үкімет құруға көмектесу, бейкүнә азаматтарды өлтіруді тоқтату және шетелдік азаматтарды қауіпсіз эвакуациялау болып табылды. ЭКОМОГ сонымен қатар, Либериямен күрделі мемлекеттік, экономикалық және этнолингвистикалық әлеуметтік қарым-қатынастар тарихын бөлісетін көршілес мемлекеттерге қақтығыстың таралуын болдырмауға тырысты. Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы (ЭКОУАС) Доуды отставкаға кетеуге және елден кетуге көндіруге тырысты, бірақ оның осал жағдайына қарамастан – өзінің сарайында қоршауда болса да – ол бас тартты. ЭКОМОГ, ЭКОУАС араласу күштері, 1990 жылдың 24 тамызында Нигерия мен Гана кемелерімен Монровия еркін портына келді.
Сэмюэл Доудың тұтқындалуы мен өлтірілуі (1990 жылдың қыркүйегі)
1990 жылдың 9 қыркүйегінде Доу Махер еркін портындағы жаңадан құрылған ECOMOG штаб-пәтеріне барды. Стивен Эллистің сөзінше, оның мақсаты – ECOMOG командирінің мемлекет басшысы ретінде оған сыпайылық танытпағанына шағымдану болған; алайда, Доудың еркін портқа баруына себеп болған нақты жағдайлар әлі де анық емес. Доу Либериядан тыс жерде бейкүнә тұруға мәжбүр болды. Доу келген соң, Принс Джонсонның INPFL басқарған үлкен көтерілісші күштер де келіп, Доудың тобына шабуыл жасады. Доу тұтқындалып, INPFL-дің Колдуэлл базасына жеткізілді. Оны өлтіру алдында қатыгездықпен азаптады және денесі бөлінді. Тұтқындар оның азапталуын және өлімін видеоға түсірді. Джонсонның INPFL және Тейлордың NPFL келесі айларда Монровияны бақылау үшін күресін жалғастырды. Әскери тәртіпсіздік пен елорда аймағында қан төгілуге байланысты, ECOWAS мүшелері тәртіпті қалпына келтіру үшін Экономикалық қауымдастық мониторинг тобын (ECOMOG) құрды. Бұл күшке Нигерия, Гана, Сьерра-Леоне, Гамбия және Гвинеядан 4000-ге жуық әскер кірді. ECOMOG Тейлор мен Джонсонды араласуға келісуге итермеледі, бірақ Тейлордың күштері Монровия портында оған қарсы тұрды.
Бейбітшілік орнату әрекеттері (1990)
Бұдан кейін аймақтық астаналарда бейбітшілік конференциялары сериясы өтті. 1990 жылдың қарашасында Бамакода, 1991 жылдың қаңтарында Ломеде және 1991 жылдың маусым-қазан айларында Ямуссукрода кездесулер болды. Бірақ алғашқы жеті бейбітшілік конференциясы, соның ішінде Ямуссукро I-IV процестері сәтсіз аяқталды. 1990 жылдың қараша айында ЭКОУАС Либерияның басты ойыншыларын Гамбиядағы Банжуль қаласына ұлттық бірлік үкіметін құру мақсатымен кездесуге шақырды. Келіссөздер нәтижесінде ЛПП төрағасы доктор Амос Сойер басқаратын Уақытша ұлттық бірлік үкіметі (IGNU) құрылды. Либерия шіркеулер кеңесінің епископы Рональд Диггс вице-президент болды. Дегенмен, Тейлордың NPFL конференцияға қатысудан бас тартты. Бірнеше күннен кейін жағдай шиеленісіп, қақтығыстар қайта басталды. ECOMOG уақытша үкіметті қорғау үшін күшейтілді. Сойер Монровияның көп бөлігінде өкіметін орната алды, бірақ Либерияның қалған бөлігі NPFL-дің түрлі фракцияларының немесе жергілікті топтардың бақылауында болды.
ULIMO
Либерияның демократия үшін біріккен азаттық қозғалысы (ULIMO) 1991 жылдың маусым айында қайтыс болған президент Сэмюэл К. Доудың жақтастары және Гвинея мен Сьерра-Леонеде паналаған Либерияның бұрынғы қарулы күштерінің (AFL) жауынгерлері тарапынан құрылды. Оған Доу үкіметіндегі қаржы министрінің орынбасары Рали Сики басшылық етті. 1991 жылдың қыркүйегінде Сьерра-Леоне армиясымен бірге Сьерра-Леоне революциялық біріккен майданының (RUF) көтерілісшілеріне қарсы шайқасқаннан кейін ULIMO күштері Либерияның батысына енді. Топ Тейлордың Либерияның Ұлттық патриоттық майданы (NPFL) бақылауындағы аймақтарда, әсіресе Лофа және Боми округтеріндегі алмаз өндіру аймақтарында маңызды жетістіктерге қол жеткізді. ULIMO құрылғаннан бастап ішкі дау-дамайлармен күресіп, 1994 жылы тиімді түрде екі жеке әскери топқа бөлінді: генерал Рузвельт Джонсон басқарған этникалық крахн фракциясы ULIMO J; және Алхажи Г. В. Крома басқарған мандинго негізіндегі фракция ULIMO K. Топтың тарауына дейін де, кейін де адам құқықтарын ауыр бұзу фактілері тіркелді.
Монровияға шабуыл (1992)
Тейлор мен Джонсон билікті өзіне иеленгендіктен, бейбітшілік әлі де алыс болатын. ЭКОМОГ Джонсонның кең қолдауымен Амос Сойерді президент етіп тағайындап, Ұлттық бірліктің уақытша үкіметін (IGNU) құрды. Тейлор 1992 жылғы 15 қазанда Монровияға "Осьминог операциясы" деген атпен шабуыл жасады, оған Буркина-Фасо әскерлері басшылық еткен болуы мүмкін. Соның салдарынан қамал екі айға созылды. Желтоқсанның соңына қарай ЭКОМОГ НПФЛ күштерін Монровия маңынан ығыстырып шығарды.
UNOMIL
1993 жылы ЭКОУАС Бениннің Котону қаласында бейбіт келісімге қол қойды. Осыдан кейін, 1993 жылдың 22 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Қауіпсіздік Кеңесі осы бейбіт келісімді іске асыруда ECOMOG-ты қолдау үшін Либериядағы БҰҰ бақылаушылар миссиясын (UNOMIL) құрды. UNOMIL 1994 жылдың басында 368 әскери бақылаушы және олармен байланысты азаматтық персоналмен Котону бейбіт келісімінің орындалуын бақылау үшін орналастырылды, алғашқы сайлаулар 1994 жылдың ақпан-наурыз айларына жоспарланған болатын. 1994 жылдың мамыр айында жаңадан қарулы қақтығыстар басталды және жалғасты, шілде мен тамыз айларында олар ерекше күшейді. Кейбір топтар ECOMOG, кейіннен UNOMIL мүшелерін тұтқындап, кепілге алды. 1994 жылдың ортасына қарай гуманитарлық ахуал апатты жағдайға жетті, 1,8 миллион либериялық гуманитарлық көмекке мұқтаж болды. Ахуал нашарлай берді, бірақ гуманитарлық агенттіктер жаушылық пен жалпы қауіпсіздіксіздік салдарынан мұқтаж адамдарға жеткізе алмады. 1994 жылдың қыркүйек айында фракция басшылары Котону келісіміне қосымша ретінде Акосомбо келісіміне қол қойды, оның аты оған қол қойылған Бенин қаласының атымен аталды. Либериядағы қауіпсіздік жағдайы нашар күйінде қалды. 1994 жылдың қазан айында ECOMOG қаржысының жетіспеуі және либериялық жауынгерлердің соғысты тоқтату туралы келісімдерді орындауға құлшынбауына байланысты БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі UNOMIL бақылаушыларының санын 90-ға дейін азайтты. Ол UNOMIL-дің өкілеттіктерін ұзартты және кейіннен 1997 жылдың қыркүйегіне дейін бірнеше рет ұзартты. 1994 жылдың желтоқсан айында фракциялар мен басқа да тараптар Акосомбо келісіміне қосымша болып табылатын Аккра келісіміне қол қойды. Одан кейін келіспеушіліктер туындады және ұрыстар жалғасты.
Өртке қарсы күрес (1995)
1995 жылдың тамызында негізгі топтар Гана президенті Джерри Роулингс көмегімен жасалған келісімге қол қойды. ЭКОВАС, Біріккен Ұлттар Ұйымы, АҚШ, Еуропалық Одақ және Африка Бірлігі Ұйымы демеушілік еткен конференцияда Чарльз Тейлор атысты тоқтатуға келісті. 1995 жылдың қыркүйек айының басында Либерияның үш ірі әскери жетекшісі – Тейлор, Джордж Боли және Алхажи Крома – Монровияға салтанатты түрде келді. Азаматтық Wilton G. S. Санкауло басқаратын және үш топтың басшылары Тейлор, Крома және Боли кіретін алты мүшеден тұратын басқару кеңесі, 1996 жылға жоспарланған сайлауға дайындық мақсатында елді басқаруды қолға алды.
Монровиядағы шайқастар (1996)
1996 жылдың сәуір айында қатты шайқастар қайтадан жанданды. Бұл халықаралық бейүкіметтік ұйымдардың көп бөлігінің эвакуациялануына және Монровияның көп бөлігінің қирауына әкеп соқты. АҚШ Қарулы күштері «Сенімді жауап» операциясын жүзеге асырды, нәтижесінде 485 америкалық және 68 түрлі елден келген 2400-нен астам азамат эвакуацияланды. 1996 жылдың тамызында Нигериядағы Абуджа келісімі осы шайқастарды тоқтатты, тараптар 1997 жылға қаруды тастау және демобилизациялауға, ал сол жылдың шілде айында сайлаулар өткізуге келісті. 1996 жылдың 3 қыркүйегінде Санкаулодан кейін Рут Перри билік кеңесінің төрағасы болды және 1997 жылдың 2 тамызына дейін қызмет етті.
1997 жылғы сайлау
1997 жылдың шілдесінде президенттік және ұлттық жиналысқа бірдей сайлаулар өтті. Адамдардың еркін қозғалысына және жеке қауіпсіздігіне тиімді жағдай болмағанмен, Тейлор және оның Ұлттық патриоттық партиясы 12 басқа үміткерден үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Көлемді қорқыту арқасында Тейлор президенттік сайлаудағы дауыстардың 75 пайызын алды (ешбір кандидат 10 пайыздан астам дауыс жинамады), ал NPP парламенттің екі палатасында да орындықтардың шамамен бірдей үлесін жеңіп алды. 1997 жылдың 2 тамызында Рут Перри билікті сайланған президент Чарльз Тейлорға тапсырды.
Салдары
1997 жылы либериялықтар Чарльз Тейлорды күшпен ел астанасы Монровияға кіргеннен кейін президент етіп сайлады. Либериялықтар Тейлор қанағатсыздық пен қан төгісті аяқтайды деген үмітпен оған дауыс берді. Қан төгудің қарқыны азайды, бірақ тоқтаған жоқ. Соғыс аяқталды деп есептелгеннен кейін, зорлық-зомбылық оқиғалары үнемі қайталанды. Тейлор сондай-ақ, көрші елдердегі партизандарды қолдады және алмаз ақшасын өзі қолдаған көтерілісшілерге қару-жарақ сатып алуға, ал қалғанын өзінің тұтынатын заттарына жұмсады деген айыптамаға ұшырады. 1990 жылдардың соңындағы жасырын наразылықтың көрінісі – ұлттық экономиканың күрт құлдырауы және алмаз бен ағаш-темірді шағын қаруға сату жиілегені болды. Тейлордың жеңісінен кейін Либериядағы жағдай біршама тұрақталды, нәтижесінде босқындар елге қайта бастады. Алайда, басқа да көшбасшылар елден кетуге мәжбүр болды, ал ULIMO күштерінің бір бөлігі Либерияны татуластыру және демократия үшін біріккен күштер (LURD) болып қайта құрылды. LURD Лофа округінде үкіметтің тұрақсыздығын тудырып, жергілікті алмаз кендерін бақылауға алу мақсатымен күресті бастады, бұл екінші Либерия азамат соғысына әкеп соқты.
Әсері
Либериядағы азаматтық соғыс Африкадағы ең қанды соғыстардың бірі болды. 1989 жылдан 1996 жылға дейін ол 200 мыңнан астам либериялықтың өмірін қиып, тағы да бір миллиондай адамды көрші елдердегі босқындар лагерьлеріне қашқызуға мәжбүр етті. Соғыс бойында бала-жасөсперімдер әскер ретінде пайдаланылды. Азаматтық соғыс елдегі әрбір 17 адамның біреуін өлтірді, қалған көпшілігін мекенжайсыз қалдырды және бұрын өмір сүруге жарамды болған экономикалық инфрақұрылымды қиратты. Осы қақтығыс Либерияның көрші елдеріне де тарады. Ол 1990-шы жылдардың басында Батыс Африкада демократияның дамуын тежеді және әлемдегі ең тұрақсыз аймақтардың біріне айналған аймақты одан әрі тұрақсыздандырды.
Екінші Либериялық азаматтық соғыс
Екінші Либериялық азаматтық соғыс 1999 жылы басталды және 2003 жылдың қазан айында ЭКОВАС Монровияны көтерілісшілердің қоршауынан босату үшін араласуымен аяқталды. Чарльз Тейлор Нигерияға жер аударылды, кейін 2006 жылы тұтқындалып, Гаагада сотталу үшін жеткізілді. Соғыс аяқталған кезде 250 мыңнан астам адам қаза тауып, шамамен 1 миллион адам қоныс аударды. Олардың жартысы 2005 жылы Либерияның алғашқы демократиялық президенті Самуэль Доудың 1980 жылғы төңкерісінен кейін елге қайта оралуға тиіс болды. Бұрын Чарльз Тейлорды ыстық қолдаған Эллен Джонсон Сэрлиф 2006 жылдың қаңтарында президент болып сайланды, ал Либерияның Ұлттық Кезеңдік Үкіметі өкілеттіктерін тоқтатты. Чарльз Тейлор 2003 жылы зорлау және сексуалдық зорлық-зомбылық жасаған, балаларды әскерге тартқан және заңсыз қару-жарақ иеленген деген айыппен сотталды. Ол бұл айыптауларды жоққа шығарды, бірақ оның құрбандары оған қарсы куәлік берді. Нәтижесінде ол 50 жылға түрмеге кесілді.
Әдебиетте
Либерия осы азаматтық соғыс кезінде әлемдегі көптеген орындардың бірі болып табылады, және осы соғыс аяқталғаннан кейін 1998 жылы шыққан чилилік автор Роберто Боланоның "Жайқау детективтер" (испан тілінде Los Detectives Salvajes) романында бейнеленген. 2020 жылы либериялық-американдық автор Уэйту Мурдың "Аждаһалар, алыптар, әйелдер" атты естеліктері соғыс басталғанда, ол бес жасар кезінде отбасының Монровиядан қашуын баяндайды.