Кіріспе

Кенияның этникалық тобы – нанди халқы. Олар Шығыс Африкада өмір сүретін нилоттық тайпа – календжиннің бір бөлігі. Нанди этносы кипсиги тайпасымен тығыз байланыста және туысқандық қарым-қатынаста болады. Дәстүрлі түрде олар Кенияның бұрынғы Рифт-Вэлли провинциясының таулы аймақтарында мекендеген, қазіргі Нанди округінде олар әлі де көпшілікті құрайды. Олар календжин тілінің нанди диалектісінде сөйлейді.

Этимология

19 ғасырдың ортасына дейін нәнділер өздерін «Хемвалиндет» (көпше түрі – Chemwalin) немесе Chemwal (көпше түрі – Chemwalek) деп атаған, ал басқа календжин тілдес қауымдар нәнділерді «шемангал» деп атаған. Бұл терминдердің қайдан шыққандығы белгісіз, бірақ ерте жазбаларда соңғы термин «негал» сөзімен байланыстырылған, ол түркана тілінде «түйе» дегенді білдіреді. Бұл атаудың «түйешілердің, тікелей немесе жанама түрде, сүндеттеу дәстүрін қабылдауына сілтеу» болуы мүмкін деген пікірлер айтылады. Сондай-ақ, бұл атау 1800 жылдардың ортасындағы жауынгерлердің ашкөздігі мен суахили тілінде «мнанди» деп аталатын қанағатсыз құстың мінез-құлқының ұқсастығынан туындаған деп саналады.

Нандидің орны және Каленжинге бағыты

Нанди халқы – мәдени ерекшеліктері мен Каленжин деп аталатын Оңтүстік Нилотика тіліне жататын қауымдастықтардың бірі. Диалектілер жеке тілдер ретінде қарастырылады, сондықтан мысалы, нанди халқы нанди тілінде сөйлейді, ол басқа Каленжин тілімен толыққанды түсіністік болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Каленжин этностық топтары Шығыс Африканың таулы аймақтарында, Африканың Ұлы көлдер аймағында қоныстанған. Оларға: нанди, кипсигис, туген, кеййо, окиек, маракует, сенгвер, сабаот, терик, покот және себеи жатады. Осы конфедерация Бірінші және Екінші Мутай көтерілістерінің нәтижесінде құрылды. Каленжин тілдері көбінесе ұқсас, көптеген диалектілер өзара түсіністік. Нанди халқы Каленжин номенклатурасын қолданады, ол көптеген қауымдастықтарда бірдей, бірақ маракует халқында адамдардың аттары жынысына қарамастан ауыстырылып айтылуы мүмкін; кейбір халық ауыз әңгімелері бұл Маракует халқының ерлер немесе әйелдерін бағытталған геноцидтің салдары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Каленжин мифологиясы көбінесе ұқсас және бұрын аспанға бағытталған құдайға табынудан пайда болған деп есептеледі, кейіннен назар күнге ауыстырылды. Бұл өзгеріс бастапқыда Маракуеттен шыққан Кибасисек руынан тараған болуы мүмкін. Бүгінде көптеген нанди халқы протестант немесе католик дінін ұстанады, сияқты Каленжин халқы да. Нанди халқының тәжірибесі Каленжин мұрасына және қазіргі заманғы Каленжин мәдениетіне зор үлес қосады. Көптеген дәстүрлер Каленжин қауымдастықтарында ортақ, бірақ кейбір қауымдастықтарда сүндеттеу жоқ. Каленжин халқы дәстүрлі түрде Каленжин ішінде, әрбір қауымдастық шеңберінде неке қиюға құқылы. Орет (ру) мүшелігі әртүрлі қауымдастықтарды қамтиды, соның ішінде нанди және кипсигис ортинвек байланыстары ерекше күрделі, осылайша олар бүгінгі күнге дейін біртұтас халық ретінде танылады.

Тарих

Нанди қонысының тарихнамасын құрайтын әртүрлі дәстүрлер, Нанди ерекшелігінің пайда болуын он тоғызыншы ғасырдың басына, ең кеш болғанда он сегізінші ғасырдың соңына дейін сауда етеді. Нанди өркениетінің қалыптасуы Нанди округының қоныстануымен тікелей байланысты.

Нанди қонысы

Нанди дәстүрінде, ерекшеленген Нанди сәйкестігінің болуы – қазіргі Нанди округін әртүрлі Каленжин және Маа тілді рулардың иеленуіне әкелген ерекше процесс ретінде түсіндіріледі. Дәстүрлі Нанди есебінде, олардың жеріне алғашқы қоныс аударушылар Майна дәуірінде Эльгоннан келіп, Кипоис руын құрған; бұл атау «рухтар» деген мағынаны білдіруі мүмкін. Оларды Каленжиннің Нанди бөлігінің негізін қалаушы Какипох басқарды және олар оңтүстік-батыс Нандидегі Алдай эметінде (округінде) қоныстанды делінеді. Елді мекендердің орналасуын зерттеу көрсеткендей, оңтүстік аймақтар алғашқыда қоныстанған, батыстағы Алдай эмети мен шығыстағы Сойин эмети ең алғаш құрылған. Алғашқы поросиектер – Алдайдағы Какипох және Сойиндегі Тукен болған деген болжам бар. Сириква шұңқырлары (Нандилер мукуванисиек деп атайды) алғашқы қоныстанған жерлерде кездеспеген, тек Нанди жарлығында ғана болған. Дегенмен, олар Нандидің солтүстік аймақтарында көптеп табылған. Масон қарсылық туралы баяндамасында, «Дик пен Уэст атты екі британдық саудагердің жауапсыз әрекеттері Нанди мен келіп жатқан британдықтар арасындағы шатқақ жағдайды қалай тез бұзғанын» көрсетті. Бұл Нанди жағынан Коиталель Арап Самои басшылығымен он жылдан астам созылған қақтығысқа әкелді, ол сол кездегі Нанди Оркойоттары болды. Қақтығыс 1905 жылдың 19 қазанында полковник Ричард Майнерцхаген бейбіт жиынға шақырған кезде аяқталды. Бірақ Майнерцхаген мен оның әскерлері қазіргі Нанди аюлар клубының жерінде Коиталель мен оның сүйектестерін өлтірді. Арап Самоидің күзетшілерінің бірінің шөбересі Состен Сайна: «Сол күні мзгунгулармен кездесуге 22 шамасында адам барды. Коиталель Арап Самоиге қол алыспауға кеңес берілген, себебі қол алысса, ол жетекші екенін көрсетеді. Бірақ ол қолын созып, бірден атылып құлады». Осы оқиғадан кейін көп ұзамай Нанди қарсыласы аяқталды және Нанди Британдық Шығыс Африка протекторатына қосылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918 жылдар)

Қ.А.Р. ресми деректері бойынша соғыс кезінде барлығы 1197 нәнди сапына алынған. Сол кезде Нанди халқының саны шамамен 40–50 мың адамды құрасты. Сапына алынғандардың көпшілігі соғысқа дейін төрт жыл ішінде қабылдау рәсімінен өткен Ньонги буынының өкілдері болды. Гринштейн (1978) соғыс ардагерлерімен сұхбаттасқаннан кейін, соғысқа қатысудың Ньонгилерге батыс әдістерін қабылдау тұрғысынан көп әсер етпегенін, олар өзгерістердің қозғаушы күші болмағанын анықтады. Ал соғыстан тапқан жалақылар формалды экономикаға құштарлық тудырмады, сондай-ақ саяси процеске қатысуға ұмтылыс та болмады. Ньонгилер соғысқа дейін ғана ересектер қатарына қабылданғандықтан, үйленбей кетіп, үйленбей оралды. Бұл қалыпты жағдайды бұзбады, себебі жас жігіттердің некеге тұруға бірнеше жыл күтуі жиі кездесетін нәрсе еді. Осы уақыт қалыңмал іздеумен және соғыста қызмет ету осы мақсатқа жетуге көмектесетін еді. Кейінгі сұхбаттарда ардагерлерді ата-аналары мен құрбылары жылы қарсы алғанын айтты. Әскери қызметтің ауыртпалығынан аулақ болған, кейбіреулері үйленіп, мал өсірген құрбыларына ешқандай наразылық білдірмеді. Тіпті ардагерлер олардың малын және мүлкін сақтап қалғаны үшін оларға алғыс айтты, өйткені олар Танганьика мен Мозамбикте қиын жағдайларда болған. Саяси тұрғыдан алғанда, Ньонгилер үш-төрт жыл бұрын қызымет еткен лауазымдарына дәстүрлі билік құрылымына қайта оралды. Бұл құрылымда жас, емес жұлдызды-жолақты ту есептелді. Олар қайта жаңарған міндеттері мен байланыстары отбасыларына, жас буындарына және ардагерлердің ортақ мүдделерін білдіретін "коротинвекке" бағытталды, ал ер адамның дәстүрлі байланыстары басымдық алды. Гринштейн ардагерлердің формалды ұйымын құру туралы идея тумағанын немесе оларға ұнамағанын айтады. Тіпті зейнетақы мәселесі Ньонгилерді біртұтас ұйым құруға итермелемеді. Максим мылтығының енгізілуі африкалықтарға түсінікті болған күш тепе-теңдігін өзгертті, сондықтан "кейбір еуропалықтар қорқыныш пен құрмет ретінде қабылдады". Соғыстан кейінгі жағдай еуропалықтардың азаматтық наразылыққа қатысты алаңдаушылығын тудырды. Бұл алаңдаушылық 1920 жылдары саяси белсенділіктің күшеюімен, әсіресе Архидиакон Оуэннің "Пинь Овачо" (Халық дауысы) қозғалысы және Гарри Тхукудың "Жас Кикую қауымдастығы" сияқты қозғалыстармен байланысты болды.

1923 жылғы Нанди наразылығы

1920 жылдардың басында орын алған бірқатар факторлар 1923 жылғы Нанди наразылығы немесе көтерілісі деп аталатын жағдайға әкелді. Бұл 1905-1906 жылдардағы соғыстан бері Нанди халқының ұйымдасқан қарсылық білдірген алғашқы көрінісі болды. Басты себептердің бірі – 1920 жылы жерді бөліп беру және салықтың күрт өсуі болды. Салық 1909 мен 1920 жылдар аралығында үш есеге артты, ал төлем күнінің өзгеруіне байланысты 1921 жылы екі салық жиналды. Кипсигистер мен Нанди төлеуден бас тартты, ал бұл сома 1922 жылға ауыстырылды. Сонымен қатар, ірі қара малдың обасынан қорқу себепті, 1921-1923 жылдары Нанди қорығында карантин енгізілді. Нанди халқы қорықтан тыс жерде мал сатуға тыйым салынғандықтан, қолдарында ақша болмады, салық төлеу мүмкін болмады. Әдетте, Нандиде астық жетіспеушілігі мал сату арқылы және астық сатып алу арқылы шешілетін. Бірақ карантин осы мүмкіндікті жойды. Норти циркуляры бойынша жұмысқа алу, отаршылдық үкіметке деген ашуды күшейтті. Осының бәрі 1920-1923 жылдар аралығында үкіметке қарсы наразылық пен тәртіпсіздіктің өсуіне себеп болды. 1923 жылы сагет аб еито (түйені құрбан ету) – қауым басшылығының ұрпақтан-ұрпаққа ауысу рәсімі, тарихи маңызы зор болды. Бұл рәсімнен кейін мал ұрлау көбейе түсетін, ал енді ресми түрде мойындалған жауынгерлер өз батылдықтарын көрсетуге тырысатын. Сагет аб еитоға дайындық кезінде әскери құлшыныс байқалды және барлық Нанди еркектері бір жерге жиналатын. Бұл жағдай отаршылдық үкіметті алаңдатты, сондай-ақ сол кезде Кикуйу және Луо тайпалары арасында да ұйымдасқан наразылықтар болды. Сондықтан үкімет Оркойоттың 1923 жылғы Сагет аб еито рәсімін жамылғы ретінде пайдаланып, үлкен әскери көтеріліс үшін күш жинап жатыр деген пікірге келді. 1923 жылдың 16 қазанында, сагет аб еитоның жоспарланған күнінен бірнеше күн бұрын, Оркойот Барсириан Арап Маньей және тағы төрт ақсақал тұтқындалып, Меруге жер аударылды. Рәсімге рұқсат берілмеді, ол өткізілмеді және содан бері өткізілген жоқ. Оркойот Барсириан Арап Маньей келесі қырық жылды саяси тұтқын ретінде өткізді, Кенияның және мүмкін Африканың ең ұзақ мерзімге саяси тұтқыны атанды.

Спорт

Басқа Календжиндер сияқты, Нанди халқы да көптеген белгілі кениялық спортшыларды өндірді. Олардың ішінде ұзақ қашықтыққа жүгірушілердің көрнекті өкілдері – Мексика (1968) және Мюнхен (1972) Олимпиада ойындарының алтын медалінің иегері Кипчоге Кеино (Кип Кеино) және Мюнхендегі 1972 жылғы Олимпиаданың қола жүлдегері, профессор Майк Бойт. Сонымен қатар, Питер Коуч, Бернард Кипчирчир Лагат, Уилсон Кипкетер, Памела Джелимо, Уилфред Бунгей, Ричард Мателонг, Супер Генри Роно, Питер Роно, Текла Чемабвай және Паралимпиада чемпионы Генри Кирва да бар. Кениялық тік жарға жүгірушілердің (стипльчез) атасы Амос Кипвамбок Бивот осы қауымнан шыққан, сондай-ақ, жеңіл атлетикадағы әлем чемпионаттарында алтын медальді жеңіп алған алғашқы кениялық Юлиус Йего да осы қауымның өкілі. Жанет Чепкоскей мен Элиуд Кипчоге де Нанди халқынан.