Кіріспе
Патрик О'Брайанның 2004 жылғы аяқталмаған романы. Джек Обридің соңғы аяқталмаған саяхаты – ағылшын жазушысы Патрик О'Брайанның Обри-Матурин сериясындағы жиырма бірінші тарихи романы, алғаш рет 2004 жылы толыққанды емес күйінде жарық көрді. Америка Құрама Штаттарында «21» деген атпен шықты. Бұл аяқталмаған романның басы болғанымен, сыншылар оны қарастырды. Кейбіреулері осы мүмкіндікті пайдаланып, 6443 беттен тұратын толыққанды романдардың барлық сериясын қайта шолып көрді. Олар Обридің «ұзын аяқты кезінен» туған ұлы Сэм Панданың, енді анасының тегімен – Сэм Мпута деп аталғанын, ол Папаның нунциусы болғанын, ал Матурин Кристин Вудты іздеп, қызы Бригидті қайтадан көретініне қуанды. Бригид енді Обридің егіз қыздарымен тең тартыса бастаған еді. Теңізшілер мен Матурин мен Обри отбасылары Сент-Хелена аралына дейін жетеді, онда Наполеон қатаң түрде жер аударылған. Осы жерде жазу тоқталып, эскадрилья сол жерге жеткен болса, Оңтүстік Африкада не болар еді деген сұраққа жауап жоқ. Кітапқа қосылған Ричард Сноудың соңғы сөзіне жоғары баға берілді.
The Final Unfinished Voyage of Jack Aubrey is the unfinished twenty first historical novel in the Aubrey Maturin series by English author Patrick O'Brian, first published in its incomplete form in 2004. It appeared in the United States of America under the title of 21. Though this is the early part of an unfinished novel, reviewers examined it. Some took the opportunity to look back at the whole series of completed novels, 6,443 pages by one count. They are pleased to see that Sam Panda, Aubrey's son from his "long legged youth" and now going by Sam Mputa, his mother's last name, is a papal nuncio, and that Maturin pursues Christine Wood and again sees his daughter Brigid, who is beginning to hold her own with her older cousins, the Aubrey twin girls. The sailors and the families of Maturin and Aubrey get as far as the island of Saint Helena, where Napoleon is firmly exiled, and there the writing stops, with no hint of what might have happened in South Africa, had the squadron arrived there. There is wide acclaim for the afterword by Richard Snow, included in the book.
Редакцияның ескертуі, алғы сөз және соңғы сөз
Басылған шығармада Старлинг Лоуренстің "Редактордың түсіндірмесі" және Ричард Сноудың соңғы сөзі бар. Ол көп жыл бұрын "Нью-Йорк Таймс Бук Ривью" басылымында осы серия туралы әсерлі рецензия жазған еді. Сарапшылар Сноудың рецензиясының АҚШ-та серияны танымал етуге көмектескенін айтады. Ұлыбританиядағы басылымдарда Уильям Уолдегрейвтің кіріспе сөзі бар.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Оқиға Магеллан бұғазындағы «Сюрприз» кемесіндегі қиын жағдаймен басталады. Хансон бұғаздың кіреберісіндегі Пилар мүйісін алғаш көреді, жақын арада «Сюрприз» жағаға тоқтап, жергілікті тұрғындармен ет және көкөніс саудасын жүзеге асырады. Жаңадан азық-түлікпен қамтамасыз етілген соң, «Сюрприз» және «Рингл» жақсы ауа-райында солтүстікке қарай бет алады, осылайша Рио-де-ла-Платаға кіріп, әкімшілік орталыққа жақын аралдағы кемежайға тоқтайды. Карантиндегі офицер кемеге келіп, кеменің денсаулық жағдайының жақсы екенін растайды. Уантедж (алдыңғы кітаптың алтыншы тарауында теңізде қаза тапқан және жерленген кейіпкер: «Көк ту миззенде») Матуринге қаладағы жанжал туралы хабарлайды: Бостондық барктан келген протестант теңізшілердің жергілікті католиктермен көп әйел алу құқығы үшін болған қақтығысы. Жергілікті халқының наразылығының тағы бір белгісі, үлкен баржа қаланың қоқысын фрегаттың жанына тастағанда және португал теңізшілері «Сюрприз» кемесіне қарсы сөздер айтқанда көрінеді. Обри жағада қаланың кемелерін бата беруге дайындалып тұрған Папаның елшісін көреді және оны өзінің табиғи ұлы Сэм деп таниды. Аргентина Республикасындағы Папаның нунциусы ретінде, Құрметті доктор Сэмюэл Мпута жақында үкіметті ашық бүлікке қарсы сақтап қалды. Оңтүстік Африка эскадрильясы, бас қолбасшысы адмирал Лорд Лейтон басшылығымен пайда болады. Көк эскадрильяға қолбасшылықты алған Обри өзінің жаңа флагманына көтеріледі, көк артқы адмиралдың туын миззен мачтасына көтереді. Ол екі офицері мен бір мичманды «Сюрприз» кемесімен Англияға жібергісі келетін әміршімен сұхбаттасады. Обри өзінің жеке кемесінің иесі емес екенін түсіндіреді, бірақ ақырында Матуриннің келісімін жеткілікті санды қолмен алмастыруға уәде береді. «Сюрприз» бортында Обри жиналған командаға 63 ерікті алып, «Саффолк» кемесіне қосыла алатынын айтады және шапалақтарды естиді. Әскери-теңіз флоты азық-түлікпен қамтамасыз етілген кезде «Рингл» тұрақты және қабілетті лейтенант Хардингтің басшылығымен Англияға кетеді және Софи Обри, Кристин Вуд, оның ағасы Эдвард Хизерли, Матуриннің қызы Бриджид және Обридің егіздері Фанни мен Шарлоттамен бірге Оңтүстік Африкаға қайтып оралады. Үш қыз жақсы араласпады, Обридің егіздері аналарының жас Бриджидке көрсеткен қамқорлығына қызғанады, бұл екі әке үшін де алаңдаушылық тудырады. Бриджид – табиғи теңізші, ол Испанияға сапарға шыққанда және Англияға оралғанда өте жас кезінде «Рингл» кемесінде болған. Егіздер Рио-де-ла-Платаға дейінгі жолдың көп бөлігінде теңізде ауырады, ал Бриджид үйде, теңізшілермен дос болып, кемедегі барлық сұрақтарға жауап беруге дайын. Олар әкесімен кездескенде, егіздер қызғаныштан арылып, туысы Бриджидпен мейірімді қарым-қатынас жасай бастайды. Лейтонның флагманында Стивен мен Джек Лейтонның немере інісі және Обридің Вулкомбтегі көршісі капитан Рэндольф Миллермен кездеседі. Ол әйелдермен жақсы қарым-қатынаста және өте жақсы пістолет атушы ретінде танымал, сондықтан «Жылдам тартылған Миллер» деген лақап аты берілген. Англияда Миллер Кристин Вудқа құмарлық танытқан. Обри мен Матуринді кешкі асқа шақырғаннан кейін адмирал Лейтон Обриге «Саффолк» кемесін Сент-Хеленаға алып барып, Лейтон эскадрильясын күтуге, содан кейін Мыс Үмітіне барып, Миллерді «Саффолк» кемесімен Кейптаунға жеткізуге бұйрық береді. Қолжазбаның соңғы беттерінде бүкіл эскадрилья Африканың оңтүстік-батыс жағалауына жетеді. Кемелер дауылдан зақымдалғаннан кейін қайта жөндеу үшін Лоандо қаласына (қазіргі Луанда, Ангола) тоқтаған кезде эскадрилья офицерлері мен отбасылары португалдық әскери штаб ғимаратында тұрады. Стивен кеме ісінен оралғанда, Миллер Кристинге қайтадан келіп, онымен көріседі, бұл Миллер онымен күнделікті гүл әкелетін. Стивен Миллерді есіктен шығарғаннан кейін, Кристин оның сөзін бөліп, шақырусыз келгендер тоқтасын деген тілегін білдіреді. Лейтон эскадрильяға теңізде жаттығу жүргізуге дайындық тапсырады. Стивен Хардинг пен Джейкоппен бірге қалада кездеседі, ол Миллермен кездесіп, Кристиннің хабарын жеткізеді. Миллер Стивенді өтірікші деп атады да, ұрып жібереді. Стивен оны тыныш шақырады. Миллер пістолеттерді талап етеді, бірақ Матурин, зардап шеккен тарап ретінде, қаруды атауға құқылы; олар семсерлермен дуэль жасайды. Миллер семсерден ештеңе білмейтіндігіне шағымданған кезде, адмирал Лейтон мен Миллердің жеке көмекшілері шарттардың әділ екендігіне келіседі және Миллер сынақты қабылдауы керек немесе мәңгілікке ұятқа қалуы керек. Дуэль өтеді, Стивен үш-төрт рет Миллердің қаруын түсіріп, оның кешірім сұрауы керек. Қолжазбаның соңында Миллер Лейтонның флагманды кемесінде теңізде жүріп жатыр. Тіпті өз қызметшісінің құрметтемеуінен қашып, Миллер каютаға кетеді. Ол қатты терлеп, киімін жиі ауыстырып, жекпе-жектегі беделінен айырылғандықтан қатты мазаланады.
Аяқталмаған қолжазба
Кітап – Патрик О’Брайанның тарихи теңіз ойлар тудыратын шығармалардың шебер авторы ретінде танылуының нәтижесінде жарық көрген, аяқталмаған қолжазбаның өлімнен кейінгі жариялануы. Ол 2000 жылдың қаңтарында О’Брайан қайтыс болғанға дейін аяқтаған шамамен үш тараудың жартылай түзетілген нұсқасын, сондай-ақ қолжазбаның соңынан әрі жалғасатын қолжазбаның көшірмесін қамтиды. О’Брайанның қолжазбасының көшірмесіне оның кемедегі ойдан шығарылған кешкі асқа орындарды сызулары да кіреді. 1999 жылы Publishers Weekly журналымен сұхбатта О’Брайан өзінің 21-ші кітабының үш тарауын аяқтағанын айтты. "Менде жұмыс істеп жатқан кітабым болмаса, маған тыныштық келмейді, білесіз бе", – деді ол.
Пікірлер
Жозеф О'Коннор бұл «дайындық жаттығуы, белгілі бір мағынада бастау; көздің жауын шағуының әдеби теңдесі» дейді. «Кейіннен О'Брайан мырза сияқты шебер стилисттің мұндай дайын емес фрагментті жариялау туралы шешімді қалай қабылдағанын ойлап көруге болады, бірақ оны оқу кейде рұқсатсыз кіру сияқты сезіледі. Оның осылай пайда болуын капитанның үстеліне тек шалбар киіп келгенмен тең деп ойлаудан басқа амалыңыз жоқ». Чарльз Макграт «Нью-Йорк Таймс» газетінде «Бұл – 6 443 беттік саяхатты толықтай аяқтаған және Джек пен Стивеннің Оңтүстік Американы аралап, содан кейін Оңтүстік Африқаға аттанатын соңғы сапарын тағы бір көруге ниеттенген адал жанкүйерлерге арналған естелік, сыйлық» деп жазады. Макграт былай деп атап көрсетеді: «Обри Матурин романдары белгілі бір дәрежеде бөтелкедегі кеме тәрізді: мұқият жасалған және шаңнан қорғалған герметикалық орта. Бұл оларды нағыз ұлылыққа жетуден тоқтатады, бірақ олардың тартымдылығының бір бөлігі де осы». Kirkus Reviews О'Брайанның жазу өнерін, 20 ғасырдың ең көрнекті проза стилисттерінің бірін және В.В. Нортонның автор қайтыс болған кездегі жартылай аяқталған мәтінді жариялау туралы шешімін жоғары бағалайды. «Бұл – жақсы көрілетін автордың соңғы үзіндісі, оның атауы канондағы орнымен ғана белгіленген, керемет және қуантарлық жаңалық». Жоғары сапалы жұмысты аяқтау үшін жазушыны жалдау мүмкін емес, тіпті құдайға қарсы келу сияқты екенін дұрыс шешіп, 20 ғасырдың ең көрнекті проза стилисттерін триллер мен детективтер сөрелерін мекендейтін өлілер қатарына қоспау үшін Нортон дұрыс жол таңдап, О'Брайанның қалдырған осы қызықты бастамасын жариялады. Оның адал оқырмандары баспаға шығарылған мәтіннің жеңіл өңделген нұсқасын табады, әр бетінен одан көшірілген қолжазба бетінің фотокөшірмесі орналасқан, ал баспа беттері аяқталғаннан кейін – тек қолжазба беттері ғана. Бұл әсер қызықты, сезімтал және күшті. Оқиға жаңадан тағайындалған адмирал Джек Обри және оның жақын досы, ғалым-жасқыр доктор Стивен Матуринмен бірге «Сюрприз» кемесінде Хорун мүйісін айналып, Плейт өзенінің сағатына қарай сапарға шығуын баяндайды, онда Обри туын жаңа эскадрильяға көшіруі керек. Күнделікті тыныш жүзу кезінде олар Аргентина республикасына жетеді. Жергілікті саяси дауылдардың салдарынан оларға салқын, тіпті жауартқыш күтім көрсетіледі, бірақ Папалық нунционың келуімен жағдай жақсарады, ол керемет сөйлеу қабілетіне ие африкалық полиглот және Обридің заңды емес ұлы, бұл Оңтүстік Африка станциясында қызмет еткен шағындағы бір кездесудің нәтижесі. Эскадрилья ақыры желкелі лорд Лейтонның басшылығымен келгенде, ол Матуриннің бұрынғы Тринити колледжінің сыныптасы Рэндольф Миллер түрінде қиындықтар тудырады, ол сонымен қатар лорд Лейтонның туысы. Олар бетпе-бет келіседі, дуэль болады, содан кейін бәрі Сент-Елена арқылы Африкаға жүзіп кетеді. Осымен оқиға аяқталады, Рихард Сноудың керемет соңғы сөзімен. Барлығы бар. Тамаша тіл. Салмақты темп. Бай мәліметтер. Біржола аяқталмайды. Оқырмандар өз армандарына қалдырылады. Publishers Weekly бұл үзіндіні бір дәуірдің соңы деп атап, серияға лайықты қосымша ретінде бағалайды. Обри/Матуриннің жанкүйерлері үшін бұдан артық сыйлық жоқ: жаңа, бірақ толық емес, жаңадан ашылған егжей-тегжейлі, әзіл-қалжың мен тұзды теңіздік оқиғаларға толы әңгіме. Ресми мәлімдемеге сәйкес, О'Брайан 1999 жылы «Blue at the Mizzen» романымен серияны аяқтаған, бірақ ол 2000 жылы қайтыс болған кезде жаңа бөлімде жұмыс істеп жатқан. Бұл қысқа том атаусыз романның О'Брайанның қолжазбасының факсимилін мәтіннің баспа нұсқасымен қатар қояды, бұл О'Брайанның еркін өңделген, баспа беттеріне сәйкес келеді. Оқиға басталғанда біздің кейіпкерлеріміз Оңтүстік Америка жағалауында, «Сюрприз» кемесін тамақ пен сумен қамтамасыз етуге қолайлы жер іздеп жүр. Джек Обри көк флотының контр-адмиралы дәрежесін алғандығы туралы қуанышты хабарды алады, және әзірге бәрі жақсы. Бірақ католик жергілікті тұрғындары протестанттық экипажға ең жақсысы – қатал. Жағдайды түзету үшін Стивен Матурин жағдайды жақсартуға тырысады, ал Обри Самуэль Мпутамен, аймақтың Папалық нунциосымен және, әрине, Оңтүстік Африка станциясында қызмет еткен «ұзын аяқты жасөспірім» күніндегі «қателіктерінің» бірімен қайта қосылады. Үшінші тараудың баспаға басылған мәтіні сөйлемнің ортасында аяқталады, бірақ қолжазбада Матурин мен романтикалық бәсекелес арасындағы жекпе-жек жалғасады, оқырмандар одан әрі сұрап жатыр. Өкінішке қарай, бұл серияға кішкене, бірақ құнды қосымша әдеби дәуірдің соңы болып табылады, қалған оқиғаны толтыру үшін оқырмандардың қиялына ғана қалдырылады. Анықтама үшін: Нортон бір мезгілде барлық Обри/Матурин романдарының бес томдық жинағын шығарады, олардың жалпы сатылымы алты миллионнан астам дананы құрайды. Library Journal бұл жағдайда аяқталмаған роман «бір жазушының ойлау процесіне қызықты көрініс ұсынады» деп атап көрсетеді. «Америкалық Heritage журналының редакторы және О'Брайанның туындыларын ерте жақтаған Рихард Сноудың әдемі, ағымды соңғы сөзі де бар. Бұл кітап әдеби зерттеушілерге және сериясын толықтыруды қалайтын О'Брайанның жанкүйерлеріне пайдалы болғанымен, жаңа оқырмандар үшін мағынасы жоқ және кітапханалар үшін шектеулі құндылыққа ие».